Ku lun God Orekmakinyuk in Orala Ma Nukewa!
“Ke kas lun Jeova kosrao orekla, a u lun kosrao nukewa ke mong lun oalul.”—SAM 33:6.
1, 2. (a) Etauk lun metu ke ma puspus in kosrao a fwalu yokyokelik fuka tokin pal loeloes somla? (b) Kusensiyuk fuka enenu me top nu ka?
YEA 100 kutu somla, oasr scientist puspus elos lulalfongi mu oasr galaxy sefwanna in kosrao nufon, su pangpang Milky Way. Elos tafongla na paye ke nunak ku motko lalos ke lupan an in kosrao nufon! Ke pal inge met scientist elos motko mu oasr 100 billion kutu ke galaxy su oasr in kosrao nufon, a kutu ke galaxy inge oasr billion itue ka. Ke kasru lun telescope su arulana mwo a fokoko su orekmakinyuk ke pal inge fwin fwalu ku ma metu elos orala in oan yen enyengu su raunela fwalu, elos koneak tu oasr galaxy puspus in kosrao.
2 In yea 100 kutu somla, etauk lun scientist ke ma in kosrao a ma fwin fwalu arlana srikla. Aok, met su moul fwin fwalu ke yea siofok kutu somla elos etu na ke sou lalos a sruf lalos, a srikla etauk lalos ke ma saye. Tusruktu, ke pal inge, oasr etauk a kalme yok lun metu liki in pal meeta ke katoiyen ma moul puspus a ke inkanek puspus su fwalu sang ma enenu lun ma moul nukewa. A paye la kut fwa lotela ma puspus ke fwalu a ke ma puspus in kosrao ke pal fwasru. Tusruktu arlana yok sripe in siyuk kusensiyuk se inge, Ma nukewa inge sikyak fuka? Me top nu ke kusensiyuk se inge ku in eteyuk ke sripen God su orala ma nukewa el akkalemye ma inge ke inkanek lun Ma Simusla Mutal.
Mwenmwen lun Ma Orekla
3, 4. God el orala fuka kosrao a fwalu, a fuka orekma nukewa lal sang mwolana nu sel?
3 Ke kas in mutawauk in Baibel, el akkalemye la fuka ma nukewa in kosrao a fwalu orekla ku sikyak: “Ke mutamwauk God el orala kosrao a fwalu.” (Genesis 1:1) Meet liki Jeova el orala ma nukewa in kosrao a fwalu, wangin kutena ma ku in koneakyuk. Jeova el orekmakin ku lal, in orala ma liyeyuk nukewa in kosrao, a fwin fwalu. Met su sumat a ituftuf ke orekma la el orekmakin paul a kain in kofwen me orekma in orala ma puspus, tusruktu God el orekmakin ku lal in akpayeye orekma mwolana lal.
4 Ma simusla el pupulyukkin ku lal oana “kufinpoun” God. (Luk 11:20; Mattu 12:28) A “orekma lun paul,” su kalmekin nu ke ma Jeova el orala ke inkanek lun ku lal, sang mwolana yok nu sel. Devid el simusla ke on soko lal, “Kosrao fwakak ke mwolana lun God, a yen engyengu fwakak ke orekma lun paul.” (Sam 19:1) Aok, ma orekla nukewa su liyeyuk sang me akpayeye la ku lun God el arlana fokoko. (Rom 1:20) Fuka tu in ouinge?
Ku Yoklana lun God
5. Sang me pupulyuk ke ku lun God su arlana fokoko in orala ma nukewa.
5 Kosrao su arlana yok el sang me akpayeye ke ku lun Jeova su tia ku in wanginla, oasr pal nukewa. (Ridi Isaia 40:26.) Nunku ke itue su apkurun emeet nu fwalu. Itue se inge pa fwatu, el oasr ke mail 93 million liki fwalu, a arlana fwol su oasr ke 15 million degrees Celcius. Fwinne fwatu el arlana fwol pal nukewa, el oasr ke an fwal tia arlana apkurun a tia pa arlana loes liki fwalu tu ma moul nukewa ku in tafwela in moul. Kalem la, ku yoklana inge eneneyuk in orala fwatu a itue nukewa su piselos oasr ke billion puspus. Oasr yurin Jeova ku yoklana inge su eneneyuk in orala ma nukewa inge in kosrao.
6, 7. (a) Efu kut ku in fwak mu God el orekmakin ku lal ke inkanek mwomwo? (b) Mea akkalemye la ma nukewa in kosrao tia sikyak mukena?
