L-​Alhambra—Il-​Ġawhra Islamika taʼ Granada

MINN KITTIEB GĦAL STENBAĦ! FI SPANJA

“Kemm hemm leġġendi u tradizzjonijiet li huma minnhom u taʼ l-​għaġeb; kemm hemm għanjiet u ballati, bl-​Għarbi u bl-​Ispanjol, taʼ mħabba u gwerra u kavallerija li huma assoċjati maʼ dan il-​bini lussuż!”​—WASHINGTON IRVING, KITTIEB AMERIKAN TAS-​SEKLU 19.

IL-​POST famuż li jispira dan il-​kliem huwa l-​Alhambra, palazz uniku li jżejjen il-​belt Spanjola taʼ Granada. L-​Alhambra qisha parti mill-​Għarabja jew il-​Persja mpoġġija fin-​nofsinhar taʼ l-​Ewropa. Iċ-​ċittadella, jew il-​fortizza, kisbet is-​sbuħija eċċezzjonali tagħha grazzi għall-​Mori Musulmani, li l-​influwenza kbira tagħhom iddominat fuq Spanja għal diversi sekli.a

L-emir, jew il-​prinċep, Għarbi Zawí ben Zirí waqqaf is-​saltna indipendenti taʼ Granada fis-​seklu 11. Il-​ħakma damet għal 500 sena, u f’dak iż-​żmien iffjorixxiet b’mod artistiku u b’mod kulturali. It-​tmiem tagħha wasal meta l-​monarki Kattoliċi Ferdinand u Isabella ġabu fi tmiem il-​ħakma Musulmana fi Spanja fl-​1492.

Taħt il-​ħakma tal-​Mori, Granada laħqet il-​quċċata tagħha wara li Córdoba ġiet megħluba mill-​armati tal-​Kristjaneżmu fl-​1236. Granada saret il-​belt kapitali taʼ Spanja meta kienet taħt il-​ħakma tal-​Musulmani, u xi ħakkiema li ġew warajhom bnew palazz magħmul minn diversi binjiet​—l-​Alhambra​—li n-​nies fl-​Ewropa qatt ma kienu raw xi ħaġa bħalu. Wieħed kittieb entużjast iddeskrivieh bħala “l-​iktar bini taʼ l-​għaġeb li jeżisti fid-​dinja kollha.”

L-ambjent taʼ madwar l-​Alhambra huwa sabiħ daqs il-​palazz innifsu. Il-​qċaċet kollhom silġ tas-​Sierra Nevada, għoljin iktar minn 3,400 metru, jinsabu weqfin wara l-​Alhambra bħal xenarju mill-​isbaħ. L-​Alhambra nfisha tinsab wieqfa fuq is-​Sabika, għolja miksija bis-​siġar li hija 150 metru ’l fuq mill-​belt. F’għajnejn Ibn Zamrak, poeta tas-​seklu 14, l-​għolja li tagħti għal fuq Granada hija bħal raġel li qed iħares lejn martu u qed jammiraha.

Belt ġo Belt

L-​isem Alhambra, li jfisser “l-​aħmar” bl-​Għarbi, probabbilment jirreferi għall-​kulur tal-​briks li l-​Mori użaw biex jibnu l-​ħitan taʼ barra. Minkejja dan, xi wħud jippreferu l-​ispjegazzjoni taʼ storjografi Għarab li jgħidu li l-​kostruzzjoni taʼ l-​Alhambra tkompliet bid-​“dawl tat-​torċi.” Huma jgħidu li din l-​illuminazzjoni taʼ bil-​lejl tat il-​kulur ħamrani lill-​ħitan, minfejn ġej l-​isem tal-​bini.

L-Alhambra hija ħafna iktar minn palazz. Tistaʼ tiġi deskritta bħala belt ġol-​belt taʼ Granada. Għall-​kenn wara s-​swar kbar tagħha hemm ġonna, padiljuni, kumpless taʼ palazz, l-​Alcazaba (jew, fortizza), u anki medina, jew belt, żgħira. Id-​disinji taʼ l-​Alhambra magħmulin mill-​Mori u l-​bini li żdied maż-​żmien irriżultaw f’wirja unika t’arti Għarbija delikata u dettaljata biswit il-​bini iktar robust u simetriku tar-​Rinaxximent Ewropew.

L-Alhambra hija daqstant sabiħa minħabba l-​metodu li użaw il-​Mori kif ukoll il-​Griegi tal-​qedem. L-​ewwel użaw il-​kulur u l-​għamla tal-​ġebla biex jagħmlu l-​istrutturi f’armonija, bi proporzjon, u b’sempliċità. Imbagħad żejnu l-​bini eleganti tagħhom. Wieħed espert qal, “il-​Mori dejjem żammew maʼ dak li l-​arkitetti jqisu bħala l-​ewwel prinċipju taʼ l-​arkitettura​—li jżejnu l-​bini, mhux li jibnu t-​tiżjin.”

Niskopru l-​Alhambra

Id-​dħul għall-​Alhambra huwa minn arkata enormi f’forma taʼ nagħla msejħa l-​Bieb tal-​Ġustizzja. L-​isem jirreferi għall-​qorti li fiż-​żmien tal-​Musulmani kien jinġabar biex minnufih jismaʼ ċerti każi żgħar. L-​amministrazzjoni tal-​ġustizzja ħdejn bieb il-​belt kienet drawwa komuni fil-​Lvant Nofsani u hija msemmija fil-​Bibbja.b

It-tiżjin elaborat, tipiku għall-​palazzi Għarab bħall-​Alhambra, hu magħmul minn tip taʼ ġibs fin li jissejjaħ stokk. L-​artiġjani kienu jnaqqxu dan il-​ġibs f’disinji artistiċi qishom bizzilla ripetuti darba wara l-​oħra. Uħud mill-​arkati mżejnin jidhru qishom stalaktiti organizzati f’simetrija perfetta. Aspett ieħor tal-​palazz hu z-​zillij​—madum maqtugħ u llostrat li kien jiġi rranġat f’disinji ġeometriċi kumplessi. Dawn jiksu n-​naħat t’isfel tal-​ħitan b’kuluri vivaċi, li jagħmlu kuntrast perfett mal-​kuluri inqas qawwijin taʼ l-​istokk fin-​naħa taʼ fuq.

