Il-​Paċi taʼ Westphalia-Żmien taʼ Bidla Kruċjali fl-​Ewropa

“TASSEW hija ġrajja rari li daqstant kapijiet Ewropej taʼ l-​Istat jinġabru flimkien bħalma nġabru hawnhekk illum.” Roman Herzog, li qabel kien president tar-​Repubblika Federali tal-​Ġermanja, għamel din l-​istqarrija f’Ottubru taʼ l-​1998. Meta għamel dan il-​kumment, fl-​udjenza kien hemm erbaʼ rejiet, erbaʼ reġini, żewġ prinċpijiet, granduka, u diversi presidenti. Il-​ġrajja msemmija, sponsorjata mill-​Kunsill taʼ l-​Ewropa, kienet waħda importanti ferm fil-​50 sena taʼ storja taʼ l-​istat modern tal-​Ġermanja. X’kienet l-​okkażjoni?

Ottubru taʼ l-​1998 kien it-​350 anniversarju tat-​Trattat taʼ Paċi taʼ Westphalia. Ħafna drabi, il-​ftehim taʼ paċi huwa ż-​żmien meta jittieħdu deċiżjonijiet importanti li jeffettwaw il-​futur taʼ l-​istorja, u f’dan l-​aspett it-​Trattat taʼ Westphalia kien speċjali. L-​iffirmar taʼ dan il-​ftehim fl-​1648 temm il-​Gwerra taʼ Tletin Sena u ta bidu għal Ewropa moderna bħala kontinent taʼ stati sovrani.

Ordni Stabbilit Jieħu Daqqa taʼ Ħarta

Matul il-​Medju Evu, l-​iktar istituzzjonijiet potenti fl-​Ewropa kienu l-​Knisja Kattolika Rumana u l-​Imperu Ruman Qaddis. L-​imperu kien magħmul minn mijiet taʼ stati b’daqs differenti u kien ikopri medda t’art fejn illum insibu l-​Awstrija, il-​Ġermanja, l-​Isvizzera, partijiet taʼ l-​Italja, il-​lvant taʼ Franza, il-​Pajjiżi l-​Baxxi, u r-​Repubblika Ċeka. Ladarba l-​istati Ġermaniżi kienu jifformaw il-​parti kbira minnu, l-​imperu sar magħruf bħala l-​Imperu Ruman Qaddis tan-​Nazzjon Ġermaniż. Kull stat kien jitmexxa minn prinċep imma xorta kien jibqaʼ jaqaʼ taħt dan l-​imperu. L-​imperatur innifsu kien Kattoliku Ruman mill-​familja Habsburg taʼ l-​Awstrija. Għaldaqstant, ladarba kienu l-​papa u l-​imperatur li kellhom il-​poter, l-​Ewropa kienet bla dubju tinsab f’idejn Kattoliċi Rumani.

Madankollu, fis-​sekli 16 u 17, l-​ordni stabbilit ħa daqqa taʼ ħarta. L-​Ewropa kollha kienet xebgħet bl-​imġiba eċċessiva tal-​Knisja Kattolika Rumana. Riformaturi reliġjużi bħal Martin Luteru u John Calvin bdew jitkellmu dwar ritorn għall-​valuri Bibliċi. Luteru u Calvin sabu appoġġ kbir, u minn dan il-​moviment twaqqfu r-​reliġjonijiet Riformati u Protestanti. Ir-​Riforma qasmet l-​imperu fi tliet reliġjonijiet—dik Kattolika, Luterana, u Kalvinista.

Il-Kattoliċi ma kinux jafdawhom lill-​Protestanti, u l-​Protestanti kienu jiddisprezzawhom lill-​Kattoliċi rivali tagħhom. Din l-​atmosfera wasslet biex jiġu fformati l-​Unjoni Protestanta u l-​Lega Kattolika fil-​bidu tas-​seklu 17. Xi prinċpijiet taʼ l-​imperu ngħaqdu maʼ l-​Unjoni u oħrajn mal-​Lega. Fl-​Ewropa—u b’mod partikulari fl-​imperu—kien hemm atmosfera qawwija taʼ nuqqas taʼ fiduċja, u maʼ l-​inqas xrara taʼ provokazzjoni kienet se tfaqqaʼ gwerra. Sa fl-​aħħar hekk ġara, u minn xrara waħda beda konflitt li dam għaddej tul it-​30 sena taʼ wara.

