Junië

¿Wiˈix ndukˈoyˈäjtëm ko ojtsë Jesús xykyuˈoˈk xykyutëgoˈoyëm? Ko mbäädë Jyobaa xypyokymyaˈkxëm. Ets kyaj duˈun ttuny atsip aguanë, xyjyantsy pyokymyaˈkxäˈänëmë duˈun (Sal. 103:​3, 10-13). Ta näägë jäˈäy mëdiˈibë nayjyäˈäwëdëp ko kyaj nyitëkëdë etsë Jyobaa pyokymyaˈkxëdët, ets duˈunë duˈun, kyaj xyjyanitëjkëm etsë Jyobaa xypyokymyaˈkxëm. Apostëlë Pablo jyënany: “Ni jeˈeyëts xykyanitëkë esëts xyˈanëëmët apostëlë”. Per ta yˈakjënany: “Dios tëts xymyayˈaty xykyuniˈxy esëts xypyëjtaky extëmë apostëlë” (1 Kor. 15:​9, 10). Ko nmäjtstutëm ja poky kaytyey ets njodëmbijtëm, ta Jyobaa xypyokymyaˈkxëm. ¿Tiko duˈun ttuny? Yëˈko xytsyojkëm. Ets pën ja näˈäty nwinmäˈäyëm ko kyaj xynyitëjkëm etsë Jyobaa xypyokymyaˈkxëm, nˈokjamyajtsëm ko Jyobaa kyaj yëˈë ojts tjuuybyëtsëmy ja wäˈätsjäˈäy, yëˈëjën ja pokyjyaˈay mëdiˈibë jodëmbijttëp (Luc. 5:32; 1 Tim. 1:15). w25.01 paj. 26, 27 parr. 3, 4

Kyaj mbäät njëjpkudijëm wiˈixë jäˈäy xyˈanmäˈäyëm o wiˈix xytyuˈunëm, per mbäät nnayjyëjpkuwijtsëm wiˈix nˈatsoˈowëm. Mëdiˈibë mas oy, yëˈë ko nbokymyaˈkxëm. ¿Tiko? Yëˈko ntsojkëmë Jyobaa ets yëˈë tsyojkypy parë duˈun nduˈunëm. Pën duˈunyëm nˈajk ndoˈoyëm ets kyaj nmaˈkxëm ja nmëguˈukˈäjtëm, mbäät ti nduundëgoˈoyëm o axtë nayajˈyudëjk nayajpäˈämdëjkëm (Prov. 14:​17, 29, 30). Pääty kyaj njukyˈäjtëm winˈak jotˈakë. Naybyaˈˈayoˈowëmë nety nanduˈun, pes ta kyaj ja jot winmäˈäny nbëjktakëm mä ja jotmay mëdiˈibë të nmëdäjtëm ets duˈuntsoow njukyˈäjtëm agujk jotkujk. ¿Ti mbudëkëyanëp parë xyjyaˈaytyëgoyët wiˈix ja jäˈäy të mdunyëty? Tim jawyiin, yëˈë ko nyaxëdë tiempë. Ko tuˈugë jäˈäy tsyayuty mëjwiin kajaa, ta tsyoybyety mä doktoor. Ets tsojkëbë net ja tiempë parë yajxon yˈagëdäˈägët. Nanduˈunën jyaty mët mijts, tsojkëbë tiempë parë tsyoˈogët mä ja jäˈäy të myajtsayutyëty etsë net xymyaˈkxët winë ääw winë jot (Ecl. 3:3; 1 Peed. 1:22). Ets xyˈamdow xypyëjktsowëdë Jyobaa parë mbudëkëdët ets xypyokymyaˈkxët ja jäˈäy. w25.02 paj. 16, 17 parr. 8-11

Extëm nˈokpëjktakëm, kyaj mbäät yëˈëyë ndukjotkujkˈäjtëm ko të nnijäˈäwëm tidën yˈandijpy ko njodëmbijtëm, nmëdäjtëmë mëbëjkën, nnëbajtëm ets ko oˈkpë jyukypyëkäˈändë (Eb. 6:​1, 2). Niˈamukën mbäät nnijäˈäwëmë yäˈädë tukniˈˈijxën, päätyë apostëlë Pedro ojts tnimaytyaˈaky mä ja pentekostes xëëw (Apos. 2:​32-35, 38). Parë nbanëjkxëmë Kristë, tsojkëp jawyiin nmëbëjkëm yäˈädë tukniˈˈijxën, päätyë apostëlë Pablo jyënany ko pën kyaj nmëbëjkëm ko oˈkpë jyukypyëkäˈändë kyaj tsyobääty tijaty nmëbëjkëm (1 Kor. 15:​12-14). Pääty kyaj yëˈëyë ndukjotkujkˈäjtëm ko të nnijäˈäwëm ja tëyˈäjtën mëdiˈibë jawyiin ojts nyajtukniˈˈijxëm, tsojkëbën niˈigyë nˈëxpëjkëm. Kyaj yëˈëyë tsyokyëty ndukjotkujkˈäjtëm ko të nnijäˈäwëm ja tëyˈäjtën mëdiˈibë jawyiin ojts nyajtukniˈˈijxëm, tsojkëbën njëˈxëm ja käˈäy ukënë tëˈëtspë o juunbë mëdiˈibë Biiblyë myaytyakypy. Yäˈädë yëˈë yˈandijpy ko nmëwinmäˈänybyatëm wiˈixë Biiblyë jyënaˈany parë njaygyujkëm wiˈixë Jyobaa wyinmay. Parë mbäät nnaytyukpudëjkëm oy ko ngäjpxëmë Biiblyë, nwinmäˈäyëm ti jap ngäjpxëm ets nduˈunëmë mëjääw parë nguytyuˈunëm. Net nëjkx nduˈunëm tijatyë Jyobaa yˈoyˈijxypy. w24.04 paj. 4, 5 parr. 12, 13

