Mwasiwa ngwan’ni makhundo a Bibilya mbofuneya maningi?

1-2. (a) N’nga Bibilya lalembiwile yawa ivi? (b) Mwasiwa ngwan’ni Bibilya tokami-a fiyedha malamboano?

BIBILYA ndi bukhu lawale maningi. Liromile lembiwa mu vyawa 3,500 vivirile ndulimu, thitho lamadhi lembiwa vyawa vaduziduzi 2,000 vivirile ndulimu. Mbwenye angalive ee-no, madhu a Nlungu ali Bibilyani mbakopolo thitho mbaingumi fiyedha vano. (Aeb. 4:12; 2 Timo. 3:16, 17) Atu mamiliyau manjinji ano-arela malangi-o a Bibilyani thitho anoakami-a sakula vyongo mwazelu nokala osangalala.

² N’nga vinoodeya a-vi ira bukhu lawale ninga leli likaleve lokami-a malamboano? Linooda nikami-a va myasa minli. Yoroma, madhu a Bibilyani anokhumela wa “Nlungu wa ingumi,” oi ndi Namapanduchi-u na wazelu maningi. (1 Timo. 4:10; Aroma 16:26, 27) Yanambili, Bibilyani mutokala makhundo oi katinochinja masiki vavire hora indendai. Ndi mwasee malangi-oe anonikami-a va nyarwa dhinogumanana i-yo malamboano ninga mwemo mwakami-edhe aliwa atu andulimu.

3. N’nga muyofunjedha yei ninofwanya vyowakhula vya vyofuka viivi?

³ Muyofunjedha yei, ninowakhula vyofuka vyo-arelavi: N’nga makhundo a Bibilyani chini? N’nga mwasiwa ngwan’ni mbofuneya maningi wa-iyo malamboano? N’nga ninaazindiyele a-vi makhundwala naleringa Bibilya? Ninoona mwemo vyongo vyafunji-idhe Yesu mwakami-edhe aliwa atu vwechecha makhundo a madhu a Nlungu.

N’NGA MAKHUNDO A BIBILYANI CHINI?

4. N’nga makhundo a Bibilyani chini?

⁴ Makhundo a Bibilyani ndiimbarimbari yoroma inolaba basa ninga malamulo a Nlungu. Ee-no hora dhinango vinokala vyo-orucha zindiyela likhundo mu lamulo linangolee. (Mat. 22:37) Mbwenye makhundo mbavadhulu kwaranya malamulo namwasa oi lamulo linooda laba basa wahora yoyeva na vyoireya vinango. Mbwenye, makhundo a Bibilyani anothonyi-edha moda munothuulela Yohova va myasa yo-iyana-iyana. Ninooda onga ira malamulo anokhumela mumakhundo enangwee. Valamulo nlilothene liniva-idhe Yohova vanokala mwasa ovweya. Mbwenye makhundo airi-idhe ira vakale lamulo, anooda indi-edheliwa basa vahora thitho va vyoireya vyo-iyana-iyana. (Sal. 119:111) Lamulo linooda chinja mbwenye makhundo katinochinja venango i-ya laba basa.—Esaya 40:8.

5. Muonge ifwanafwani-o inothonyi-edha i-yana ulivo vari va lamulo na likhundo? (Muone thitho iruthiruthi.)

⁵ Kathuulelani ifwanafwani-o inanikami-e vwechecha i-yana vari va lamulo na likhundo. M’ma unooda m’mwandela mwanee wa ng’ono ira: “Ku-inde fugau.” Leli ndi lamulo. Mbwenye likhundo Nlukhulu va lamulo leli, ndi loi: “Ka-inde yongo iliyothene yoka-a,” namwasa oi unooda uvya. Likhundo leli kalino-indi-edheliwa basa vafugauni baa-i. Mbwenye linooda i-ndi-edheliwa basa thitho va fero yoongomarina na yongo iliyothene yoka-a yoi inooda uvi-ani. Wenjedhela vevo likhundo leli linooda i-ndi-edheliwa basa mumamburo o-iyana-iyana a-kala vandhe baa-i. Pyovweya ira mwanuo adhaulukhula unodha indi-edhanga basa pama fugau. Mbwenye unodha funeela ira polepole voirana vyevyo ira a-avye. Liye kana-arelengave lamulo lava-iwile liye angali mwana mbwenye unofwanela thuulela mwasa wairi-idhe ira ava-iwe lamulolo venango likhundolee.

N’NGA MAKHUNDO A BIBILYANI MBOFUNEYA MO-I A-VI?

6. (a) N’nga Yohova aniva-idhen’ni dhela Mumadhwee? (b) N’nga Yohova unothonyi-edha a-vi ira unoninyindela?