Xrara Qattiela Tqabbad l-​Ewropa Kollha

Il-​mexxejja Protestanti pprovaw jinfluwenzaw lill-​familja Kattolika Habsburg biex tippermetti iktar libertà tal-​qima. Imma l-​bidliet li xtaqu ma ġewx mingħajr reżistenza, tant li fl-​1617-18, żewġ knejjes Luterani fil-​Boemja (ir-Repubblika Ċeka) ġew imġagħlin jagħlqu. Xi nobbli Protestanti ħaduha b’offiża, u daħlu rrabjati f’palazz fi Praga, ħatfu tliet uffiċjali Kattoliċi, u tefgħuhom mit-​tieqa għal isfel. Din l-​azzjoni kienet ix-​xrara li tat in-​nar lill-​Ewropa.

Għalkemm huma suppost li kienu segwaċi tal-​Prinċep tas-​Sliem, Ġesù Kristu, dawn il-​membri taʼ reliġjonijiet opposti issa kienu qed jiġġieldu kontra xulxin. (Isaija 9:5 [9:6, NW]) Fil-​Battalja tal-​Muntanja l-​Bajda, il-​Lega għelbet lill-​Unjoni, u din sfaxxat. Nobbli Protestanti ngħataw il-​mewt fis-​suq taʼ Praga. Fil-​Boemja kollha, il-​proprjetà taʼ dawk il-​Protestanti li ma kinux jiċħdu twemminhom kienet tiġi konfiskata u tinqasam bejn il-​Kattoliċi. Il-​ktieb 1648—Krieg und Frieden in Europa (1648—Il-​Gwerra u l-​Paċi fl-​Ewropa) jiddeskrivi din il-​konfiska bħala “waħda mill-​akbar bidliet fil-​pussess taʼ proprjetà li qatt kien hawn fl-​Ewropa ċentrali.”

Dak li beda bħala konflitt reliġjuż fil-​Boemja kiber u sar taqbida internazzjonali għall-​poter. Matul it-​30 sena taʼ wara, f’din it-​taqbida daħlu d-​Danimarka, Franza, l-​Isvezja, l-​Olanda, u Spanja. Mexxejja Kattoliċi u Protestanti, spiss motivati mir-​regħba u l-​kilba għall-​poter, issaraw biex jiksbu supremazija politika u gwadann kummerċjali. Il-​Gwerra taʼ Tletin Sena nqasmet fi stadji; kull stadju ngħata l-​isem taʼ l-​għedewwa prinċipali taʼ l-​imperatur. Diversi xogħlijiet taʼ referenza jsemmu erbaʼ stadji minn dawn: il-​Gwerra Boema u Palatina, il-​Gwerra Daniża u tas-​Sassonja t’Isfel, il-​Gwerra Svediża, u l-​Gwerra Franċiża u Svediża. Il-​biċċa l-​kbira mill-​ġlied sar fuq territorju taʼ l-​imperu.

L-armi li kienu jintużaw dakinhar kienu jinkludu pistoli, azzarini, u kanuni taʼ diversi għamla u użu. L-​Isvezja kienet tforni l-​maġġuranza taʼ l-​armi. Il-​Kattoliċi u l-​Protestanti kienu qed jitqabdu kontra xulxin. Is-​suldati Kattoliċi kienu jmorru għall-​gwerra jgħajtu “Santa Marija” u s-​suldati Protestanti jgħajtu “Alla magħna.” It-​truppi daħlu bil-​forza fi stati Ġermaniżi, ħadu kulma sabu fi triqithom u ttrattaw lill-​għedewwa u lin-​nies pajżana bħall-​annimali. Il-​gwerra spiċċat f’barbariżmu sħiħ. X’kuntrast kien dan mal-​profezija tal-​Bibbja: “Il-​ġnus ma jisiltux ix-​xwabel għal xulxin, u ma jitħarrġux aktar għall-​gwerra”!—Mikea 4:3.

Ġenerazzjoni sħiħa taʼ Ġermaniżi trabbiet f’ambjent taʼ gwerra, u n-​nies kienu xebgħu u xxennqu għall-​paċi. Mid-​dehra, il-​paċi kienet tkun possibbli kieku ma kienx għall-​mexxejja li kellhom interessi politiċi differenti. Ir-​reliġjon ma baqgħetx iktar ir-​raġuni ewlenija taʼ din il-​gwerra u minflokha daħal l-​element politiku. Ironikament, bniedem li inkuraġġixxa din il-​bidla kien uffiċjal għoli tal-​Knisja Kattolika.

Il-​Kardinal Richelieu Jieħu x-​Xettru f’Idejh

It-​titlu uffiċjali taʼ Armand-Jean du Plessis kien Kardinal de Richelieu. Hu kien ukoll il-​prim ministru taʼ Franza mill-​1624 sa l-​1642. Il-​mira taʼ Richelieu kienet li jagħmel lil Franza l-​iktar potenza qawwija fl-​Ewropa. Biex iwettaq l-​iskop tiegħu, hu pprova jnaqqas bil-​mod il-​mod il-​poter tal-​membri tal-​familja Habsburg li kienu Kattoliċi bħalu. Dan kif għamlu? Billi ffinanzja l-​armati Protestanti taʼ l-​istati Ġermaniżi, id-​Danimarka, l-​Olanda, u l-​Isvezja, li lkoll kemm huma kienu qed jiġġieldu kontra l-​familja Habsburg.