Jyobaa tyukjamyajtsë Jonás ko ja Nínive jäˈäyëty kyaj nety tnijawëdë ti mëdiˈibë oy ets ti mëdiˈibë axëëk (Jon. 1:​1, 2; 3:10; 4:​9-11). Ko tiempë nyajxy ta Jesus dyajtuunyë yäˈädë ijxpajtën parë jäˈäy ttukjaygyujkë wiˈixënë Jyobaa pyaˈˈayoy ets wiˈixën tijaty ttuny tëyˈäjtën myëët. ¿Wiˈix nëjkx yajpayeˈeytyë ja Nínive jäˈäyëty ko nety jyukypyëktë? Jesus ojts tnimaytyaˈaky wiˈix yajpayeˈeyäˈändë ja jäˈäyëty mä tiempë myiny kyëdaˈaky (Fwank 5:29). Ets ja duˈun ttunäˈäny mä yˈanaˈamäˈäny Tuk Mil Jëmëjt, ko nety jyukypyëktë ja “oˈkpë diˈibë ijt oyjyaˈay es nanduˈun diˈibë ijt kaˈoyjyaˈay” (Apos. 24:15). Ja jäˈäyëty mëdiˈibë axëëk jukyˈäjttë yajpayeˈeyandëp ko nëjkx jyukypyëktë. Jyobaa etsë Jesus yëˈë yˈixandëp pen mëdoowdëp ets pen jukyˈäjttëp duˈun ta nety jam tijaty yajtukniˈˈixëdë. Pääty pen tuˈugë Nínive jäˈäy jukypyëjkp ets kyaj tmëdunäˈänyë Jyobaa, nëjkxëp jatëgok yˈooky (Is. 65:20). Per pen myëmëdoobyë Jyobaa, nëjkxëp jyukyˈaty xëmëkyëjxm (Dan. 12:2). w24.05 paj. 5 parr. 13, 14

Jesus yëˈë ojts dyajnigëxëˈëky wiˈixën ja Tyeety pyaˈˈayoy (Fwank 14:9). Mët yëˈëgyëjxm ja yˈääw yˈayuk ets ja tyuˈunën ojts xytyukˈijxëm ko Jyobaa nëgooyë xytsyojkënë, xypyaˈˈayoˈowënë ets ko nan xypyudëkëyäˈänëm parë kyaj xyajkäˈäjëm ja poky. Mëdiˈibën tsyojk, yëˈë ets ja jäˈäy dyajtëgatstët ja jyukyˈäjtën ets pyanëjkxëdët (Luk. 5:​27, 28). Jesus wäˈätsë nety tnijawë wiˈix jyatäˈäny kyëbatäˈäny, pes kanäkˈok ojts tˈanëëmë ja yˈëxpëjkpëty ko yëˈë nety niduˈuk këyakanëp (Mat. 17:22; 20:​18, 19). Nan nyijäˈäwëbë nety, ko net ja naxwinyëdë jäˈäy yajpokymyaˈkxäˈändë ko tkuˈoogët. Nan nyimaytyak ko mä nety të tkuˈoogë ja naxwinyëdë jäˈäy, nimay myëbëkäˈänëdë (Fwank 12:32). Ets pënatyë nety mëbëjkëdëp ets dyajtëgatstë jyukyˈäjtën, mbäädë nety Jyobaa kyupëkëdë ets yˈawäˈätspëtsëmdë “mä ja poky kaytyey” (Rom. 6:​14, 18, 22; Fwank 8:32). Jesus jotmëk yˈijty ets kyuˈoogëyan ja naxwinyëdë jäˈäy oyë nety tnijawë ko axëëk jyatäˈäny kyëbatäˈäny (Fwank 10:​17, 18). w24.08 paj. 5 parr. 11, 12

Jamyats nanduˈun wiˈix mnayjyäˈäwë agujk jotkujk ko ojts xyˈëxpëjktsondaˈagyë Biiblyë. Extëm ko xynyijäˈäwë ko Jyobaa mtsojkëp, ko tsyojkypy ets myajpäädët mä nyax kyäjpn, ko wyandakypy dyajjëjptëgoyaˈany ja amay jotmay mëdiˈibë tyam jaˈäjtp ets ko mä tiempë myiny kyëdaˈaky yajjukypyëkaampy pënaty të yˈooktë (Mar. 10:​29, 30; Fwank 5:​28, 29; Rom. 8:​38, 39; Diˈibʉ Jat. 21:​3, 4). Ko duˈun xynyijäˈäwë mˈajäjt mjotjäjtë (Luk. 24:32). Tijatyë Biiblyë tukniˈˈijxëp mjantsy yˈoymyëdoow ets myajtsobat, pääty jyënany ja mˈääw mjot parë xytyukmëtmaytyäˈägäˈäny ja wiink jäˈäy (ijxkijpxyë mëdë Jeremías 20:9). Kom nˈoymyëdoˈowëm tijaty të njäjtëm mä Biiblyë, ta njantsy nyimaytyäˈägäˈänëm (Luk. 6:45). Nanduˈun njënäˈänëm extëm jyënandë ja apostëlëtëjkëty: ‘Ëëtsëty käˈäp tjëgyepy amonyë nˈitëtyës ets nganigajpxtëtyës mëdiˈibëts të nˈix të nmëdowdën’ (Hech. 4:​20, TY). Nˈoymyëdoˈowëm tijatyë Biiblyë myaytyakypy, päätyë jäˈäy njantsy tyukmëtmaytyäˈägäˈänëm nuˈun nmadakëm. w24.05 paj. 15 parr. 5; paj. 16 parr. 7

Niˈamukë ninuˈun nDiosmëduˈunëm pääty nˈëwäˈkx ngäjpxwäˈkxëm mët ko ntsojkëmë Jyobaa Dios ets nduknijawëyäˈänëmë jäˈäy pënën yëˈë. Per ta nimay mëdiˈibë tsiptakxëdëp duˈun tundët. ¿Tidaa ko? Yëˈko nääk wintsoytyuˈun jyaˈayˈattë ets ta mëdiˈibë kyaj oy nyayjyawëty ko jäˈäy tninëjkxy. Nääk yëˈë tsyëˈkëdëp ko jamë jäˈäy wixaty yˈanëˈëmxëdët o jyotˈambëkët. Ets ta mëdiˈibë kyaj mëdë jäˈäy nyaygyajpxytsyiigäˈänyëty. Yäˈädë nmëguˈukˈäjtëm tsiptakxëdëp ttukmëtmaytyäˈäktëdë jäˈäy ja Diosë yˈayuk. ¿Mtsiptakxëp mnëjkxët ëwäˈkx käjpxwäˈkxpë? Pën duˈun, këdii axëëk mnayjyawëty, pes yëˈë myajnigëxëˈkypy ko yujy tudaˈaky mjäˈäyˈaty. Waˈan kyaj tijaty mëdë jäˈäy xyajtsiptäˈägäˈäny ets kyaj nanduˈun mëët mnayˈojäˈänyë. Yëˈë njatukninëjkxëmë oyˈäjtën etsë Jyobaa nyijäˈäwëp wiˈix mnayjyawëty ets yëˈë mbudëkëyanëp (Is. 41:13). w24.04 paj. 14 parr. 1, 2

