डोंगरावरील गोरिलांना भेट
टान्झानियातील सावध राहा! नियतकालिकाच्या बातमीदाराकडून
यांच्यापैकी केवळ काही ३२०, र्वांडाच्या व लोकशाही प्रजासत्ताक काँगोच्या सरहद्दीवरील ज्वालामुखी क्षेत्रात वास्तव्य करून आहेत. आणखीन ३०० युगांडाच्या दुर्गम जंगलात राहतात. हे आहेत डोंगरावरील गोरिला—जगातील सस्तन प्राण्यांपैकी सर्वाधिक प्रमाणात चिंताजनक धोक्यात सापडलेले प्राणी!
या प्राण्यांच्या विनाशासंबंधी जनजागृती करण्यात अमेरिकन महिला प्राणीशास्त्रज्ञ डाॲन फॉसीचं मोठं योगदान आहे. डोंगरावरील गोरिलांचा अभ्यास करण्याच्या हेतूनं १९६० दशकाच्या उत्तरार्धात फॉसीनं आफ्रिकेत स्थलांतर केलं. त्यावेळी, चोरट्या शिकारीमुळं मोठ्या झपाट्यानं हे प्राणी नाहीसे होत होते. या धाडसी शास्त्रज्ञ महिलेनं, व्हीरुंगा डोंगरांमध्ये सन्यासीसारखं जीवन पत्करून तिथं राहणाऱ्या गोरिलांबरोबर लवकरच दोस्ती केली. नियतकालिक लेखांतून व धुक्यातील गोरिला (इंग्रजी) या आपल्या पुस्तकातून फॉसीनं आपले शोध प्रकाशित केले. काळ उलटत गेला तसा या केसाळ दोस्तांचं संरक्षण करण्याचा आपला निर्धार तिनं आणखीन पक्का केला; याकरता शिकारचोरांविरुद्ध वास्तविक संघर्ष करण्याकरता टोकाची भूमिकाही तिनं घेतली. तथापि, आपल्याच चळवळीची ती शिकार बनली कारण १९८५ साली एका अज्ञात हल्लेखोराच्या हाती तिचा खून झाला.
या शांतिप्रिय प्राण्यांना प्रत्यक्ष पाहण्याच्या आशेने १९९३ साली, मी आणि माझ्या पत्नीनं गोरिलांच्या वस्तीस्थानाला भेट देण्याची धाडसी योजना आखली. कृपया या धाडसी भेटीविषयी सांगण्याची अनुमती आम्हाला द्या.
तीन हजार सातशे मीटर उंच व्हीसोकी ज्वालामुखीच्या पायथ्यापासून र्वांडातील ज्वालामुखी राष्ट्रीय उद्यानाच्या टोकापर्यंत तासभर चढत जाण्यासाठी गाईड आम्हाला घेऊन जातो तेव्हा आमच्या साहसाची सुरवात होते. विश्रांती घेण्यास आम्ही थांबतो तेव्हा गोरिलांच्या सहवासात असताना आम्ही काय करावं आणि काय करू नये याचा खुलासा गाईड देतात. प्रत्येक दिवशी, केवळ आठ लोकांनाच प्राण्यांच्या या विशिष्ट कळपास भेटण्याची परवानगी असल्याचं आम्हाला सांगितलं जातं. यामुळे त्या प्राण्यांना रोगांच्या संपर्कात येण्याचा धोका कमी होतो, शिवाय ते विकर्षितही होत नाहीत.
एक गाईड आठवण करून देतो: “एकदा का आपण जंगलात शिरलो, की सगळ्यांनी अगदी हळू आवाजात बोलायचं. यामुळं जंगलातील इतर प्राणी आणि पक्षी निरीक्षण्याचीही संधी आपल्याला मिळेल; कारण डोंगरावरील गोरिलांशिवाय इथं गोल्डन मंकी, काळवीट, हरीण, हत्ती आणि केप-म्हशी देखील आहेत.”
आम्हाला याचीही माहिती करून दिली जाते, की उद्यानात दुखापत करणाऱ्या खाजकोयली व वाळवी आहेत आणि कदाचित धुकट व दलदलीच्या क्षेत्रातूनही आम्हाला पायी जावं लागेल. तत्क्षणी मी आणि माझ्या पत्नीनं एकमेकांकडं पाहिलं. या तयारीनिशी तर आम्ही मुळीच आलो नव्हतो! पण, ते सौहार्दपूर्ण गाईड आम्हाला पावसाळी कपडे व बूट देऊन आमची ही अडचण दूर करतात.