Mill-btieħi taʼ l-​Alhambra, waħda li tispikka hija l-​Bitħa taʼ l-​Iljuni, deskritta bħala “l-​iktar eżempju prezzjuż taʼ l-​arti Għarbija fi Spanja.” Ktieb taʼ gwida lokali jispjega: “Hemm xi ħaġa dwar xogħol t’arti ġenwina li ma tistax tiġi imitata jew ikkopjata bl-​eżatt. . . . Dan hu kif inħossuna meta nkunu quddiem il-​Bitħa taʼ l-​Iljuni fi Granada.” L-​arkati proporzjonati bl-​eżatt u l-​kolonni rqaq qegħdin madwar funtana mpoġġija fuq 12-il iljun taʼ l-​irħam. Hija waħda mill-​iktar postijiet li jiħdulu ritratti fi Spanja.

Ġonna li Jserrħuk

L-​Alhambra fiha wkoll ġonna, funtani, u pixxini li jpaxxu l-​għajn.c Skond Enrique Sordo fil-​ktieb tiegħu Moorish Spain, “il-​ġnien Għarbi huwa ħarsa bil-​quddiem tal-​ġenna.” L-​influwenza taʼ l-​Islam tidher kullimkien. Il-​kittieb Spanjol García Gómez innota: “Il-​ġenna Musulmana hija deskritta bid-​dettall fil-​Koran bħala ġnien lussuż . . . imsoqqi minn xmajjar żgħar mill-​isbaħ.” Fl-​Alhambra, l-​ilma jintuża ħafna​—lussu għal dawk l-​uħud imdorrijin fil-​klima sħuna u niexfa tad-​deżert. Id-​disinjaturi tal-​ġonna rrealizzaw li l-​ilma jistaʼ jkessaħ l-​arja u jferraħ il-​widna bit-​tgelgil rilassanti tiegħu. Pixxini rettangolari taʼ ilma jirriflettu s-​sema jleqq taʼ Spanja u jagħtu l-​impressjoni taʼ spazju u dawl.

Viċin l-​Alhambra hemm il-​Generalife, villa bi ġnien fl-​imwarrab li nbniet mill-​Mori u li qiegħda fuq is-​Cerro del Sol, għolja ħdejn is-​Sabika. Il-​Generalife, eżempju mill-​aqwa tat-​tiżwiq tal-​ġonna Għarab, ġiet imsejħa bħala “waħda mill-​isbaħ ġonna fid-​dinja.”d Qabel kienet magħquda mal-​palazz taʼ l-​Alhambra permezz taʼ pont, u milli jidher din serviet bħala villa fejn il-​ħakkiema taʼ Granada setgħu jirrilassaw. Hemm ukoll bitħa li twassal għat-​Taraġ taʼ l-​Ilma. Hawnhekk il-​viżitaturi jħallu s-​sensi tagħhom jissaħħru bid-​dawl, il-​kulur, u n-​numru bla għadd taʼ fwejjaħ.

It-​Tnehid tal-​Mori

Meta l-​aħħar sultan taʼ Granada, Boabdil (Muḥammad XI), ċeda l-​belt f’idejn Ferdinand u Isabella, hu u familtu kellhom imorru fl-​eżilju. Wara li telqu mill-​belt, jingħad li waqfu għal mument fuq għolja li issa msejħa El Suspiro del Moro (It-Tnehid tal-​Mori). Hekk kif ħarsu lura biex jittawlu lejn il-​palazz aħmar glorjuż tagħhom għall-​aħħar darba, omm Boabdil milli jidher qalet lil binha: “Olfoq bħal mara għal dak li ma stajtx tiddefendi bħala raġel!”

Illum il-​ġurnata, xi wħud mit-​tliet miljun viżitatur li jżuru l-​Alhambra kull sena għadhom imorru f’dan il-​post. Hawnhekk, bħal Boabdil, jistgħu jaraw il-​belt taʼ Granada mifruxa taħt il-​palazz Għarbi tagħha​—il-​ġawhra tal-​belt. Jekk xi darba tmur iżżur Granada, int ukoll forsi tifhem in-​niket taʼ l-​aħħar sultan tal-​Mori li kellha.

[Noti taʼ taħt]

[Stampa f’paġna 15]

L-​Alcazaba

[Stampa f’paġna 16]

Il-​Bitħa taʼ l-​Iljuni

[Stampa f’paġna 16, 17]

Il-​ġonna taʼ Generalife

[Stampa f’paġna 17]

It-​Taraġ taʼ l-​Ilma

[Sors taʼ l-​Istampa f’paġna 14]

Line art: EclectiCollections

[Sors taʼ l-​Istampa f’paġna 15]

Kollha minbarra r-​ritratt taʼ fuq: Recinto Monumental de la Alhambra y Generalife

[Sors taʼ l-​Istampa f’paġna 16]

Ir-​ritratti kollha: Recinto Monumental de la Alhambra y Generalife

[Sors taʼ l-​Istampa f’paġna 17]

Ir-​ritratti taʼ fuq: Recinto Monumental de la Alhambra y Generalife; ir-​ritratt t’isfel: J. A. Fernández/San Marcos