⁶ Namwasa wa udhivela, Yohova utoniva-a malamulo avakhundu ira tanibarelenga. (Yak. 2:11) Wenjedhela vevo, Yohova unonikami-a ira nivwechechenga makhundo thitho mwasa um’mwiri-idhe ira aniva-e malamulo. Vo-indi-edha basa madhwee, liye unonisogolela vavyoireya vyo-iyana-iyana vaingumi-u vyoi kavilembiwile Bibilyani. Makhundo a Bibilya anonikami-a sakula vyongo mwazelu thitho irana vyofwanelela. Voniva-a makhundo enala, Yohova unothonyi-edha ira unoninyindela, thitho unoniva-a ufulu osakula vyoira vinathonyi-edhe ira ninom’dhiveliwana thitho ninofuna m’vwela.—Agal. 5:13.

7. N’nga ndiifwanafwani-o ivi inothonyi-edha ira makhundo a Bibilyani mbofuneya maningi? (Muone thitho iruthiruthi.)

⁷ Ira nivwecheche moda munanikami-edhe makhundo a Bibilyani, ninofwanela thuulela ifwanafwani-o yo-arelila. Alimbo tekenya karo, anofwanyecha vikwangwani vinoonga vya malamulo ninga madile a moda munatamangelenga aliwa. Akala katinovwela malamulo enala, anooda langiwa. Mofwanafwana na vyevi, kaninoirana yongo iliyothene inoonga Bibilya ira ndi yothakala. Vatokala vikwangwani vinango vyoi kavinokhuzana na malamulo, mbwenye vinoonga vyongo vyoophi-a vyoi vinooda ireya. Mwaifwanafwani-o, vikwangwani vinango vinoniwandela vya moda muli rapa sogolo unodhowa i-yo venango ira ndi limburo linoluphecha vinyama. Mulimbo tekenya karo oi unoidhiwa vinjinji awenjeli-iwa vyokhuza ngovi, unothuulela vya moda munatekenyele liye karo mwapama. Mwaifwanafwani-o, akala dhongwe unaarumbwa venango wakala libunda mulimbo tekenya karo unoyevi-a thamanga ira arambele ngovi. I-yo thitho ninofwanela rambela yongo iliyothene inaniiri-e a-vwela malamulo a Yohova. Thuulela makhundo a Bibilyani unooda nikami-a irana vyevyo.

8. Movwelana na Aroma 12:1, 2, n’nga nasakasakanga makhundo a Bibilyani ninofunjedhavon’ni?

⁸ Sakasaka makhundo a Bibilyani thitho a-arela unooda nikami-a mundhila dhinango. Mwaifwanafwani-o, i-yo ninofunjedha vwechecha moda munothuulela Yohova va myasa yo-iyana-iyana. N’nga vyevi vinoireya a-vi? Naleringa Bibilya, ninosakasaka makhundo anaa-indi-edhe i-yo basa. Namala ninothuulela mwasee Yohova uto-ela makhundwao mu madhwee thitho moda munaa-indi-edhe i-yo basa vaingumii-u. Mwandhila yen’na, ninofunjedha indi-edha basa “dodoliso lothuulela” vom’labela Yohova nozindiyela “ifunelo ya Nlungu, yapama, na yorumeleya wa liye.”—Muleri Aroma 12:1, 2.a

9. N’nga a-rela makhundo a Bibilyani unanikami-e a-vi? (Aebere 5:13, 14)

⁹ Indi-edha basa makhundo a Bibilyani unooda nikami-a ira nikale Makristau olimba mwauzimu. Na-arelanga makhundo a Bibilya, uxamwali-u na Yohova unokala olimba maningi. (Muleri Aebere 5:13, 14.) A-ima tanofuneela thandha wamalamulo ira taidhiwe vyofwanelela irana va vyongo vyo-iyana-iyana. Anooda vwela malamulo enala namwasa oova langiwa. Mbwenye Yohova kanoniirela vyongo ninga a-ima, mwalomwee liye unoniirela vyongo ninga andimuwa. Liye unororomela ira ninooda sakula vyongo vinovwelana na ifunelwee naira ee-no liye unosangalala maningi.—Sal. 147:11; Sang. 23:15, 26; 27:11.

N’NGA NINAIRE A-VI IRA NIZINDIYELENGA MAKHUNDO A BIBILYA?

