Il-​Ħarba Taʼ L-​Ugonotti Lejn Il-​Libertà

“Bl-​ordni Tar-​re U R-​reġina, . . . Aħna B’dan Niddikjaraw, Li L-​protestanti Franċiżi Kollha Li Se Jfittxu R-​refuġju Tagħhom fi, U Jittrasferixxu Ruħhom Għal Ġo Din Is-​saltna Tagħna, Mhux Biss Se Jkollhom Il-​protezzjoni Rjali Tagħna . . . Imma Aħna Se Nagħmlu Ħilitna B’kull Mod U Manjiera Raġunevoli Sabiex Nappoġġawhom, Ngħinuhom U Nassistuhom . . . Biex Il-​ħajja U L-​eżistenza Tagħhom F’dan Ir-​renju Jkunu Taʼ Serħan U Bla Tbatija Għalihom.”

HEKK tgħid id-​dikjarazzjoni taʼ l-​1689 taʼ Guliermu u Marija, ir-​re u r-​reġina taʼ l-​Ingilterra. Imma l-​Protestanti Franċiżi, jew Ugonotti, bħalma saru magħrufin, għala kien jeħtiġilhom ifittxu refuġju u protezzjoni barra minn Franza? Il-​ħarba tagħhom minn Franza xi 300 sena ilu għala għandha tinteressana llum?

L-Ewropa tas-​seklu sittax kienet mifnija bi gwerer u kontroversji li jinvolvu r-​reliġjon. Franza, bil-​Gwerer tar-​Reliġjon tagħha (1562-​1598) bejn il-​Kattoliċi u l-​Protestanti, ma ħelsithiex minn dan l-​inkwiet. Madankollu, fl-​1598 ir-​Re Franċiż Neriku IV ffirma editt taʼ tolleranza, l-​Editt taʼ Nantes, li ta ftit libertà reliġjuża lill-​Ugonotti Protestanti. Dan ir-​rikonoxximent legali taʼ żewġ reliġjonijiet kien uniku fl-​Ewropa. Għal xi żmien, dan ġab fi tmiem it-​taqlib reliġjuż li kien ħalla l-​marka tiegħu fuq Franza tas-​seklu sittax għal iktar minn 30 sena.

Għalkemm l-​intenzjoni kienet li l-​Editt taʼ Nantes ikun “perpetwu u irrevokabbli,” fl-​1685 dan ġie rrevokat mill-​Editt taʼ Fontainebleau. Il-​filosfu Franċiż Voltaire iktar tard iddeskriva din ir-​revokazzjoni bħala “waħda mit-​traġedji l-​kbar taʼ Franza.” F’qasir żmien, din qanqlet lil madwar 200,000 Ugonott biex jaħarbu lejn pajjiżi oħrajn. Il-​konsegwenzi tagħha, madankollu, ħadu iktar fit-​tul. Imma dak l-​editt preċedenti favur it-​tolleranza reliġjuża għala ġie rrevokat?

Oppost sa mill-​Bidu

Avolja l-​Editt taʼ Nantes kien ilu japplika uffiċjalment għal kważi 90 sena, waħda storjografa tgħid li dan diġà kien “qed imut meta ġie assassinat fl-​1685.” Tabilħaqq, l-​editt ma kienx ġie mibni fuq sisien sodi. Sa mill-​bidu, dan ikkontribwixxa għal dik li ġiet deskritta bħala “gwerra bierda” bejn il-​kleru Kattoliku u dik li huma sejħulha l-​“R.P.R.” (L-hekk imsejħa Reliġjon Irriformata) Minn meta nħareġ fl-​1598 sa bejn wieħed u ieħor l-​1630, l-​oppożizzjoni lejn l-​Editt taʼ Nantes kienet tiċċentra fuq id-​dibattiti pubbliċi bejn il-​Protestanti u l-​Kattoliċi u fuq il-​pubblikazzjoni taʼ xogħlijiet letterarji denominazzjonali. Madankollu, l-​intolleranza kellha ħafna aspetti.