6 Oasr me akpayeye puspus su oasr yen nukewa la God el orekmakin ku lal in orala ma nukewa ke inkanek mwo a takla. Ke sie me pupulyuk: Oasr kain in ball puspus lom ke kain in tun nukewa su oan luun sie pok. Kom usruk pok se inge, in mixiye ball nukewa ma oasr luun pok se inge. Tokin ma inge kom sisye nu in foku ball nukewa. Ya kom nunku mu ball nukewa su oana sie tun ka e fwa som nu ke sie an in tukeni nu sie oana sie u, ball nukewa su folfol, ball rangrang nukewa, a tun saye nukewa? Mo ma inge tia ku! Kain in orekma inge su wangin akwuk mwomwo koflana ku in oasr takla mwo lun ma nukewa. A metu elos etu la ma inge paye ke ma liyeyuk nukewa in kosrao a fwin fwalu.
7 Tusruktu, kut fwin ngetak ku keyak mutusr nu lung a tuni akmwoye ke ma puspus su oasr ka, ma puspus fuka kut e fwa liye? Kut e fwa liye galaxy puspus su arlana yok a srulap, itue puspus, planet puspus, su arlana takla mwo a sumwos, ma inge nukewa mukuikui kais sie ke inkanek la. Ma inge nukewa sikyak tia ke sripen oasr ma se su fukwelik arlana fokoko in kosrao. Ke ma inge kut ku in siyuk, Mea lupan ku su orekmakinyuk in pal meeta in orala ma nukewa in kosrao su takla mwo a sumwos? Srikla na paye ku lasr ku etu lasr in akilen lupan ku se inge fwinne ke kasru lun akwuk lun science a technology. Tusruktu, Baibel el akkalemye ku se inge oana ku lun God, ku su fokoko emeet in kosrao a fwalu nufon. Met sim lun sam el simusla kas inge: “Ke kas lun Jeova kosrao orekla, a u lun kosrao nukewa ke mong lun oalul.” (Sam 33:6) A kut fwin orekmakin mutasr mukena, kut ku in liye kutu ke “u” lun itu puspus in kosrao ke kut ngetak nu lung ke sie fong!
Ku lun God a Fwalu
8. Fuka lupan etauk lasr ke ma orekla lun Jeova?
8 Ma kut etu tari ke ma liyeyuk nukewa fwin fwalu el arlana srikla kut fwin srikeye nu ke ma puspus su kut ku in lotela ka. Etauk lasr ke ma orekla lun God arlana srikla, met oaru se inge su pangpang Job el fwak: ‘Loang! Ma inge kutu srisrik sin inkanek lal, a fuka srikeyen ma kut long sel!’ (Job 26:14) Tokin century puspus, Togusra Solomon, sie met su lungse in loang akmwoye ke ma orekla lun Jeova, el fwak: “[God] El oru ma nu kemwa oasku in pal la. Ouyepa El filiye ma patpat insielos, a metu koflanu konoiyuk orekma su God el orala ke mutamwauk me, aok nu ke safla.”—Ekklisiastis 3:11; 8:17.
9, 10. Ku fuka God el orekmakin ke pal se el orala fwalu, a mea kutu ma sikyak ke len se meet nu ke len aktolu in orala ma nukewa?
9 Tusruktu, Jeova el akkalemye ma puspus ke ma orekla lal. Ke sie me pupulyuk, ma Simusla el akkalemye nu sesr la ku lun God el orekmakinyuk fwin fwalu ke lusen yea loeloes. (Ridi Genesis 1:2.) In pal se ingo, wangin an pao, wangin kalem, a wangin kain in eng fwin fwalu su ma moul nukewa eneneyuk tu elos in ku in momong.
10 Baibel el akkalemye pa ke ma God el orala ke lusen len puspus in orala ma nukewa. Len inge tia len su oasr ke ao 24 mukena a kain in len su loes liki ma inge. Ke len se meet in orala ma nukewa, Jeova el oru kalem in oasr fwin fwalu. Akwuk se inge akpayeyuk ke pal se fwatu a malem liyeyuk fwin fwalu. (Genesis 1:3, 14) In len akluo, engyengu orekla pa. (Genesis 1:6) In pal se inge oasr tari kof, kalem a engu in fwalu tusruktu soenna oasr an pao. Ke mutaweyen len aktolu, Jeova el orekmakin ku lal in orala an pao, saap ke el orekmakin ku su tuku ke anu in orala fwal pao ku tuka lulap puspus. (Genesis 1:9) Oasr kain in ma sakuruk puspus su sikyak orekla ke len aktolu a ke kutupa len in orala ma nukewa.
Ku lun God a Ma Orekla Moul Nukewa
11. Mea oiyen ma sakuruk, usrnguk, a katoiyen ma moul nukewa akkalemye?
11 Ku lun God el orala pa akwuk mwomwo ke ma nukewa su oasr moul yurolos. Ke inkanek lun ku lal, ke lusen len aktolu nu ke len akonkosr in orala ma nukewa, God el orala kain sak a ma orakrak nukewa. (Genesis 1:11, 20-25) Ke ma inge ma moul nukewa el akkalemye ke me pupulyuk puspus ke oiyen sakuruk, usrnguk, a katoiyen design ku oreyen ma nukewa su arlana mwo.