मग आमचा गाईड खुलासा करतो, की या गोरिलांना पटकन मानवी रोगांची लागण होत असते; त्यांचं संरक्षण व्हावं म्हणून जो कोणी आजारी असेल किंवा कुणाला काही सांसर्गिक रोग जडला असेल त्यानं येऊ नये. “गोरिलांच्या जवळपास असताना जर खोकला किंवा शिंक आली तर प्राण्यांपासून दूर होऊन आपले नाक व तोंड झाकण्याचा प्रयत्न करा,” असेही एक गाईड म्हणतो. “लक्षात असू द्या! त्यांच्या धुकट वस्तीस्थानात आपण पाहुणे आहोत.”
स्पर्श करण्याइतके जवळ!
चढ अधिकाधिक उंच होत जातो. आम्ही ३,००० मीटरची उंची गाठतो. इथं ऑक्सिजन कमी असल्यामुळं श्वास घेणं जरा कठीणच जातं; तसेच इथल्या पायवाटाही अगदी चिंचोळ्या आहेत. पण, इथं असलेल्या हजीनीआ वृक्षाच्या सुंदरतेमुळे डोळ्यांचे पारणे फिटते; या वृक्षाच्या फांद्या चौफेर पसरलेल्या असून दाट शेवाळ, नेचरी आणि ऑर्किड फुलांचा भार घेऊन त्या पहुडलेल्या आहेत. यामुळं जंगलाला नंदनवनाचं स्वरूप लाभतं.
ताज्या अन्नाच्या शोधात गोरिला सतत भटकंती करत असले तरीही, आदल्या दिवशी गोरिला दिसले होते ते ठिकाण गाईड आता हुडकू लागतो. अचानक कुणीतरी म्हणतं, “ते पाहा तिथं!” त्या मऊ वनस्पतींच्या साह्याने सिल्व्हरबॅक गोरिलानं आपलं अंथरूण किंवा घरटं तयार केलं आहे.
“त्याला म्हणतात ऊमूगोमे” असं स्पष्टीकरण गाईड देतो. “नर गोरिला १४ वर्षांचा होतो तेव्हा त्याच्या पाठीचा रंग पांढरा किंवा रुपेरी होतो. मग त्याला टोळीचा म्होरक्या समजले जाते. केवळ सिल्व्हरबॅक गोरिलाच सर्व मादी गोरिलांशी समागम करतो. तरुण गोरिलांनी प्रयत्न केल्यास त्यांचे प्रयत्न त्वरित हाणून पाडले जातात! तथापि, सिल्व्हरबॅकला मारून टाकण्यात एखादा स्पर्धक यशस्वी झाल्यास तो त्याची सर्व संतती देखील नष्ट करून टाकतो. मग नवीन म्होरक्या सत्तेची सूत्रं हाती घेऊन कळपातील मादींशी समागम करतो व संतती उत्पन्न करतो.”
गाईडच्या मागोमाग आम्ही बांबूच्या रम्य वनात प्रवेश करतो तसं मध्येच कुणीतरी विचारतं, “गोरिलाचं आयुष्य किती असतं हो?”
“४० वर्षं,” असं शांतपणे गाईड उत्तरतो.
गुरगुरण्याचा मंद आवाज कानी पडताच कोणीतरी अगदी हलक्या आवाजात “शू! शू!” असं म्हणून सगळ्यांना सावध करतं. “काय हो ते? गोरिला का?” नाही, खुद्द एक गाईडच गोरिलासारखं गुरगुरून प्रतिक्रिया मिळविण्याचा प्रयत्न करत असतो. याचा अर्थ, आम्ही फारच जवळ आहोत!
आणि खरंच, आमच्यापासून केवळ पाच मीटर अंतरावरच सुमारे ३० गोरिला आहेत! आम्हाला खाली बसण्याची आणि शांत राहण्याची सूचना दिली जाते. एक गाईड विनंती करून म्हणतो: “त्यांच्याकडे बोट दाखवू नका, नाहीतर तुम्ही त्याच्यावर काही फेकत आहात असं त्यांना वाटेल. आणि कृपया मोठ्यानं बोलू नका. फोटो काढताना सावकाशीनं आणि सावधगिरीनं हालचाल करा; फ्लॅश वापरू नका.”