Wara li ggwerra kontra l-​Protestanti mill-​1621 sa l-​1629, il-​gvern Franċiż ipprova jisforzahom isiru Kattoliċi permezz taʼ serje taʼ miżuri repressivi. Dan l-​issikkar ġie intensifikat taħt Lwiġi XIV, ir-​“Re tax-​Xemx.” Il-​politika tiegħu li juża l-​persekuzzjoni wasslet biex jiġi rrevokat l-​Editt taʼ Nantes.

Iż-​Żjieda fir-​Restrizzjonijiet

Bħala parti miż-​żjieda fir-​restrizzjonijiet, id-​drittijiet ċivili tal-​Protestanti tneħħew bil-​ftit il-​ftit. Bejn l-​1657 u l-​1685, ittieħdu madwar 300 deċiżjoni uffiċjali kontra l-​Ugonotti, li f’ħafna każi kienu ġew issuġġeriti mill-​kleru. Dawn id-​deċiżjonijiet attakkawlhom kull aspett taʼ ħajjithom. Per eżempju, numru vast taʼ professjonijiet, bħal dawk li jinvolvu l-​mediċina, il-​liġi, u saħansitra l-​professjoni taʼ qâbla, ġew ipprojbiti għall-​Ugonotti. Inkwantu għall-​professjoni taʼ qâbla, waħda storjografa rraġunat: “Kif setaʼ xi ħadd jafda ħajtu f’idejn waħda eretika li l-​mira tagħha kienet li teqred l-​ordni eżistenti?”

Iċ-ċintorin taʼ l-​oppressjoni ġie ssikkat iktar fl-​1677. Jekk xi Ugonott kien jinqabad jipprova jikkonverti lil xi Kattoliku, kellu jeħel multa taʼ elf lira Franċiża. Il-​fondi taʼ l-​istat li kienu jinġabru minn taxxi esaġerati ġew użati biex jinfluwenzaw lill-​Ugonotti ħalli jikkonvertu. Fl-​1675 il-​kleru Kattoliku ta 4.5 miljun lira Franċiża lir-​Re Lwiġi XIV, u qallu: “Issa trid tkompli turi l-​gratitudni tiegħek sa l-​aħħar billi tuża l-​awtorità li għandek biex l-​ereżija teqridha kompletament.” Din l-​istrateġija li “jinxtraw” l-​ikkonvertiti rriżultat f’madwar 10,000 konverżjoni għall-​Kattoliċiżmu fi żmien tliet snin.

Fl-1663 il-​konverżjoni għall-​Protestantiżmu saret illegali. Kien hemm ukoll restrizzjonijiet f’konnessjoni maʼ fejn setgħu jgħixu l-​Ugonotti. Eżempju wieħed tal-​miżuri estremi hu li t-​tfal li jagħlqu sebaʼ snin, setgħu jsiru Kattoliċi kontra x-​xewqa tal-​ġenituri tagħhom. Il-​ġenituri Protestanti kienu obbligati jħallsu għall-​edukazzjoni taʼ wliedhom li kienet tingħata mill-​Ġiżwiti jew minn għalliema Kattoliċi oħrajn.

Arma oħra biex trażżan lill-​Ugonotti kienet il-​Compagnie du Saint-Sacrement (Kumpanija tas-​Sagrament Imqaddes) li kienet topera b’mod sigriet. Din kienet organizzazzjoni Kattolika li skond l-​istorjografa Janine Garrisson, kienet tifforma “sistema vasta u kkonnettjata” li kienet tkopri lil Franza kollha. Billi kienet tippenetra l-​ogħla oqsma tas-​soċjetà, la kienet nieqsa mill-​finanzi u lanqas mill-​informazzjoni dwar l-​għadu. Garrisson tispjega li t-​tattiċi taʼ din is-​sistema kienu ħafna: “Il-​Compagnie kienet tuża kull mezz, minn pressjoni sa metodi taʼ tfixkil, u minn manipulazzjoni sa denunzja, biex iddgħajjef il-​komunità Protestanta.” Minkejja dan, il-​biċċa l-​kbira mill-​Ugonotti baqgħu Franza matul dan il-​perijodu taʼ persekuzzjoni. L-​istorjografa Garrisson tosserva: “Huwa diffiċli li tifhem għala l-​ammont taʼ Protestanti li bdew jitilqu mis-​Saltna ma kompliex jikber hekk kif l-​ostilità lejhom kompliet tiżdied gradwalment.” Madankollu, ħarba lejn il-​libertà eventwalment saret ħtieġa.