Ko ngäjpxëm ja Biiblyë oy ko nˈijxëm mëdiˈibë jawyiin mbäät nduˈunëm. Mbäät duˈun xytyuny extëm yä yajnigajpxy: Jääybyëtsëm mäjaty tsyokyëty mnayaˈoyëdët ets winˈixy tuˈuk majtsk mëdiˈibë jawyiin mdunaampy. ¿Tii mbäät jawyiin nduˈunëm? Tun jawyiin mëdiˈibë kyaj nëgoo mtsiptäˈägäˈänxëty o mëdiˈibë niˈigyë mdëgoyˈäjtxëp. Ko nety të xynyijawë tii jawyiin mdunaampy, mbäädë net xypyayeˈey mä ëxpëjkpajn. Mënuˈkxtäˈägë Jyobaa ets anëëmë parë mmoˈoyëdët duˈun “ja tsojkën ets ja jot mëjääw parë xytyundët” (Filip. 2:​13, TNM). Ta net xykyuytyunët mëdiˈibë të xyjyaty. Ko nety të xyaˈoyë mjäˈäyˈäjtën, yëˈë mbudëkëyanëp parë duˈunyëm mnayaˈoyëdëty ets kyaj nëjkx mtsiptakxëty. w24.09 paj. 6 parr. 13, 14

Tijaty ojts nduˈunëm, mbäädë wiink jäˈäy yˈaxëktuunë etsë net axëëk xyajnayjyäˈäwëm. Pääty, oy ko mëët ngäjpxˈoˈoyëm ets nˈamdoˈowëmë maˈkxën. Anëëmë Jyobaa parë tpudëkët ja mëdiˈibë mˈaxëktuun ets jatëgok yajpäädët agujk jotkujk. Jyobaa mbudëkëyanëdëp parë duˈunyëm xymyëduunˈadëˈëtstët ets myajpäättët agujk jotkujk. Oy xyˈokmëkjawë mëdiˈibë mduun, nasˈixë waˈanë Jyobaa myajtunyëty wiˈix myajtunäˈänyëty. Jamyats ja kugajpxy Jonásë yˈijxpajtën. Ko ojts yajkexy Nínive, yëˈë wiinktsoow ojts nyëjkxy, perë Jyobaa ta jyëjwijtsëmbijtë etsë Jonás ta tpëjkyë kuentë ko kyaj nety yˈoyëty extëm të yˈadëˈëtsy (Jon. 1:​1-4, 15-17; 2:​7-10). Jyobaa duˈunyëm dyajtuunyë Jonás, pes kyajx jatëgok Nínive ets yëˈë ta ojts nyëjkxy. Oy tˈokmëkjäˈäwë extëm yˈadëˈëtsy, per kyupëjk ko jatëgok yajkejxy (Jon. 3:​1-3). w24.10 paj. 8, 9 parr. 10, 11

Jyobaa kyaj jeˈeyë twingujayë ja nuˈkxyˈäjtëm, tyim joˈtsypyë duˈun. Ixtëm nˈokpëjktakëm, ko tuˈugë jäˈäy nyuˈkxy tkëbety, ta yajwingujayë, per këxujtp mä ja neky nuˈunë nety të nyuˈkxy. Per ja ijxpajtënë mëdiˈibë Biiblyë pyëjktakypy kyaj jeˈeyë yajwingujayë, tim yajjoˈtspë duˈun. Parë njaygyujkëm, nˈokjamyajtsëm ko tëëyëp ja tintë mëdiˈibë ijtyë jäˈäy yajtuundëp, yëˈë yaˈoˈoyëdëbë juˈuy, kepyˈuˈpyky etsë nëë. Mbäät ijty pojënë wyaˈatsy mët tuˈugë esponjë mëdiˈibë xook. Pääty ko ijty ja jäˈäyë nyuˈkxy yajjoˈotsy, tim tëgooytyaapy, kyaj tii nyekykyëxëˈëky mëdiˈibë nety jam të yajkëxjäˈäy, duˈunxyëp ixtëm kyaj të tyim nuˈkxy. ¡Mëjwiin kajaa nguˈëˈëw ngukäjpxëm ko Jyobaa xypyokymyaˈkxëm, jyoˈtstaapy ja poky kaytyey! (Sal. 51:9). w25.02 paj. 10 parr. 11

Ko pën tëgatsy xyˈijxëm o xytyuˈunëm axëëk, nˈoktukëdëjkëmë Jyobaa, pes yëˈë nyijäˈäwëp wiˈixën tijaty yˈixëty. Ko duˈun nduˈunëm, yëˈë xypyudëkëyäˈänëm parë nmëmadakëm ja jotmay, pes nnijäˈäwëm ko Jyobaa mbäät tsojk dyaˈoyë o mbäät ja oknëm. Xypyudëkëyäˈänëm nanduˈun parë kyaj nmëtsipˈäjtëm ja jäˈäy ets parë kyaj njotˈambëjkëm. Pes ko njotˈambëjkëm, mbäät ti alokë nduˈunëm, nnayjyäˈäwëm jantsy axëëk ets nmëjagamgakëmë Jyobaa. Ëtsäjtëm xytsyiptäˈägäˈänxëm nbanëjkxëmë Jesusë yˈijxpajtën ko pën axëëk xytyuˈunëm, pes mbäät wiˈix nˈanmäˈäyëm o nduˈunëm ja jäˈäy, etsë net ok nmëkjäˈäwëm (Sant. 3:2). Ja tiempë mëdiˈibë tyam ndukjukyˈäjtëm duˈunyëm axëëk njatäˈän ngëbatäˈänëm, pes jaanëm yˈoyëyaˈany ko myinët ja jembyë jukyˈäjtën. Pën axëëk mjaty, jamyats ko Jyobaa nyijäˈäwëp wiˈix mnayjyawëty etsë Jesus jyaygyujkëp nanduˈun yajxon, pes yëˈë kanäkˈokë jäˈäy tyuunë axëëk (Eb. 4:​15, 16). Jantsy jotkujk nnayjyäˈäwëm pes ko pën axëëk xytyuˈunëm, Jyobaa xymyoˈoyëm nanduˈunë ëwij käjpxwijënë mä Biiblyë. w24.11 paj. 6 parr. 12, 13