आता आम्ही त्यांना चक्क स्पर्श करण्याइतके जवळ आहोत! असं करण्याच्या अनावर इच्छेपोटी हात पुढे होण्याआधीच एक गाईड कुजबुजतो: “त्यांना हात लावू नका!” तो असं म्हणतो ना म्हणतो तोच कित्येक लहानखुरे गोरिला आमचं निरीक्षण करण्यासाठी जवळ येतात. एका लहानशा फांदीनं गाईड त्यांना हलकेच फटका मारतो आणि ते जिज्ञासू लहानगे, मुलांप्रमाणे कुस्ती खेळत खेळत उतारावरून गडगडत खाली जातात. त्यांचा खेळ अगदीच हिंसक बनतो तेव्हा त्यांची “आई” मध्ये पडते.
दूरवरून सिल्व्हरबॅक आमच्याकडे पाहत आहे. अचानक तो आमच्या दिशेनं येतो आणि आम्ही बसलो आहोत तिथून केवळ काही मीटरच्या अंतरावर येऊन बैठक घालतो. तो अतिशय भारदस्त असून त्याचं वजन २०० किलोग्रॅमच्या आसपास तर नक्कीच असावं! पोटपूजा करण्यात दंग असल्यामुळे त्याचं आमच्याकडे विशेष लक्ष नसलं तरी, तो बेसावध आहे असं मात्र म्हणता येणार नाही. खरं तर, पोटपूजा करणं हेच गोरिलांचं प्रमुख काम! एका सिल्व्हरबॅकचं दर दिवसाचं अन्न ३० किलोग्रॅमपर्यंत असू शकतं. शिवाय, कळपातील प्रत्येक प्राणी अन्नाच्या शोधात सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत भटकंती करत असतो. कधीकधी तर एखादा “चवदार पदार्थ” मिळविण्यासाठी ते एकमेकांवर तुटून पडत असल्याचं दृश्यही पाहायला मिळतं.
जायंट सिनीशिओ वनस्पतीतील आतील भाग हे त्यांचं सगळ्यात आवडतं खाद्य. याशिवाय त्यांना अजमोदा, विशिष्ट वनस्पतींची मूळं व बांबूच्या कोवळ्या फांद्या देखील आवडतात. काहीवेळा तर बांबूच्या लहान फांद्या तसेच काटेरी वनस्पती, खाजकोयली, गेलीयम यांची हिरवी पानं आणि इतर विविध मूळं व वेलांचं मिश्रण करून ते मस्तपैकी “सॅलेड” देखील बनवतात. एकजण विचारतो, “पण खाजकोयली साफ करून खाताना गोरिलाला टोचत नाही का?” यावर एक गाईड खुलासा करतो: “त्यांच्या हाताच्या पंजांना आतल्याबाजूला जाड कातडीचा थर असतो.”
आम्ही या शांतिमय दृश्याचा आनंद लूटत असताना अचानक, तो अवाढव्य गोरिला उठून उभा राहतो, आपल्या पंजांनी आपल्या छातीवर मारतो आणि एक भयंकर, कर्कश किंकाळी फोडतो! एका गाईडच्या दिशेनं तो धावत सुटतो व त्याच्या जवळ येण्याआधी मध्येच थबकतो. आपल्या भीषण नजरेनं तो गाईडकडे एकटक पाहत राहतो! पण, आमच्या गाईडची भीतीने गाळण होत नाही. याउलट, तो खाली बसतो, गुरगुरतो व हळुवारपणे मागे सरतो. असं दिसतं जणू त्या सिल्व्हरबॅकला त्याच्या अफाट शक्ती-सामर्थ्यानं आम्हाला प्रभावित करायचं होतं. आणि तसं करण्यात तो खरंच यशस्वी झाला!
आता निरोप घेण्यास गाईड आम्हाला खुणवतो. त्यांच्या ‘धुकट वस्तीतील’ पाहुणे या नात्याने आम्ही या विस्मयकारक, शांतिप्रिय प्राण्यांसोबत एका तासापेक्षा अधिक वेळ घालवला. आमची ही भेट अगदीच धावती असली तरीही हा आमचा सगळ्यात अविस्मरणीय अनुभव राहिला आहे. मानव आणि प्राणी एकमेकांसोबत ज्यात सदोदित शांतीने राहतील त्या येणाऱ्या नवीन जगाविषयी बायबलमध्ये दिलेल्या प्रतिज्ञेची कल्पना केल्याशिवाय राहवत नाही!—यशया ११:६-९.
[२४ पानांवरील नकाशा]
डोंगरावरील गोरिलांचा प्रदेश
काँगो लोकशाही प्रजासत्ताक
किवू सरोवर
युगांडा
र्वांडा
आफ्रिका
विस्तारित क्षेत्र
[३ पानांवरील चित्राचे श्रेय]
Mountain High Maps® Copyright © 1997 Digital Wisdom, Inc.