Kollox Reġaʼ għal li Kien

It-​Trattat taʼ Paċi taʼ Nymegen (1678) u t-​Tregwa taʼ Ratisbon (1684) ħelsu lir-​Re Lwiġi XIV minn gwerra esterna. Fuq in-​naħa l-​oħra tal-​Kanal, fl-​Ingilterra, kien wieħed Kattoliku li laħaq re fi Frar taʼ l-​1685. Lwiġi XIV setaʼ jieħu vantaġġ minn din is-​sitwazzjoni ġdida. Ftit tas-​snin qabel, il-​kleru Kattoliku fi Franza kien ħareġ l-​Erbaʼ Artikli Gallikani, li poġġew restrizzjonijiet fuq il-​poter tal-​Papa. Papa Innoċent XI imbagħad “beda jqis lill-​Knisja Franċiża kważi bħala xiżmatika.” Minħabba f’dan, billi jirrevoka l-​Editt taʼ Nantes, Lwiġi XIV setaʼ jtejjeb ir-​reputazzjoni mtebbaʼ li kellu u jerġaʼ jsaħħaħ ir-​relazzjonijiet normali mal-​Papa.

Il-politika tar-​re dwar il-​Protestanti saret verament ovvja. B’mod evidenti, bis-​sewwa (bil-persważjoni u l-​leġislazzjoni) ma kinux semgħu. Mill-​banda l-​oħra, l-​użu tad-​dragunnatia kien metodu li rnexxa. Għalhekk fl-​1685, Lwiġi XIV iffirma l-​Editt taʼ Fontainebleau, u b’hekk irrevoka l-​Editt taʼ Nantes. Il-​persekuzzjoni vjolenti assoċjata maʼ din ir-​revokazzjoni ġabet lill-​Ugonotti f’pożizzjoni jerġaʼ agħar minn dik taʼ qabel l-​Editt taʼ Nantes. Issa x’kienu se jagħmlu?

Jistaħbew, Jiġġieldu, jew Jaħarbu?

Xi Ugonotti għażlu li jipprattikaw il-​qima tagħhom fis-​sigriet. Billi l-​postijiet fejn kienu jiltaqgħu sfaw meqrudin u l-​qima tagħhom fil-​pubbliku ġiet ipprojbita, huma rrikorrew għall-​‘Knisja tad-​Deżert,’ jew il-​qima taħt l-​art. Dan għamluh minkejja li nies li kienu jagħmlu laqgħat bħal dawn kienu jissograw li jiġu ssentenzjati għall-​mewt, skond liġi li kienet għaddiet f’Lulju taʼ l-​1686. Xi Ugonotti ċaħdu l-​fidi tagħhom b’ħalfa, billi ħasbu li iktar ’il quddiem kien se jkun possibbli li jerġgħu jikkonvertu. Dawn l-​ikkonvertiti pprattikaw Kattoliċiżmu superfiċjali li kien se jiġi kkopjat minn ġenerazzjonijiet tal-​futur.