Parë mbäät nbatëm ja jukyˈäjtënë xëmëkyëjxmbë, jëjpˈam nmëbëjkëm ja Jesús (Fwank 3:​16-18, 36; 17:3). May ja judiyëtëjk mëdiˈibë netyë Jesús të dyajkay të dyaˈuuktë kyaj tkupëjktë ixtëmë Jesús yˈanëmääyëdë ko tsojkëp myëbëkëdët. Pääty dyajtëëwdë: “¿Ti ijxwëˈëmën xytyukˈijxtëpts diˈibë myëdäjtypy ja mëjˈäjtën esëts mij nmëbëktëdëts?” (Fwank 6:30). Ta net tˈanëmääytyë ja Jesús ko ja yˈaptëjkëty mëdiˈibë jukyˈäjttë mä Moisés jyukyˈajty, yajmooytyë ja manaa, mëdiˈibë duˈun ixtëmë tsäjpkaaky (Neh. 9:15; Sal. 78:​24, 25). Kom yëˈëyë myëmääy myëdäjttë ja käˈäy ukën, pääty kyaj tnekyyajtëëwdë ja Jesús tiijën yˈandijpy “ja tsäjkaaky diˈibë këdakp tsäjpotm”, mëdiˈibë duˈun ixtëmë manaa ets yajkypy ja jukyˈäjtën (Fwank 6:32). Kyaj ojts tˈijxkuk tjaygyukëdë ti netyë Jesús tukniˈˈixëyanëdëp, pes yëˈëyë nety myëmääy myëdäjttëp ja kyaˈay yˈukën. w24.12 paj. 5, 6 parr. 10, 11

Mä ja mˈuˈunk mˈënäˈk yˈeskuelëˈattë, nyijawëyandëp ko taaˈäjtp tuˈugë mëjääw mëdiˈibë tijaty nyaxkuwoˈonëp. Yäˈädë mëjääw, yëˈë wyoˈonˈijtypyë naxë nyiwits nyijuux parë kyaj tmëjagamgaˈagëdë Naxwinyëdë ets yëˈë yaˈijtypyë mejy mä lyugäär ets nan yëˈë yajpejty yajjënajkypy. Ko jeexyë yäˈädë mëjääw kyajaˈˈaty, kyajxyëp jyaˈˈatyë jukyˈäjtën yä Naxwiiny. Per ¿pënën duˈun ojts ttukniwits ttuknimäˈkxë? Ko ja mˈuˈunk mˈënäˈk duˈun nyayajtëwëdët janääm jatsojk, yëˈë pudëkëyanëdëp parë tmëbëktët ko Dios yëˈë tijaty ojts dyajkojtäˈäy. Ets mbäädë net xyajtëwdë: “Pënë Dios yëˈë të xyajkojëm, ¿ti kyajëdaa të xymyoˈoyëmë käjpxwijën parë nnijäˈäwëm wiˈix mbäät njukyˈäjtëm agujk jotkujk?”. Ta net xytyukˈixët ja mˈuˈunk mˈënäˈk ja ëwij käjpxwijën mëdiˈibë yajpatp mä Biiblyë. w24.12 paj. 16 parr. 8

Jyobaa yëˈë yajtuunë apostëlë Pablo parë tnijäˈäyë ja Diosmëduumbëty mëdiˈibë Corinto, ets tˈanmääytyë ko pën kyaj jyodëmbity ja jäˈäy mëdiˈibë mëjwiin kajaa të pyokytyuny, yajjuudëp mä Diosë kyäjpn (1 Cor. 5:13). Per ¿ti nety mbäät ttundë ja Diosmëduumbëty? Pablo anmääyëdë ko kyaj mëët tuˈugyë yˈokˈyajpatnëdët ets nijeˈeyë mëët kyakääymyuk kyaˈukmuktët (1 Kor. 5:11). Ko mëdë jäˈäy ngäˈäy nˈukëm seguurë ko mëët ngäjpx nmaytyakëm. Pääty mëdiˈibë Pablo ojts tmaytyäˈägäˈänyën, yëˈë ko kyaj nety mbäät oy mëët yˈokˈijnëdë ja jäˈäy mëdiˈibë të yajjuuty. Duˈunë nety mbäät yajkuwäˈändë ja Diosmëduumbëty këdiibë nyinaxëdët ja jot winmäˈänyë axëëkpë (1 Kor. 5:​5-7). Ko kyaj mëët nyekytyuˈukmuktët, pudëkëyanëbë nety nanduˈun ja jäˈäy mëdiˈibë mëjwiin kajaa të pyokytyuny parë tˈixët nuˈunënë Jyobaa të tmëdëgoy, ttsoytyuˈunjawët ja pyoky kyaytyey ets jatëgok ja yˈääw jyot jyënäˈänët parë jyodëmbitët. w24.08 paj. 15 parr. 4, 5

Jyobaa tyukniwijtsë ets jëmëjt jëmëjt ja saserdotë wintsën dyox tnoˈoktët ja jëyujk animal ja Xëëw mä Yajpokymyaˈkxtë. Per oyë nety duˈun tjatuny ja saserdotë wintsën, kyaj nety mbäät nyiwatstäˈäyëdë ja pyoky kyaytyey mët ko ja jëyujk animalë jyukyˈäjtën kyaj nety duˈun tsyobääty ixtëmë naxwinyëdë jäˈäyë jyukyˈäjtën. Perë Jyobaa pokymyaˈkxanëdëbë nety pën ajëmbijt jodëmbijttëp ets pën myënëjkxtëp ja wintsëˈkën mëdiˈibë yëˈë yˈamdoopy (Eb. 10:​1-4). Ja Xëëw mä Yajpokymyaˈkxtë, yëˈë tukjamyajtsëdë ko pokyjyaˈayë nety yajpäättë. Perë Jyobaa tyukniwijtsë parë mbäät ja naxwinyëdë jäˈäy xëmëkyëjxm nyiwäˈätsëdë ja poky kaytyey ko tkejxy ja yˈUˈunk mëdiˈibë mëk jyantsy tsyojkypy “tëgok jeˈeyë” es ojts tjoˈtsë “ja jäˈäyëtyë pyojpëty” (Eb. 9:28). Jesús yäjk ja jyukyˈäjtën parë ‘tkëbejty ja naxwinyëdë jäˈäy ja nyëë pyoky’ (Mat. 20:​28, TY). w25.02 paj. 4 parr. 9, 10