Fl-1635, Richelieu bagħat għall-​ewwel darba lit-​truppi Franċiżi għall-​gwerra. Il-​ktieb vivat pax—Es lebe der Friede! (Viva l-​Paċi!) jispjega li fl-​aħħar stadju tagħha, “il-​Gwerra taʼ Tletin Sena ma baqgħetx iktar konflitt bejn partijiet reliġjużi. . . . Il-​gwerra saret taqbida għas-​supremazija politika fl-​Ewropa.” Il-​konflitt reliġjuż li beda bejn Kattoliċi u Protestanti spiċċa b’Kattoliċi jiġġieldu spalla maʼ spalla maʼ Protestanti kontra Kattoliċi oħra. Il-​Lega Kattolika, li diġà kienet bdiet tiddgħajjef sa mill-​1630, spiċċat fix-​xejn fl-​1635.

Konferenza tal-​Paċi f’Westphalia

L-​Ewropa kienet tinsab f’ħerba minħabba s-​serq, qtil, stupri, u mard. Maż-​żmien, ix-​xewqa għall-​paċi bdiet tiżdied, iktar u iktar meta n-​nies bdew jirrealizzaw li din kienet gwerra li ħadd ma setaʼ jirbaħha. Il-​ktieb vivat pax—Es lebe der Friede! jgħid li ‘lejn tmiem is-​snin tletin tas-​seklu 17, il-​prinċpijiet responsabbli fl-​aħħar irrikonoxxew li l-​qawwa militari ma kinitx se tgħinhom iktar biex jilħqu l-​iskop tagħhom.’ Imma jekk kulħadd xtaq il-​paċi, kif kien se jirnexxilhom iġibuha?

L-Imperatur Ferdinandu III taʼ l-​Imperu Ruman Qaddis, ir-​Re Lwiġi XIII taʼ Franza, u r-​Reġina Kristina taʼ l-​Isvezja qablu li kellha tinżamm konferenza sabiex dawk kollha involuti fil-​gwerra jiltaqgħu u jinnegozjaw għall-​paċi. Għat-​taħditiet intgħażlu żewġ postijiet—il-​bliet taʼ Osnabrück u Münster fil-​provinċja Ġermaniża taʼ Westphalia. Dawn intgħażlu għax kienu nofs triq bejn il-​kapitali taʼ l-​Isvezja u Franza. Fl-​1643, madwar 150 delegazzjoni—xi wħud minnhom b’timijiet kbar taʼ konsulenti—waslu fiż-​żewġt ibliet, bir-​rappreżentanti Kattoliċi li nġabru f’Münster u d-​delegati Protestanti li nġabru f’Osnabrück.

L-ewwel, ġie stabbilit metodu taʼ proċedura biex jiġu deċiżi affarijiet bħat-​titlu u l-​grad tad-​delegati, kif u fejn kellhom ipoġġu bil-​qiegħda, u kif kellhom isiru l-​proċeduri. Imbagħad bdew it-​taħditiet għall-​paċi, billi kull delegazzjoni kienet tgħaddi l-​proposti tagħha lil delegazzjoni oħra permezz taʼ medjaturi. Wara kważi ħames snin—waqt li l-​gwerra kompliet għaddejja—intlaħaq ftehim għall-​paċi. It-​Trattat taʼ Westphalia kien jikkonsisti f’iktar minn dokument wieħed. Ftehim minnhom ġie ffirmat bejn l-​Imperatur Ferdinandu III u l-​Isvezja, u ieħor f’Münster bejn l-​imperatur u Franza.

Malli xterdet l-​aħbar tat-​trattat, in-​nies bdew jiċċelebraw. Il-​gwerra li bdiet permezz taʼ xrara qattiela spiċċat b’logħob tan-​nar letterali. Is-​sema f’diversi bliet xegħel bil-​murtali. Kien hemm qniepen idoqqu, kanuni jisparaw b’turija taʼ qbil mat-​trattat, u nies ikantaw fit-​toroq. Setgħet issa l-​Ewropa tistenna paċi dejjiema?

Hija l-​Paċi Dejjiema Possibbli?

It-​Trattat taʼ Westphalia rrikonoxxa l-​prinċipju tas-​sovranità. Dan kien ifisser li kull naħa fit-​trattat kienet taqbel li tirrispetta d-​drittijiet territorjali tal-​partijiet l-​oħra kollha u li ma kellhiex tindaħal fi kwistjonijiet interni. B’hekk twieldet Ewropa moderna bħala kontinent taʼ stati sovrani. Xi wħud minn dawn l-​istati ggwadannjaw mit-​trattat iktar minn stati oħrajn.