Il-gvern ipprova jirrinforza l-​konverżjonijiet. Biex jiksbu impjieg, dawk ikkonvertiti ġodda kellhom juru ċertifikat li jagħti prova li saru Kattoliċi u dan kellu jkun iffirmat mill-​kappillan, li kien jara li kienu jattendu l-​knisja. Jekk it-​tfal ma kinux jiġu mgħammdin u mrobbijin bħala Kattoliċi, il-​ġenituri setgħu jitilfu l-​kustodja tat-​tfal tagħhom. L-​iskejjel kellhom jippromwovu l-​edukazzjoni Kattolika. Saru sforzi biex jiġu prodotti xogħlijiet reliġjużi favur il-​Kattoliċiżmu għan-​“Nies tal-​Ktieb [il-Bibbja],” bħalma kienu msejħin il-​Protestanti. Il-​gvern stampa iktar minn miljun ktieb u bagħathom fi nħawi fejn kien hemm għadd kbir taʼ nies li kkonvertew. Il-​miżuri tant kienu estremi li jekk xi ħadd marid kien jirrifjuta l-​aħħar sagramenti u wara jirkupra, kien jiġi kkundannat għal għomru jew il-​ħabs jew fuq ix-​xwieni. U meta iktar tard kien imut, ġismu kien sempliċement jintrema ġo miżbla, u ġidu kollu kien jiġi kkonfiskat.

Xi wħud mill-​Ugonotti rrikorrew għar-​reżistenza bl-​użu taʼ l-​armi. Fir-​reġjun taʼ Cévennes, li kien magħruf għall-​fervur reliġjuż tiegħu, l-​Ugonotti militanti msejħin Kamiżardi rvellaw fl-​1702. Bi tweġiba għall-​ambuskati u l-​attakki bil-​lejl min-​naħa tal-​Kamiżardi, it-​truppi tal-​gvern kienu jaħarqu l-​irħula. Għalkemm l-​attakki taʼ kultant mill-​Ugonotti komplew għal xi żmien, sa l-​1710 l-​qawwa li kellha l-​armata tar-​Re Lwiġi kienet ġabithom fix-​xejn lill-​Kamiżardi.

Mod ieħor kif wieġbu l-​Ugonotti kien billi ħarbu minn Franza. Din l-​emigrazzjoni ġiet imsejħa dijaspora fil-​veru sens tal-​kelma. Il-​biċċa l-​kbira mill-​Ugonotti kienu spiċċaw b’idhom f’idhom meta telqu minħabba li l-​istat kien ikkonfiska dak kollu li kienu jippossiedu, u parti minn dan il-​ġid mar għand il-​Knisja Kattolika. Għalhekk, ma kinitx ħaġa faċli li taħrab. Il-​gvern Franċiż irreaġixxa fil-​pront għal dak li kien qed jiġri, billi għamel l-​għassa mar-​rotot li minnhom setgħu joħorġu mill-​pajjiż, u ordna li jsiru tfittxijiet fuq il-​bastimenti. Il-​pirati kienu jaħtfu l-​bastimenti li jħallu Franza, għax min kien jaqbad lil dawk li jkunu ħarbu kien jingħata rigal. L-​Ugonotti li kienu jinqabdu jaħarbu kienu jiffaċċjaw kastigi ħorox. Biex tkompli tgħaxxaqha, xi spiji li kienu jaħdmu fost il-​komunitajiet kienu jipprovaw jitkixxfu l-​ismijiet taʼ dawk li kienu jkunu qed jippjanaw biex jaħarbu, u r-​rotta li jkunu se jieħdu. L-​ittri interċettati, il-​falsifikazzjonijiet, u l-​qerq saru affarijiet taʼ kuljum.

Refuġju tant Apprezzat

Il-​ħarba taʼ l-​Ugonotti minn Franza u l-​merħba li ngħataw fil-​pajjiżi li ospitawhom kienet magħrufa bħala r-​Refuġju. L-​Ugonotti ħarbu lejn l-​Olanda, l-​Isvizzera, il-​Ġermanja, u l-​Ingilterra. Iktar tard xi wħud marru lejn l-​Iskandinavja, l-​Amerka, l-​Irlanda, l-​Indji tal-​Punent, l-​Afrika t’Isfel, u r-​Russja.