Ko Jesús tˈanmääy ja yˈapostëlëtëjkëty “tëyˈäjtën ko ja [jot winmäˈäny] tsyejpy es ttunët diˈibë Dios tsyejpy, per yëˈë niniˈx kyaj oy tmëdanë” (Mat. 26:41b). Yëˈë xytyukˈijxëm ko jyaygyujkëbë nety ko naxwinyëdë jäˈäy pokyjyaˈay yajpäättë, per nan jënan ko kyaj yˈoyëty nnaytyukjotkujkˈäjtëm. Ko Jesus duˈun tˈanmääy ja yˈapostëlëtëjkëty, ta yˈatsoowdë ko ninäˈä tkaˈëxmatsäˈändë (Mat. 26:35). Jyatunandë duˈun, per kyaj ojts tmëmay tmëdäjtë nuˈunënë nety tsyiptäˈägäˈänxëdë duˈun ttundëty mä tpäättë amay jotmay. Päätyë Jesus yˈanmääyëdë extëm jyënaˈanyë tekstë mëdiˈibë tyam. Ko Jesus ojts yajmäjtsnë ta ja yˈapostëlëty nyikaktääyëdë, oyë nety të jyënäˈändë ko ninäˈä tkaˈëxmatsäˈändë. Per pääty duˈun jyäjttë mët ko nyaygyumanäjxëdë ets mët ko nyaytyukjotkujkˈäjtëdë (Mat. 26:56). w24.07 paj. 14 parr. 1, 2

Adán mëdë Eva kyaj ojts oy yˈokˈijnëdë mëdë Tyeety. Pes mä nety kyapokytyundë duˈunë netyë Jyobaa jyawëdë ixtëmë yˈuˈunk yˈënäˈk (Luk. 3:38). Per ko tmëdëgooytyë, ta kyaj ojts yˈokˈuˈunkniwanëndë. Ko duˈun jyäjttë, kyajnëmë netyë yˈuˈunk yˈënäˈk tpäättë (Gén. 3:​23, 24; 4:1). Päätykyëjxmë nety tsyokyëty ets niˈamukë ja yˈuˈunk yˈënäˈk nyaymyëˈoybyëkëdët mëdë Jyobaa, jaˈa njënäˈänëm, ets oy mëët yˈittët (Rom. 5:​10, 11). Tuˈugë liibrë tnimaytyaˈaky ko mä ayuk grieegë jyënaˈanyë yäˈädë tekstë ‘naymyëˈoybyëjkëm’, mbäät yëˈë tˈandijäˈäny “ko tuˈugë jäˈäy nyaymyaaybyekyëty mëdë myëtsip”. Per mëdiˈibë xyajmonyˈijx xyajmonyjyäˈäwëm, yëˈë ko yëˈë Jyobaa mëdiˈibë tijaty tyuun parë jatëgok mëët naymyëˈoybyëjkëm. ¿Ti tyuun? Ko nyajpokymyaˈkxëm, duˈunë Jyobaa ojts dyaˈˈawäˈätsy ja nëˈë tuˈu parë jatëgok mëët naymyëˈoybyëjkëm. Pes tsojkëbë nety yajkëbatët ja mëdiˈibë Adán yajtëgooy mët jatuˈugë wäˈätsjäˈäyë jyukyˈäjtën. w25.02 paj. 4 parr. 7, 8

Apostëlë Pablo duˈun jyënany: “Kyajts niˈigyë nnakytyëytyunäˈäny. Të byeen yajtukkumëdoonë mët ko nidëgekyë miitsëty të xyˈëxtijtë mä mnaymyukëdë” (2 Kor. 2:​5-8). Extëm nˈijxëm, ko ja jäˈäy mëdiˈibë nety myëtˈijt myëttsënäänyëp ja kyudääk yajjuˈty mä ja Diosë kyäjpn, pudëjkë parë jatëgok jyodëmbijty (1 Kor. 5:1; Eb. 12:11). Kom të nety ja pokyjyaˈay jyodëmbity, Pablo ta tˈanmääy ja mëjjäˈäytyëjkëty: “Diˈibë mbatëdëp es xytyundët, jaˈa es xymyaˈkxtët es xyajjotkujkëdët”. Ets duˈun tˈakˈanëmääytyë: Tukˈixtë “jatëgokë mtsojkën diˈibë mmëdäjttëp mët yëˈë”. Extëm nˈijxëm, Pablo kyaj jeˈeyë ttsojky etsë yäˈädë nmëguˈukˈäjtëm yajkupëkët mä ja tuˈukmujkën, tsojkëbë nety ttukˈixtët mët ja tyuˈun kyäjpxënëty ko të tjantsy pyokymyaˈkxtë ets ko tsyojktëp. Ko duˈun ttundët, ta ja mëdiˈibë të jyodëmbity tˈixët ko agujk jotkujk nyayjyawëdë ja myëguˈuktëjk. w24.08 paj. 15 parr. 4; paj. 16, 17 parr. 6-8

Apostëlë Pablo wäˈätsë nety tnijawë ko mbäät yajmëmadaˈagyë jotmay, pääty tˈanëmääy ja Diosmëduumbëty ko kyaj këˈëm nyaytyukjotkujkˈatëdët, yëˈëjën tyukjotkujkˈattëbë Jyobaa. Yëˈë duˈun tëgok jyënany amëk jotmëk: “Yëˈë Nintsënˈäjtëm Dios yëˈëts xypyudëjkëp. Kyajts ntsëˈëgët kots pën wiˈix xytyunäˈänët” (Eb. 13:6). Mä ndiempëˈäjtëm nimayë nmëguˈukˈäjtëm ta tmëmadäˈäktë ko yaˈëxjëdit yajpajëdittë. Ets mbäät ndukˈijxëm ko ntsojkëm ko ninuˈkxtakëm o ko wiˈixëm nbudëjkëm. Biiblyë duˈun jyënaˈany: “Nidëgekyë diˈibaty jikyˈatandëp wäˈats mä Jesukristë, yajpajëditandëp yëˈë” (2 Tim. 3:12). Yäˈädë yëˈë yˈandijpy ko niˈamukën mbäät nnayjyëjpˈijxëm mä ngapatëmnëm ja amay jotmay. Oy ko ndukjotkujkˈäjtëmë Jyobaa, ets nˈijtëm seguurë ko yëˈë xypyudëkëyäˈänëm mä nety nbatëmë amay jotmay. Yëˈë yˈagujkmoˈoyaampy jyotkujkmoˈoyaampy pënaty kyaj myastuˈutyëty (2 Tes. 1:​7, 8). w24.09 paj. 13 parr. 17, 18