10. N’nga ninaire a-vi ira nizindiyelenga makhundo a Bibilyani?

¹⁰ Naleringa Bibilya ndi pama ira nisakesakenga makhundo okami-a vwechecha moda munothuulela Yohova thitho moda munovwela liya va myasa yo-iyana-iyana. Ndhila inango kudhilimbi-edha sakasaka ifunelo ya malamulo anoniva-a Yohova. Navwechecha pama myasa dhedhi ndi vevo vanom’mwidhiwa i-yo pama Yohova. Mbwenye ira nivwecheche moda munothuulela Yohova, ninofwanela lobela wa liye ira anikami-e ulukhuli-a dodoliso li-u lothuulela. (Sang. 2:10-12) Ninooda thuulela vyofuka ninga vi: ‘Mwasiwa ngwan’ni Yohova atoovelela lamulo leli? Akala kalelo leli Yohova kanolirumeli-a, n’nga unoona a-vi makalelo olandana ninga enala? N’nga ninofunjedhavon’ni va mwasa wen’na? N’nga miyo ndina-indi-edhe a-vi basa makhundo enala vaingumi yanga?’ Navwechecha mwasa wam’mwiri-idhe Yohova ira avelele lamulo linangwee thitho vyongo vinofunjedha i-yo va myasa ya Bibilyani, ninooda sakula vyoira mwazelu thitho ninooda m’sangalali-a Yohova.

11. N’nga Yesu anifunji-idhe a-vi zindiyela makhundo a Bibilyani Vaulalikee wa Vamwangoni? (Muone thitho viruthiruthi.)

¹¹ Vaulalikee wa Vamwangoni, Yesu atoothonyi-edha moda munafwanyele i-yo makhundo a Bibilyani. Dhoweni nioneni vifwanafwani-o viraru. Vaifwanafwani-o iliyothene, Yesu anooroma noonga vyokhuza lamulo. Amala anoonga likhundo venango mwasa wairi-idhe ira lamulolo liveleliwe. Nathuulelanga vyongo vyafunji-idhe Yesuvi, ninoona moda muna-idhi-edhe i-yo basa makhundo enala malamboano. Ninoona thitho moda makhundwala munanikami-edhe aliwa ira nisakulenga vyongo mwazelu.

12. N’nga likhundo n’lukhulu va lemba la Mateu 5:21, 22 tiivi? (Muone thitho iruthiruthi.)

¹² Muleri Mateu 5:21, 22. “Kamuphe mutu.” N’nga likhundo va lamulo leli tiivi? Yohova unofuna ira na-aidanenga naatu, masiki muvyoira, vyoonga venango muvyothuulela. Yesu atoothonyi-edha ira, angalive ira mutu kanaromevo upha mutu, liye unooda pwanya likhundo va lamulo leli thitho unooda “wakula landu” akala ‘unodhowanave m’mwidanana balee’ venango m’mongela vyongo vyothakala. Namwasa oi makalelo enala mbanom’mwiri-a mutu ira afiye vopha mutu.—1 Juwau 3:15.

13. N’nga nina-arele a-vi makhundo ava lemba la Mateu 5:21, 22 vaingumii-u? (Muone thitho viruthiruthi.)

¹³ N’nga nina-indi-edhe a-vi basa likhundo lava Mateu 5:21, 22 malamboano? Kaninofwanela lokota vyongo rimani venango nyanyuwa masiki mutu mwinango aniirele vyongo vyothakala. (Lev. 19:18; Yobo 36:13) Mwasiwa ngwan’ni? Namwasa oi lokota vyongo rimani unooda niiri-a ira nikale abivu thitho unooda niiri-a ira niirena venango onga vyongo vyothakala. (Sang. 10:12) Vyevi vinothangani-avo mafyeda nonama oi unooda nonga limbili la mutu. (Sang. 20:19; 25:23) Muhora ya Yesu, kwaali vyongo ninga interneti, na malo owaredhelavo avaiternetini. Mbwenye likhundo laongile Yesu linokami-a Makristau olimba mwauzimu rambela yorucha inakalevo ta-indi-edhanga basa limburo lowaredhelavo lavaiternetini venango tumizelana mamesage. Ee-no hora dhothene nirambelenga onga vyongo vyothakala vyoi vinoiri-a ira atu ta-iye lemezana.

14. Nʼnga likhundo nʼlukhulu va lemba la Mateu 5:27, 28 tivi?

¹⁴ Muleri Mateu 5:27, 28 “Kamuraruwe.” N’nga likhundo va lamulo leli tiivi? Yohova unoidanana mararuo, na mathuulelo anom’mwiri-a mutu ira airena mararuo. Yesu aongile ira, akala lombwana othela unodhowanave m’mwing’anechecha i-yana oi kai i-yanee fiyedha m’silila, utom’raruwanee rimanimwee. Ee-no ninofwanela irana vyongo vyothene vinaode i-yo ira na-athuulelenga vyongo vyodaweya angalive ira irana vyevi unofuneela thindhi maningi. (Mat. 5:29, 30) Likhundo leli thitho lino-indi-edhiwa basa waatu oi katili vabanjani.