Għadd taʼ pajjiżi Ewropej għaddew editti li kienu jinkuraġġixxu lill-​Ugonotti biex jimmigraw. Fost l-​inċentivi li ġew offruti kien hemm naturalizzazzjoni mingħajr ħlas, eżenzjoni mit-​taxxi, u sħubija b’xejn f’għaqdiet taʼ ħaddiema taʼ l-​istess sengħa. Skond l-​istorjografa Elisabeth Labrousse, l-​Ugonotti fil-​biċċa l-​kbira kienu “rġiel żgħażagħ . . . sudditi mħeġġin għax-​xogħol u enerġetiċi, li kienu taʼ valur morali eċċezzjonali.” B’hekk Franza, fil-​quċċata tal-​qawwa tagħha, tilfet ħaddiema mħarrġin f’għadd taʼ snajjaʼ. Iva, “il-​ġid, il-​fortuni u t-​tekniki” li kellhom, ħaduhom magħhom lejn pajjiżi oħrajn. Fatturi reliġjużi u politiċi wkoll kellhom sehem f’li l-​Ugonotti jiġu offruti refuġju. Imma x’kienu l-​konsegwenzi fit-​tul taʼ din l-​emigrazzjoni?

Ir-revokazzjoni taʼ l-​Editt taʼ Nantes u l-​persekuzzjoni li din ġabet magħha pprovokaw reazzjoni internazzjonali negattiva. Guliermu taʼ Orange kien kapaċi japprofitta ruħu mill-​fatt li kulħadd kien kontra Franza biex hu jsir ħakkiem taʼ l-​Olanda. Bil-​għajnuna taʼ uffiċjali Ugonotti, hu sar ukoll re tal-​Gran Britannja, billi ħa post Ġakbu II, li kien Kattoliku. L-​istorjografu Philippe Joutard jispjega li “l-​politika li biha Lwiġi XIV kien jimxi mal-​Protestanti kienet waħda mill-​kaġuni prinċipali tat-​tneħħija taʼ Ġakbu II [u] tal-​formazzjoni tal-​lega taʼ Augsburg. . . . [Dawn] il-​ġrajjiet huma indikazzjoni li l-​folja kienet inqalbet fl-​istorja taʼ l-​Ewropa, u dan wassal biex l-​eġemonija Ingliża tieħu post l-​eġemonija Franċiża.”

L-Ugonotti kellhom rwol kulturali importanti fl-​Ewropa. Huma wżaw il-​libertà ġdida li kisbu biex jipproduċu letteratura li għenet biex jiġu fformati l-​filosofija tat-​Tidwil u ideat taʼ tolleranza. Per eżempju, wieħed Protestant Franċiż ittraduċa x-​xogħlijiet tal-​filosfu Ingliż John Locke, u b’hekk kompliet tixtered l-​idea tad-​drittijiet naturali. Kittieba Protestanti oħrajn enfasizzaw l-​importanza tal-​libertà tal-​kuxjenza. Żviluppat l-​idea li l-​ubbidjenza lejn il-​ħakkiema hija relattiva u tistaʼ tiġi injorata jekk huma jiksru l-​kuntratt li kien jeżisti bejnhom u bejn in-​nies. B’hekk, bħalma jispjega l-​istorjografu Charles Read, ir-​revokazzjoni taʼ l-​Editt taʼ Nantes kienet “wieħed mill-​fatturi ovvji li kkontribwew għar-​Rivoluzzjoni Franċiża.”

Ħaduha t-​Tagħlima?

Meta qies il-​konsegwenzi kontraproduċenti tal-​persekuzzjoni u t-​telfa taʼ tant nies siewja li sofra l-​istat, il-​Marquis de Vauban, kunsillier militari tar-​Re Lwiġi XIV, ħeġġeġ lir-​re biex iġedded l-​Editt taʼ Nantes, billi stqarr: “Il-​konverżjoni tal-​qlub tappartjeni lil Alla biss.” Mela l-​Istat Franċiż għala ma ħadhiex it-​tagħlima li kellu jieħu u reġġaʼ lura d-​deċiżjoni tiegħu? Ċertament, fattur wieħed li kkontribwixxa għal dan kien li r-​re beżaʼ li dan kien se jdgħajjef lill-​istat. Barra minn hekk, iktar kien jaqbillu jmur għal għajn in-​nies u jħeġġeġ il-​qawma mill-​ġdid tal-​Kattoliċiżmu u l-​intolleranza reliġjuża taʼ Franza tas-​seklu sbatax.