¿Ti pudëjkëdë ja Corinto jäˈäyëty parë nyëbajttë? (2 Kor. 10:​4, 5). Dios yëˈë yajtuun ja yˈayuk ets ja myëjääw parë tpudëjkëdë yäˈädë jäˈäyëty ets dyajtëgatstët ja jyukyˈäjtën (Eb. 4:12). Ja Corinto jäˈäyëty mëdiˈibë kyupëjktë ja oybyë ayuk myäjtstuttë tijatyë nety tyuunkˈäjttëp, ixtëm myëˈuuk myëmuˈugëdë, tyon myaatstë ets mä nyaymyëtˈit nyaymyëttsëënëdë ak yeˈeytyëjk (1 Kor. 6:​9-11). Ja Corinto jäˈäyëty, tsojkëbë nety dyajtëgatstët ja jyukyˈäjtën mëjwiin kajaa parë mbäät nyëbattë, per yaˈijttë wyinmäˈänyoty ko mbäädë nety duˈun ttundë. Ojts dyajnimëjääwdäˈäktë parë yajpattë mä ja nëˈë tuˈu mëdiˈibë mënëjkxp mä ja jukyˈäjtënë xëmëkyëjxmbë (Mat. 7:​13, 14). Ets mijts, ¿mduumbyë mëjääw parë xymyäjtstuˈudäˈäny tuˈugë bisyë o ja axëkˈäjtën mëdiˈibë mduunkˈäjtypy? Pën duˈun, këdii mˈëxtëkëwaˈaky, amdowë Jyobaa parë mbudëkëdët mëdë yˈespiritë santë ets xyjyëjpkuwäˈägët tijaty myajtëgoyanëp. w25.03 paj. 6 parr. 15-17

Jyobaa wyandakypy ko xymyoˈoyäˈänëm ja wijyˈäjtën “jaˈa ko yëˈë nyayajkypy yajxon, ni jeˈeyë xykyaˈoˈom”. Yäˈädë wijyˈäjtën yëˈë mëdiˈibë xypyudëkëyäˈänëm ets nnijäˈäwëm pën oy mëdiˈibë jam ndunäˈänëm o kyaj. Ko netyë Jyobaa të xyˈamdoyë naybyudëkë, ta net xyˈixët wiˈix mˈatsoowëmbityë. Nˈokpëjktakëm ko mnëjkxy mä tuˈugë lugäär ets ta mduˈudëgoy, ta tuˈugë jäˈäy xyajtëy mëdiˈibë jam tsënaapy mätsow mˈoknëjkxët. Ti mdunëp, ¿mmëdoowˈitëp yajxon wiˈix ndukmëtmaytyaˈagyë o ënetyë xwyinˈyeˈeytyuˈudët? Kyaj, ¿këdii? Pes nanduˈunën jyaty mëdë Jyobaa, ko nety të nˈamdoˈowëm ja wijyˈäjtën, tsojkëbë net nmëdoowˈijtëm wiˈix xyˈanëmäˈäyëm, ko nˈëxtäˈäyëm ja yˈëwij kyäjpxwijën mä Biiblyë ets nnijäˈäwëm ti mbäät nduˈunëm mä tuˈuk tuˈugë jotmay. Ixtëm ko nyajwoˈowëm mä ja reunyonk sosial, mä kyajnëm nnëjkxëm, tsojkëp nwinmäˈäyëm wiˈixë Biiblyë tnimaytyaˈaky ko jäˈäy axëëk yˈadëˈëtstë mä yˈats pyuttë o ko nduˈukmujkëm mëdë jäˈäy mëdiˈibë kyaj twintsëˈëgëdë ja Diosë yˈanaˈamën, o ko xyˈanëmäˈäyëm ko yëˈë mbäät jëjpˈam nbëjktakëmë Diosë jyaˈa ets kyaj yëˈëjëty tijaty njatsojkënyëˈäjtëm (Mat. 6:33; Rom. 13:13; 1 Cor. 15:33). w25.01 paj. 16 parr. 6, 7

Isaías ojts yajxon tnimaytyaˈaky wiˈixën yajpäädäˈändë pënaty myëduundëbë Jyobaa ets pënaty kyaj. Pënaty myëduundëbë Jyobaa agujk jotkujk yajpäättë, pes xymyoˈoyëm tijaty xypyudëjkëm parë niˈigyë nmëwingoˈonëm. Kyaj nyajnäjxëmë yuu, tëëtsë, xytyukpudëjkëmë yˈespiritë santë, xymyoˈoyëmë Biiblyë ets kanäk naxë ëxpëjkpajn (ijxkijpxyë mëdë Diˈibʉ Jatanʉp 22:17). Per pënaty kyaj tmëdundë Jyobaa yajnäjxtëbë “yuu”, “tëëtsë”, etsë ayoˈon “tsoytyuˈun”, pes kyaj oy yˈittë mëdë Dios (Amós 8:11). Jyobaa myoˈoyaambyë netyë nyax kyäjpn tijaty yajtëgoyˈajtypy, extëmë ääytyëëm ujtstëëm, binë etsë aseytë (Joel 2:​21-24). Mëdiˈibë netyë Joel myaytyäˈägaampy, yëˈko Jyobaa myoˈoyaambyë nyax kyäjpn tijaty nyijukyˈattëp, per nanduˈun tijaty mbäät pyudëkëdë parë niˈigyë tmëwingondët. Ets tyam, ¿wiˈix ja duˈun ttuny? Ko xymyoˈoyëmë Biiblyë, ëxpëjkpajn, dyajjaˈˈatyë sitio jw.org, reunyonk etsë asamblee. Tëgokyë yäˈädë xypyudëjkëm parë nbëjkëmë jot mëjääw ets agujk jotkujk nnayjyäˈäwëm. w24.04 paj. 21 parr. 5, 6

