Vân Thengrenga Thil Awmte Aṭanga Kan Zir Theihte
Vân thengrenga thil awmte khian arsi chanchin zir mite chu mak tiin a la siam reng a. Zir chianna nei tûrin anni chuan hmanraw ṭha zâwk an la siam chhunzawm zêl bawk. Eng nge an hmuh chhuah?
Vân thengrenga thil awmte khi mumal takin an awm. Astronomy magazine-a thuziak pakhat chuan, “Vâna arsi hlâwmte khi mumal nei lova inzâr pharh ni lovin, mumal takin an awm zâwk,” tiin a sawi. Chu chu engtin nge a nih theih? Scientist-te chuan dark matter tia sawi, hmuh theih loh thil eng emaw vâng a nih an ring a. Chu dark matter chu “arsi hlâwm te, . . . arsi hlâwm bâwr te leh, arsi hlâwm bâwr lian lehzualte . . . mumal taka inzawmkhâwma an inchherchhuanna, hmuh theih loh thingsakawr (scaffolding) ang tak,” tia koh a ni.
Engtin nge vân thengrenga thil awmte chu mumal taka an lo awm? Anmahnia lo awm mai an ni ang em? Mitthi tawh Allan Sandage-a thusawi hi lo chhinchhiah ta ila. Ani chu “kum zabi 20-na hun laia arsi chanchin zir mite zînga ropui ber pakhat leh mite ngaihsân tak” a ni a, Pathian ringtu a ni.
Ani chuan: “Chûng thilte chu mumal taka amaha lo awm a nih ka ring thei lo. Mumal taka awmtîrtu thil eng emaw a awm ngei tûr a ni,” tiin a sawi.
Vân thengrenga thil awmte khi nunna awm theihna tûra mumal taka awm an ni. Scientist-te’n weak force tia an koh hi lo ngaihtuah ta ila. Chu weak force chuan kan nî khi a sat dân ngai rengin a sattîr a. Weak force chu tûn ai khian chak lo ta se, nî khi a insiam thei ngai lovang a. Tûn ai khian chak ta se, nî khi a kan ralna a rei tawh ang.
Weak force chu nunna a lo awm theihna tûra kan mamawh chakna mumal taka awm tam tak zînga pakhat mai a ni a. Science lam chanchin zirtu Anil Ananthaswamy chuan, chûng zînga pakhat lek pawh a nihphung dang lam se chuan “arsî te, planet te leh, arsi hlâwmte khi a insiam thei ngai lo vang a. Nunna pawh engti kawng mahin a awm thei lo vang,” tiin a sawi.
Vân thengrengah hian mihringte chênna atâna hmun ṭha ber a awm. Lei hian tuamtu boruak a neih bâkah, a tâwk chauhva tam tui a pai a, nghet taka a awm theih nân amah hêltu a tâwk chauhva lian thla a nei bawk. National Geographic chuan, “Leilung awm dân te, a boruak awm dân te leh, a chhûnga nunna nei chi hrang hrangte hian kan leilung hi mihringte chên theihna awm chhunah a siam a ni,”a tiin a sawi.
Ziaktu pakhatin a sawi dân chuan, kan nî leh a hêltu arsite hi kan awmna arsi hlâwma “arsi dangte aṭanga hla takah” a awm a. Mahse, chutia hla taka an awmna chu leia nunna awmtîr theitu a ni. Arsi dang—kan awmna arsi hlâwma a chhûngril emaw, a bahra ngul zem zînga mi emaw—hnaih lehzuala kan awm a nih chuan, êng zung an pêk chhuahte chu kan nunna atân a hlauhawm ang. Chutiang chu ni lovin, lei hi arsi hlâwma nunna a awm theihna hmun a ni zâwk a ni.
Vân thengreng leh a chhûnga thil awmte science thiamna hmanga a hriatna behchhanin, scientist Paul Davis-a chuan heti chian thu tlûkna a siam a ni: “Vân thengrenga kan lo awm chhan hi tihpalh thil emaw, hmân laia thil thleng palh emaw, vâna thil inthlâk danglam nasa tak awm vâng emaw mai a nih ka ring thei lo. . . . Heta kan lo awm hian chhan a nei takzet a ni,” tiin. Davis-a chuan Pathianin vân thengreng leh mihring nunna a siam thu a zirtîr lo; mahse, engtin nge i ngaih? Vân thengreng leh lei hi nunna awm theihna tûra siam ni ngeiin a lang. Siam an nih avânga chutianga lo awm chu a ni thei ang em?
a Chu National Geographic thuziak chuan Pathianin lei leh mihringte a siam thu sawi a tum lo. Chu aiin, lei hi mihringte chênna atâna hmun duhawm tak a nih thu a sawi mai zâwk a ni.