Dawidim timûra thil awm chipchiarzia chu mak tak a ni. Dawidim timûr chuan felfai taka inrem DNA nei laimu leh molecules-te thliar hrang a, sem darh a, tih danglam theihna khâwl (microscopic machines) a nei a, chûng zawng zawng chu timûrin nunna a neih zêl theihna atâna thil pawimawh tak vek a ni.
Thil Nungte Aṭanga Kan Zir Theihte
Thil nungte chu kan chheh vêlah hian an awm a, anni chu ṭhanga che vêlin an inthlah pung a. Kan chênna lei hi mawi danglam takah an siam a. Mihringte hian thil nungte chanchin chu tûn hma zawng aiin kan hre tam tawh zâwk a ni. Nunna hi khawi aṭanga lo inṭan nge? Hêngte hi han ngaihtuah teh.
Nunna hi siam niin a lang. Timûrte hi nunna din chhotu ber anga sawi a ni ṭhîn a. Thil siamna hmun te tak tê tê angin, timûrte chuan nunna awmtîr tûr leh châwm tûrin chipchiar takin hna hrang hrang an thawk a ni. Chutiang chipchiar taka hna hrang hrang thawhna chu nunna nei thil te tak têah pawh hmuh theih a ni a. Entîr nân, timûr pakhat chauh nei chhang siamna atâna hman ṭhin dawidim hi lo ngaihtuah ta ila. Mihring timûr nêna khaikhin chuan dawidim timûr chu mâwl mang tak angin a lang thei a. Mahse, a chhûngah chuan awihawm loh khawpa thil chipchiar a inphûm rû a ni. Timûr tina a laimute chuan DNA a pai ṭheuh va. Timûr tinte chuan nunna atâna an mamawh chawa chantîr tûrin, thil dang tihkeh theihna an nei bawk. Dawidim timûrin chaw a tlâkchham chuan a hnathawh timuang tûrin, chemical danglam tak a tichhuak ṭhîn a. Chuvângin, dawidim chu rei tak dah ṭhat a nih theih phah a, chhang siamna atâna hman a nih hian hna a thawk ṭha leh ṭhîn a ni.
Scientist-te chuan mihring timûrte hre chiang lehzual tûrin kum tam tak chhûng dawidim timûrte chu an lo zir chiang tawh a. Amaherawhchu, zir belh tûr tam tak an la nei a ni. Sweden rama Chalmers University of Technology-a professor pakhat Ross King-a chuan, “Dawidimin hna a thawh dân hre thiam tûr hian enchhinna tam tak tih kan duh a; mahse, chûng zawng zawng ti tûr chuan mithiam (biologists) an tam tâwk lo a ni,” tiin lungchhe takin a sawi.
Engtin nge i ngaih? Ho lam tak anga lang dawidim timûr chhûnga hriatthiam phâk bâk thil inphûm hian siam a ni tih a tichiang em? Chutiang thil chu siamtu awm lovin a lo awm thei ang em?
Nunna chu nunna aṭang chauhvin a lo awm thei. DNA chu nucleotides tia koh molecules-te siam a ni a. Mihring timûr tin hian nucleotides tlûklehdingâwn 3.2 a nei ṭheuh va. Chûng nucleotides chuan timûrin enzymes leh proteins a siam chhuah theihna tûrin zia râng a nei a, awmze nei takin a inrem thlap a ni.
Scientist-te chuan chûng nucleotides-te chu vawi tlûklehdingâwn eng emaw zât pawh inbelhbawm mah se, DNA vawi khat chauh an siam theih a rinawm thu an sawi a. Chutianga DNA insiam chu thil theih loh tluk a ni.
Scientist-te chuan tûn thlengin thil nung lo aṭangin thil nung an la siam chhuak thei lo, tih hi thu dik a ni.
Mihring nunna hi a mak danglam hle. Mihring kan nih angin thil nung dangte’n an neih ve loh, nuam ti taka nun chen theihna kan nei a. Thil thar siam chhuah thiamna leh tihhmasâwn chhoh theihna kan nei a, a huhova chên thiamnate leh rilrua kan veite sawi chhuah theihna kan nei bawk. Thil tui leh tui lo hriat theihna te, rim hriat theihna te, ri hriat theihna te, rawng chi hrang hrang hmuh theihna te leh, mita thil hmuh theihnate kan nei a ni. Hma lam hun atân ruahmannate siamin, nun hian eng awmzia nge a neih tih hriat tumin kan zawng bawk.
Engtin nge i ngaih? Chûng thilte chu dam khawchhuah nân leh inthlah chhâwnna atâna kan mamawh avângin, keimahniah a lo awm mai em ni ang? Nge ni a, nunna hi hmangaihna ngah tak Siamtu thilthlâwnpêk a ni tih an târ lang zâwk?