Pen jam mëët mnayˈixyˈatäˈänyë tuˈugë kiixy o mixy, mbäät mëët mgajpxy maytyaˈaky mä mayjyaˈay yajpääty, xymyëgäjpxëty mä telefënë o mä bideoyamaadë ets tukˈawäänë ko mˈixyˈataampy niˈigyë (1 Kor. 14:9). Pen mˈanëmääyëp ko yˈokmëmayaampy yˈokmëdajaampy, mooyë tiempë (Prov. 15:28). Ets pen mˈanmääyëp ko kyaj, kajpxyjyaˈaygyukë. ¿Ti mbäät xytyuny ko pën mˈanëˈëmxëdëty ko mnoobyëˈatanëp? Oy ko xyaˈixëdëtyë oyjyot oywyinmäˈäny pes të jyotmëktaˈaky ko të mˈanëˈëmxëty. Ets tukˈawäänë ko mˈokmëmayaampy mˈokmëdajaampy, per kyaj net jekyë tiempë xyajnäjxnëty (Prov. 13:12). Tukˈawanë tsuj yajxon, pen kyaj xynyoobyëˈatäˈäny. Ets pen mnoobyëˈataampy tuˈugë jäˈäy, oy ko mëët xynyigäjpx xynyimaytyäˈägëty wiˈix mnaynyoobyëˈatäˈänëdë. w24.05 paj. 23, 24 parr. 12, 13

David ojts nyejkxy mä nety ja israelitëty tsyipˈadanëdë. Ko jam jyajty, ta tˈijxy ko ak tsëˈkëdëp, jaˈko ja Goliat jyënaˈany: “Ndimtukxikypyëts ja soldäädëtëjk mëdiˈibë Israel” (1 Sam. 17:​10, 11). Ja israelitëty ak tsëˈkëdëbë nety jaˈko yëˈëyë yˈijxtë ko ja Goliat ximën tyanë ets ko nyixiˈik tyukxiˈigëdë (1 Sam. 17:​24, 25). Perë David, kyaj duˈun tˈijxy. Yëˈë wyinmääy ko yëˈë nety jam yajnixik yajtukxikp “ja Diosë juukypyë” ets kyaj yëˈëjëty ja israelitëty (1 Sam. 17:26). David kyaj tjäˈäytyëgooyë Jyobaa. Jyamyajts ko yëˈë nety të pyudëkëty ko dyaˈoˈky ja osë ets ja kää, ets seguurë yˈijty ko pudëkëyanëp pën tsiptuump mëdë Goliat. Ets jantsy duˈunën jyajty, yaˈoˈk ja Goliat (1 Sam. 17:​45-51). w24.06 paj. 21 parr. 7

Winmay wiˈixxyëp ja jukyˈäjtënë nyajnëjkxëm koxyëp ngamëduˈunëmë Jyobaa. Ko duˈun nbawinmäˈäyëm yëˈë xypyudëkëyäˈänëm parë nanduˈun njënäˈänëm extëm jyënany mëdiˈibë jyaayë yäˈädë Salmo: “Per ëjts, oy kotsë Dios nmëwingony” (Sal. 73:28). Oy tii jotmay tyam nwinguwäˈkëm, mbäät nmëmadakëm mët ko yëˈë nmëduˈunëm “ja jiikypyë Dios” (1 Tes. 1:9). Yäˈädë Dios mëdiˈibë nmëduˈunëm xymyëmäˈäy xymyëdäjëm ets xëmë xypyudëkëyäˈänëm. Ojts duˈun tpudëkë pënaty mëduunëdë tëëyëp ets duˈunyëm tpudëkëyaˈany pënaty tyam mëduunëdëp. Tim tsojk myinäˈäny ja mëj ayoˈon mëdiˈibë ninäˈänëm duˈun kyatuny kyajatyëty, per kyaj ak ëtsäjtëm nwinguwäˈägëyäˈänëm. Pääty mbäät amumduˈukjot njënäˈänëm: “Yëˈë nWintsënˈäjtëm Dios yëˈëts xypyudëjkëp. Kyajts ntsëˈëgët” (Eb. 13:​5, 6). w24.06 paj. 25 parr. 17, 18

Biiblyë nyimaytyakypy ko jam Israel naa 40 nyaxyë reyëty tyuundë. Tamˈäjttë rey mëdiˈibë oy myëduundë Jyobaa, perë ko tiempë nyajxy ta ojts ttunëdë axëkˈäjtën. Extëm nˈokpëjktakëmë rey David jantsy oy tyuuny, pes duˈunë Jyobaa jyënany: ‘ojts tpaduny ja nˈënaˈamënës ndëyˈäjtënës winë ääw winë jot ets aakˈoy ojts nˈijxës ja tyuunk’ (1 Rey. 14:​8, TY). Per myëtsënääy tuˈugë toxytyëjk mëdiˈibë nety pëky ets ojts tˈëxtäˈäyë winmäˈäny parë ja myëmëjjäˈäy yˈoogët mä nety jam tsyiptuny (2 Sam. 11:​4, 14, 15). Per tamˈäjttë reytyëjkëty mëdiˈibë kyaj ojts oy yˈanaˈamdë. Extëmë Rehoboam, yëˈë oy ojts ëgäˈäny tˈokmëduuntsoˈondaˈagyë Jyobaa, per ko tiempë nyajxy Jyobaa duˈun nyimaytyakë ko ‘käˈäp ojts oy winë tuny’ (2 Crón. 12:​14, TY). Per myëmëdoowë Jyobaa ko yˈanmääyë ets kyaj mëët tsyiptunët ja nimäjkpë tëëmp ääts mëdiˈibë Israel, ets nyasˈijxë parë ja nax käjpn këˈëm twinˈixtëty pën ryeyˈatandëp. Ojts nanduˈun tpudëkë ja nax käjpn parë nyayjyëjpˈixëdët këdiibë ja myëtsipëty myëmadäˈägëdët (1 Rey. 12:​21-24; 2 Crón. 11:​5-12). Per ¿wiˈix ko Jyobaa jyënany ko tam mëdiˈibë mëmëdoowëdë ets tam mëdiˈibë kyaj? Yëˈë yˈijx pën tsojkëdëp amuumduˈukjot, pën jodëmbijttë ko tyëgoytyë ets pën awdäjtëdëp ixtëm yëˈë ttsoky. w24.07 paj. 20 parr. 1-3