12. (a) Mea orekma lun DNA? (b) Mea kut ku in lotela ke orekma mwomwo lun DNA su fwasr pal nukewa?
12 Nunku ke DNA (deoxyribonucleic acid), sak a kosro nukewa orekmakin DNA in passela kain in oiya a akwuk mwo ke sie fwil nu ke fwil toko. Ma moul nukewa fwin fwalu, wekunang ma srisrik puspus su kut tia ku in liye ke mutasr, maa, elephant, luat lulap, a metu, elos isus fwako orekmakin DNA. Paye la ma moul nukewa fwin fwalu tia oana sie ke oiya a ke luma, DNA a akwuk sakuruk ke moul su sang kasru nu ke oiya su elos usrui el arlana mwo tia ekyek. A ma inge sang kasru yok in akpayeye pal nukewa in oasr ma tia oana sie ke kain in ma orekla nukewa ke lusen pal loeloes, mutawauk in pal meeta nu ke pal inge. In fwal nu ke akwuk lun Jeova God, kain in moul nukewa fwin fwalu tafwela na in oru orekma lun kais sie selos in sang kasru nu ke moul lun kais sie. (Sam 139:16) Kain in akwuk mwomwo inge, sang me akpayeye la ma orekla nukewa pa orekma lun “kofinpoun” God, su lumeyuk nu ke ku lal.
Ma Orekla su Yok Sripe Emeet Fwin Fwalu
13. God el orala metu fuka?
13 Tokin pal loeloes su God el orala tari kain in ma moul a ma puspus su wangin moul la, fwalu el tila “wangin luma a wangin kwano.” Ne ouinge, Jeova el soenna tari in orekmakin ku lal in orala ma puspus. In pal san God el akola tari in orala ma orekla yok sripe se meet lal fwin fwalu. Ke saflaiyen len akonkosr in orala ma nukewa, God el orala metu. Jeova God el oru ma inge fuka? Ke el orekmakin ku lal a ma srisrik puspus fwin fwalu.—Genesis 2:7.
14. Ke inkanek yok sripe fuka metu elos siena liki ma orakrak nukewa?
14 Genesis 1:27 el akkalemye kas inge: “A God el orala met in lumal sifwana, in luman God el oralla; mokul a mutan el oralosla.” Kalmen kas inge God el orala met ke lumal sifwana pa Jeova el orekutla ke oiya su kut ku in akkalemye lungse, in oasr ku in oru sulela lasr sifwana, a in orala a in akkeye fototo mwomwo nu sin God su Orekutla. Ke ma inge, brain lasr el mwo liki brain lun ma orakrak nukewa. Aok, Jeova el orala brain lun metu ke inkanek mwo tu pal nukewa kut ku in lotela ma puspus kel a ke orekma nukewa lal, nu tok ma patpat.
15. Kain in fwinsrak fuka akkalemyeyuk nu sel Adam a If?
15 Ke mutaweyen moul lun metu, God el sang nu sel Adam a If, fwalu a ma mwolana nukewa ka tu elos in tuni akmwoye a in engunkin. (Genesis 1:28) Jeova el sang nu selos kain in mongo pukanten, a sie paredais kato oana loom selos. Oasr pal mwomwo lalos in moul ma patpat a in ekla papa a nine kiyen tulik sumwosmwos natulos nukewa. Tusruktu, tia pa inge ma sikyak.
Akilen Kunokon lun Ku lun God
16. Fwinsrak fuka oasr yurosr fwinne siyanyen se meet elos seakos God?
16 Adam a If elos tia akos God su Oralosla. Ke ma inge, met sesumwos nukewa su tuku lukelos elos sun kain in me keok puspus. Tusruktu Baibel el akkalemye la fuka God el fwa akwanginyela ma koluk nukewa su sikyak ke sripen seakos lun papa a nine se meet kiyesr. Ma Simusla el akkalemye pa la Jeova el fwa akpayeye akwuk lal oana ke mutaweyen moul lun metu. Fwalu e fwa ekla sie paredais, nenela sin met insemwomwo a oasr mano fokoko lalos tia mas, a elos fwa engunkin moul ma patpat. (Genesis 3:15) In kasre kut in akkalemye lulalfongi lasr ke fwinsrak mwomwo inge, kut enenu kasru lun ku lun God.