Il-ġrajjiet taʼ żmien ir-​revokazzjoni qanqlu lil xi wħud biex jistaqsu, “Is-​soċjetà kemm tiflaħ tippermetti u tittollera pluraliżmu?” Tabilħaqq, bħalma osservaw l-​istorjografi, wieħed ma jistax jikkunsidra l-​istorja taʼ l-​Ugonotti mingħajr ma jaħseb dwar “il-​mekkaniżmi tal-​poter u l-​perversjonijiet tagħhom.” Fis-​soċjetajiet tal-​lum, li dejjem qegħdin isiru iktar multirazzjali u komposti minn reliġjonijiet differenti, il-​ħarba taʼ l-​Ugonotti lejn il-​libertà hija tfakkira punġenti taʼ dak li jiġri meta l-​politika ispirata mill-​knisja tieħu preminenza fuq l-​aħjar interessi tal-​poplu.

[Nota taʼ taħt]

[Kaxxa f’paġna 28]

Id-​Dragunnati

Konverżjoni bit-​Terrur

Xi wħud qiesu lid-​draguni bħala “missjunarji eċċellenti.” Madankollu, fost l-​Ugonotti, dawn qanqlu l-​paniku, u f’xi każi rħula sħaħ kienu jikkonvertu għall-​Kattoliċiżmu malli kienu jisimgħu bil-​wasla tagħhom. Imma min kienu dawn id-​draguni?

Id-​draguni kienu suldati armati sa snienhom li kienu jalloġġaw fid-​djar taʼ l-​Ugonotti bl-​iskop li jintimidaw lill-​inkwilini. L-​użu tad-​draguni b’dan il-​mod kien magħruf bħala d-​dragunnati. Biex jiżdied il-​piż impoġġi fuq dawn il-​familji, in-​numru taʼ suldati li kienu jintbagħtu f’dar kien sproporzjonat meta mqabbel mar-​riżorsi tal-​familja. Id-​draguni kellhom l-​awtorità li jittrattaw brutalment lill-​familji, iġagħluhom ibatu minn nuqqas taʼ rqad, u jeqirdu l-​affarijiet li kienu jippossiedu. Jekk l-​inkwilini kienu jiċħdu b’ħalfa l-​fidi Protestanta, id-​draguni kienu jitilqu minn hemm.

Id-​dragunnati kienu jintużaw biex jinkisbu l-​konverżjonijiet fl-​1681 fi Poitou, fil-​Punent taʼ Franza, post li fih kienu joqogħdu ħafna Ugonotti. F’temp taʼ ftit xhur, ikkonvertew minn 30,000 sa 35,000 ruħ. L-​istess mezz ġie wżat fl-​1685 f’territorji oħrajn fejn kienu jgħixu l-​Ugonotti. Fi ftit xhur, irnexxielhom jiksbu minn 300,000 sa 400,000 ċaħda b’ħalfa. Skond l-​istorjografu Jean Quéniart, is-​suċċess tad-​dragunnati “għamel lir-​Revokazzjoni [taʼ l-​Editt tolleranti taʼ Nantes] xi ħaġa inevitabbli, għaliex issa din kienet tidher possibbli.”

[Sors]

© Cliché Bibliothèque Nationale de France, Paris

[Stampa f’paġna 25]

Din id-​dikjarazzjoni taʼ l-​1689 offriet refuġju lill-​Protestanti Franċiżi li kienu qed ifittxu serħan mill-​oppressjoni reliġjuża

[Sors]

Bil-​permess taʼ The Huguenot Library, Huguenot Society of Great Britain and Ireland, London

[Stampa f’paġna 26]

Ir-​Revokazzjoni taʼ l-​Editt taʼ Nantes, 1685 (Din hija l-​ewwel paġna tar-​revokazzjoni)

[Sors]

Documents conservés au Centre Historique des Archives nationales à Paris

[Stampa f’paġna 26]

Ħafna tempji Protestanti sfaw meqrudin

[Sors]

© Cliché Bibliothèque Nationale de France, Paris