Per ¿tii yajtuump ko tuˈugë nmëguˈukˈäjtëm pyokytyuny mëjwiin kajaa ets kyaj tpäätynyëmë jyëmëjt 18? Pënaty tuundëp ansianë mä ja kongregasionk, yëˈë wyinˈixandëp nimajtsk ja mëjjäˈäytyëjk parë mëët tyuˈukmuktët ja nmëguˈukˈäjtëm ets ja tyääk tyeety mëdiˈibë ëxpëjktëp. Ja mëjjäˈäytyëjkëty yëˈë yajtëwandëp ja uˈunktääk uˈunkteety wiˈix jam tpudëkëdë ja yˈuˈunk parë dyajtëgatsët ja jyukyˈäjtën ets yˈajëmbit jyodëmbitët. Pën ja mëjjäˈäytyëjkëty yˈijxtëp ko ja yˈuˈunk tam tkupëky parë ja tyääk tyeety pyudëkëdëty, ta tˈixtët pën mbäät mëët tyuˈukmuktë o kyaj, ja nidëgëëkpë mëjjäˈäytyëjkëty. Pesë Jyobaa yëˈë të ttuknipëky ja tääk teety parë tjëjwijtsëmbittët ja yˈuˈunk yˈënäˈk tsuj yajxon (Deut. 6:​6, 7; Prov. 6:20; 22:6; Éfes. 6:​2-4). Ko waanë tiempë nyaxët, ja mëjjäˈäytyëjkëty ta dyajtëwäˈändë ja tääk teety pën duˈunyëmën jam ja yˈuˈunk tpudëkëdë. Per pën ja yˈuˈunk kyaj yˈäjëmbity jyodëmbity ets kyaj dyajtëgatsy ja jyukyˈäjtën, ta mëët tyuˈukmukäˈändë nidëgëëk ja mëjjäˈäytyëjkëty ets ja tyääk tyeety mëdiˈibë ëxpëjktëp. w24.08 paj. 25 parr. 18

Ko ëtsäjtëm pën ti xynyamoˈoyëm agujk jotkujk nnayjyäˈäwëm, per niˈigyë agujk jotkujk nnayjyäˈäwëm ko ëtsäjtëm pën ti namoˈoyëm. Jaˈko Jyobaa duˈun ojts xyajkojëm parë nyajpatëm agujk jotkujk. Pääty pen jukyˈatäˈänëm agujk jotkujk, oy ko nˈëxtäˈäyëmë winmäˈäny ets nbudëjkëm ja nmëguˈukˈäjtëm. ¡Jantsy oy ko duˈunë Jyobaa ojts xyajkojëm! (Sal. 139:14). Biiblyë jyënaˈany ko pënaty pyudëjkëdëbë myëguˈuktëjk agujk jotkujk jyukyˈattë, duˈun extëmë Jyobaa yëˈë tuˈugë Dios mëdiˈibë agujk jotkujk yajpatp mëët ko tijaty xynyamoˈoyëm (1 Tim. 1:11). Yëˈë mëdiˈibë tim jawyiin ojts tijaty xymyoˈoyëm ets nipën duˈun ti tkayaky extëm yëˈë. Apostëlë Pablo duˈun jyënany, “jaˈa ko Dioskyëjxm njikyˈäjtëm, nyuˈxëm es nˈijtëm” (Apos. 17:28). Duˈunë duˈun, “tëgekyë oybyë esë tsujpë, Dios jaˈa yajkypy, diˈibë të tpëjtaˈaky ja jäj tëˈxën tsäjpotm” (Sant. 1:17). ¿Ti mbäät nduˈunëm pen niˈigyë jotkujk nyajpäädäˈänëm? Yëˈë ko nˈijtëm oyjyaˈay extëmë Jyobaa (Éfes. 5:1). w24.09 paj. 26, 27 parr. 1-4

Ko nnijäˈäwëm wiˈix mbäät jyukyˈattë pënaty tunandëp mëjjäˈäy, mbäädë net nääk jyënäˈändë pënaty pudëjkëbë ko tsip duˈun ttuundäˈäytyët. Per oy ko tjamyatstët ko Jyobaa etsë nyax kyäjpn nyijäˈäwëdëp ko tsiptäˈäganxëdëp (1 Peed. 2:21). Etsë Jyobaa tukpudëkëyanëdëp ja myëjääw parë duˈun tyundët (Filip. 2:13). ¿Jam muum mä xyˈixy ko tsojkëp mnayaˈoyëdët? Pën duˈun, mmënuˈkxtäˈägë Jyobaa, ëxpëk mas niˈigyë mä të xyˈixy ko tsojkëp mnayaˈoyëdët ets amdowdë ëwij käjpxwijën pënaty tuundëp mëjjäˈäy. Amdow pëjktsowë Jyobaa parë mdukniˈˈixëdët ets xymyëdunët mas oy ets niˈigyë mdunët mä ja kongregasionk (Is. 64:8). Seguurë ko Jyobaa mgunuˈkxanëp ko xytyunëdë mëjääw parë mdunët mëjjäˈäy. w24.11 paj. 25 parr. 17, 18

Jyobaa yajtsobatypy tijaty ndukmëduˈunëm. Per ninäˈä mbäät ngawinmäˈäyëm ko xypyat xynyitëjkëm ets xypyaˈˈayoˈowëm mët ko kanäk jëmëjt kujk nmëduˈunënë. Jyobaa kyaj ojts xyjyuuybyëtsëˈëmëm mët ko tijaty ndukmëduˈunëm. Kyaj mbäät nwinmäˈäyëm ko xynyitëjkëm etsë Jyobaa xypyokymyaˈkxëm mët ko tijaty të ndukmëduˈunëm. Pes ko duˈun nwinmäˈäyëm, duˈunxyëp ixtëm nety njënäˈänëm ko kyaj tyimtsokyë etsë Jesús xykyuˈoˈk xykyutëgoˈoyëm (ix nanduˈunë Gálatas 2:21). Apostëlë Pablo nëgooyë ojts tjotmooyë Diosë tyuunk, per kyaj duˈun ttuuny mët ko nety ttsoky etsë Dios pyokymyaˈkxëdët, yëˈëjën yajnigëxëˈk ko mëjwiin kajaa nety tkuˈëˈëw tkukäjpxë ko Jyobaa jyantsy yˈoyjyaˈayëty ets ko pyaˈˈayoyë (Éfes. 3:7). Nanduˈunën ëjtsäjtëm, njantsy jyotmoˈoyëm tyamë Diosë tyuunk, mët ko yëˈë nyajnigëxëˈkëm ko nguˈëˈëw ngukäjpxëm tijatyë Jyobaa të xytyukmëduˈunëm, kyaj yëˈëjëty mët ko nyajpaˈˈayowäˈänëm. w25.01 paj. 27 parr. 5, 6