15. N’nga nina-arele a-vi makhundo ava lemba la Mateu 5:27, 28 vaingumii-u malamboano? (Muone thitho viruthiruthi.)

¹⁵ N’nga nina-indi-edhe a-vi basa likhundo lava Mateu 5:27, 28 malamboano? Kaninofwanela kalelanga thuulela vyongo vyamararuo. (2 Sam. 11:2-4; Yobo 31:1-3) Ee-no, pyoneelatu ira Makristau olimba mwauzimu tanofwanela rambela ndhila dhothene dhoonelana vyaumandhave. Liye kanofwanela thuulela ira aonela vyongo vyaumandhave, kavali yodaweya iliyothene. Liye thitho kanofwanela kala ninga atu ailamboni oi anothuulela ira mavidiyo enango aumandhave kai othakala. Muhora ya Yesu, kwaali vyongo ninga matelefone, mafilime, venango mafoto. Vingalive ee-no, Yesu atoonifunji-a likhundo linanikami-e idhiwa mathuulelo a Yohova va vyongo vino-eliwa va limburo lowaredhelavo lavaiternetini. Vyevi thitho vinonikami-a vyechecha mathuulelo a Yohova ira kanosangalala navang’onovene na vyongo vinoireya maningi ninga, tumizelana milanyu yoonga vyaumandhave notapanya vyongo vyothakala vatelefonini. A-rela makhundo enala unokami-a atu othelana kala ororomeleya thitho rambela irela inyengo alombwana venango a-iyaniwa. (Malak. 2:15) I-yavo vyevyo, makhudhwao anokami-a Makristau othene, mo-obala akala mbothela venango o-othela, rambela yongo iliyothene inaairi-e ira taire vyamararuo.—Sang. 5:3-14.

16. Nʼnga likhundo nʼlukhulu va lemba la Mateu 5:43, 44 tivi?

¹⁶ Muleri Mateu 5:43, 44. “Um’dhiveliwengana fwaa.” N’nga likhundo va lamulo leli tiivi? Yohova unofuna ira nidhiveliwengana atu othene. Vyosukwali-a pyoi muhora ya Yesu, Ayuda tathuulela ira vyevi vyathapulela ira dhiveliwana Ayuda afwiwa baa-i thitho idanana amwidaniwa. Mbwenye Yesu anooidhiwa ira maonelo a lamulo leli kaali enao. Liye anooidhiwa ira wa Babi-u waudhivela, atu othene mbaafwi-u, mo-obala ziza liwa na ukhumele aliwa.—Mat. 5:45-48.

17. N’nga a-rela likhundo lava lemba la Mateu 5:43, 44 vaingumii-u unanikami-e a-vi? (Muone thitho viruthiruthi.)

¹⁷ N’nga nina-indi-edhe a-vi basa likhundo lava Mateu 5:43, 44 malamboano? I-yo ninodhiveliwana atu othene, ee-no kaninovolowela khondo nokangana waatu vailamboi. (Esaya 2:4; Mik. 4:3) Udhivelula unonikami-a ira niriyelenga rima atu oi ndi aziza n’nango, ilambo, venango igereja inango. (Mayir. 10:34, 35) Thitho ninokala okozeya levelela atu taniirela vyongo vyothaka venango tairela mutu unom’dhiveliwana i-yo.—Mat. 18:21, 22; Marku 11:25; Luka 17:3, 4.

MUKALE OSIKIMIZA A-RELA MAKHUNDO A BIBILYANI VAINGUMIINYU

18. (a) N’nga ninofwanela kala osikimiza rima iranan’ni? (b) N’nga muyofunjedha yo-arela ninodha tapanyan’ni?

¹⁸ Ninosimba maningi Yohova namwasa oi unoniirela vyongo ninga andimuwa a-kala ninga a-ima. Liye unofuna ira nisakulenga vyongo mwazelu vo-indi-edha basa makhundo a Bibilyani. (1 Akor. 14:20) Ee-no, nasakulanga vyoira nionechechenga ira ‘ninodhowanave zindiyela ifunelo ya Yohova.’ (Aef. 5:17) Ninoirana vyevi namwasa oi ninom’dhiveliwana Yohova thitho irana vyongo movwelana na ifunelwee a-kala namwasa oova langiwa. Mbwenye vatokala yotuva inango inonikami-a sakula vyoira mwazelu. Yotuvayee ndi ithuulelarimi-u. Muyofunjedha yo-arela ninodha tapanya vya yotuva yen’na.