Franza saret potenza kbira, u l-​Olanda u l-​Isvizzera kisbu l-​indipendenza. It-​trattat kellu l-​iżvantaġġi tiegħu għall-​istati Ġermaniżi li kienu kważi nqerdu kollha bil-​gwerra. Sa ċertu punt, id-​destin tal-​Ġermanja ġie deċiż minn nazzjonijiet oħrajn. The New Encyclopædia Britannica tirrapporta: “Il-​qligħ u t-​telf tal-​prinċpijiet Ġermaniżi kienu determinati minn dak li kien jaqblilhom il-​potenzi prinċipali: Franza, l-​Isvezja, u l-​Awstrija.” Minflok ma nġabru flimkien u ngħaqdu f’nazzjon wieħed, l-​istati Ġermaniżi baqgħu mifrudin bħalma kienu qabel. Barra minn hekk, xi partijiet mill-​Ġermanja waqgħu f’idejn mexxejja barranin, l-​istess bħalma ġara lil partijiet mix-​xmajjar prinċipali tal-​Ġermanja—ir-​Renu, l-​Elbe, u l-​Oder.

Ir-reliġjonijiet Kattoliċi, Luterani, u Kalvinisti ġew rikonoxxuti bħala li huma kollha ndaqs. Mhux kulħadd ħa pjaċir b’dan. Papa Innoċenz X ħadha qatta bla ħabel kontra t-​trattat, u ddikjarah null u invalidu. Minkejja dan, il-​fruntieri reliġjużi li ġew stabbiliti baqgħu kważi l-​istess għal tliet sekli sħaħ. Għalkemm ma kienx għadu wasal il-​waqt li kull individwu jkollu l-​libertà li jagħżel ir-​reliġjon li jixtieq hu, din kienet għamlet pass ieħor ’il quddiem.

It-trattat temm il-​Gwerra taʼ Tletin Sena, u magħha spiċċat ħafna mill-​mibegħda li kien hemm. Din kienet l-​aħħar gwerra reliġjuża kbira fl-​Ewropa. Il-​gwerer ma waqfux, imma minflok ma bdew isiru minħabba r-​reliġjon issa bdew isiru minħabba l-​politika jew il-​kummerċ. Dan ma jfissirx li r-​reliġjon tilfet kull influwenza li kellha fil-​gwerer Ewropej. Fl-​Ewwel u t-​Tieni Gwerra Dinjija, is-​suldati Ġermaniżi kellhom din il-​frażi familjari minquxa fuq il-​bokkla taċ-​ċinturin: “Alla Magħna.” Matul dawk il-​konflitti orribbli, il-​Kattoliċi u l-​Protestanti għal darb’oħra ġġieldu spalla maʼ spalla kontra l-​Kattoliċi u l-​Protestanti tan-​naħa taʼ l-​għadu.

B’mod ċar, it-​Trattat taʼ Westphalia ma ġabx paċi dejjiema. Madankollu, il-​bnedmin ubbidjenti dalwaqt se jgawdu paċi bħal din. Alla Jehovah se jġib paċi dejjiema lill-​bnedmin permezz tas-​Saltna Messjanika taʼ Ibnu, Ġesù Kristu. Taħt dan il-​gvern, ir-​reliġjon vera u unika se tgħaqqad, u mhux tifred. Ħadd ma se jmur għall-​gwerra, la għal raġuni reliġjuża u lanqas għal xi raġuni oħra. X’serħan se jkun hemm meta s-​Saltna se tmexxi l-​art kollha u ‘s-​sliem ikun bla qjies’!—Isaija 9:5, 6 (9:6,7, NW).

[Kumment f’paġna 21]

Il-​konflitt li beda bejn Kattoliċi u Protestanti spiċċa b’Kattoliċi jiġġieldu spalla maʼ spalla maʼ Protestanti kontra Kattoliċi oħra

[Kumment f’paġna 22]

Is-​suldati marru għall-​gwerra jgħajtu jew “Santa Marija” jew “Alla magħna”

[Stampa f’paġna 21]

Il-​Kardinal Richelieu

[Stampa f’paġna 23]

Pittura tas-​seklu 16 li turi l-​ġlieda bejn Luteru, Calvin, u l-​papa

[Sors tal-​Istampa f’paġna 20]

Mill-​ktieb Spamers Illustrierte Weltgeschichte VI

[Sors tal-​Istampas f’paġna 23]

Mexxejja reliġjużi jiġġieldu: Mill-​ktieb Wider die Pfaffenherrschaft; mappa: The Complete Encyclopedia of Illustration/J. G. Heck