17. Kain in nunak fuka kut enenu in tia eis a orekmakin?
17 Kut enenu in pre nu sin God a siyuk ke ku lal. (Luk 11:13) Ma inge fwa kasre kut in akkeye lulalfongi lasr la ma orekla nukewa pa orekma lun poun God. Ke pal inge, oasr kain in nunak a me lutlut su arlana pus lun met su tia lulalfongi nu sin God a met su lulalfongi ke evolution fwal nu ke nunak tia sumwos lalos su wangin kutena me akpayeye mwo ka. Kut fwa tia lela kain in nunak tia sumwos inge in akfosye a akkolukye kut. Met Kristian nukewa elos enenu in akola pal nukewa in lain kain in nunak tia mwo inge a ke me akkoluk su tuku sin met puspus inge.—Ridi Kolosse 2:8.
18. Kut fwin nunku ke mutaweyen kosrao a metu, efu ku tia fwal kut in fwak mu wangin God su orala ma nukewa?
18 Paye la lulalfongi ke Baibel a ke God fwa akkeye kut fwin kut tuni akmwoye ke me akpayeye nu ke ma orekla. Met puspus elos nunku mu tia fwal in lulalfongi ke kutena ku sayen ku su elos ku in akpayeye ke inkanek lun science pa sang kasru paenang ma nukewa in kosrao a fwalu sikyak. Tusruktu, kut fwin akuteye ma puspus fwal nu ke kain in nunak inge, kalem la kut tia orekmakin a nunku ke me akpayeye nukewa ka ke nunak sumwos lasr. Sayen ma inge, kut ku pa in pulesru ma orekla nukewa su oasr akwuk mwomwo ka su “tia ku in oekyukla.” (Job 9:10; Sam 104:25) Oana met Kristian, kut lulalfongi la Jeova God el orekmakin ku lal in orala ma nukewa.
Ku lun God a Lulalfongi Lasr Nu Sel
19. Oiya puspus fuka sang me akpayeye la oasr God a ke orekma lun ku lal?
19 Kut tia enenu in etu ma nukewa ke ma orekla in oasr lulalfongi lasr nu sin God, a in oasr lungse a sunak yok nu sel. In oana ke kawuk nu sin sie met, lulalfongi nu sin Jeova el fwal nu ke oiya yok sripe puspus a tia ke me akpayeye puspus mukena. In oana ke fototo lun met kawuk luo yokyokelik ke elos etu na paye sie sin sie, lulalfongi lasr nu sin God yokyokelik pa ke kut eis etauk yok kel. Aok, kut lulalfongi na paye la el oasr a moul ke pal se el topuk pre lasr a ke kut liye fwako mwomwo ke kut orekmakin akwuk mwomwo lun masap lal ke moul lasr. Kut pulakin la kut fototo nu sin Jeova liki meeta ke kut liye me akpayeye puspus la el kol inkanek lasr, ke el karungin kut, ke el akinsemwomwoye kafweang lasr in kulansapul, a ke el ase ma enenu lasr. Ma nukewa inge sang me akpayeye la oasr God a ke orekma lun ku lal.
20. (a) Efu ku God el orala kosrao a fwalu a metu? (b) Mea e fwa sikyak kut fwin kafweang in fwasr tokin kolyuk lun ku lun God?
20 Baibel el sie me pupulyuk su mwo emeet la Jeova el orekmakin ku lal meyen met nukewa su simusla ma inge elos fwakak kas lun God ke kasru lun ku lal. (2 Piter 1:21) Lutlut mwomwo lasr ke ma Simusla ku in akkeye lulalfongi lasr nu sin God la el pa orala ma nukewa. (Fwakyuk 4:11) Jeova el God su orala ma nukewa a ma inge akkalemye ke lungse su oiya mwo emeet lal. (1 Jon 4:8) Ke ma inge, lela kut in oru ke ku lasr kewa in kasru met puspus saye in eis etauk ke Papa tumasr a Kawuk lasr su arlana mwo a kulang. Kut fwin kafweang in lela ku lun God in kol kut, e fwa oasr pal mwomwo lasr in eis etauk mwomwo kel ma patpat. (Galetia 5:16, 25) Lela kais sie sesr in kafweang in eis etauk kel Jeova a ke orekma yok lal a in akkalemye ke moul lasr lungse yok su el akkalemye ke pal se el orekmakin ku lal in orala kosrao, fwalu, a metu.
Ya Kom Ku In Akuteye?
• Ma nukewa su oasr in kosrao a fwalu el luti kut fuka ke orekma lun God in orekmakin ku lal?
• Ke sripen kut orekla ke luman God, pal mwomwo fuka ma inge ase nu sesr?
• Efu ku kut enenu in tuni akmwoye ke me akpayeye ke ma orekla?
• Ke inkanek puspus fuka fototo lasr nu sin Jeova ku in yokelik?
[Petsac ke sra 4]
Mea akwuk mwomwo ke ma orekla nukewa in kosrao luti kut ke God su orala ma nukewa?
[Credit Line on page 4]
Stars: Anglo-Australian Observatory/David Malin Images
[Petsac ke sra 5]
Ya kom akola in karungin lulalfongi lom?