Jeova El Akola Inkanek
“A mwosasu inge lun togusrai fwa sulkakinelik.”—MATTU 24:14.
1. Kapek fuka akpayeyuk tari ke orekma in luti ke century se meet a century ak20 inge?
MEYEN Jeova el sie God lun lungse, paenang in fwal nu ke ma lungse lal pa “met e nu kemwa fwa moleyukla, a tuku in etu ma paye.” (1 Timote 2:4) Ma inge siyuk ke orekma in forfor a luti fwin fwalu nu fon. Ke century se meet, orekma in luti inge orala congregation lun met Kristian in oanu “sru a pelung nu ke ma paye.” (1 Timote 3:15) Tok, ke lusen sie pal loes ke me luti kikiap sikyuk paenang kalem lun ma paye losrla. In len lasr, ke lusen pal su tufwanu somla, ke lusen “pal safla,” “etauk paye” sifwil yokelik, fwinsrak ke molela ma patpat su tuku ke Baibel fwasrelik nu sin million puspis.—Daniel 12:4.
2. Mea Jeova el oru nu ke orekma in luti?
2 Ye kaifweung yok lal Setan in kutongye akmwuk lun God, orekma in luti ke century se meet a ke century aklungoul inge arulanu kapkapek na paye. Ma inge me akismakinye kas in palu lal Isaia. Fwin ke sifwil foloko lun met Ju su muta in an saye nu Juda ke century akonkosr B.C.E., Isaia el simusla: “Infwalfwal nu kemwa fwa akfulatyeyuk, a eol a toktok nu kemwa fwa akpusiselyeyuk; a ma sesumwos fwa aksumwosyeyuk, a yen siruprup fwa sie an fwil.” (Isaia 40:4) Jeova el ouyepa akola a oru in fwel inkanek lun orekma in luti lulap ke century se meet a century ak20 inge.
3. Ke inkanek puspis fuka Jeova el ku in akpayeye akmwuk lal?
3 Ma inge tia kalmekin la Jeova el liksreni in purakak mokuikui nu kemwa fwin fwalu in akkapye orekma in luti ke peng mwo; ku ma inge ku in kalmekin la Jeova el orekmakin ku lal in etu ma sikyuk ke pal fwasru tu el an etu ma e fwa sikyuk na paye tok. Paye, oasr ku lal in liye a lumala ma e sikyuk ke pal fwasru. (Isaia 46:9-11) Tusruktu el ku in ouyepa orekma ke kutena ma sikyuk ke pal se ma inge akpayeyuk. Oanu sie met seperd su yok experience su etu fuka in kol a kurunganang un sip nutul, Jeova el kol met lal. El kololos nu ke molela, kurunginelos ke ma lun ngun a moklelos in eis pal mwo ke kutena luma a ma sikyuk su ku in akkeye orekma in luti mwo ke peng mwo fwin fwalu nu fon.—Sam 23:1-4.
Sie Kunokon Upa
4, 5. Efu orekma in luti ke peng mwo tia sie kunokon fwusesr?
4 Oanu orekma in musa ke oak in len lal Noa, ou inge orekma in luti ke Togusrai sie orekma yok—ke century se meet a ke len lasr misinge. Kunokon in sun met nu kemwa ke kutena kas arulanu upa, tusruktu kain in kunokon inge upa liki. Ke century se meet, met tuma lutlut elos arulanu supus. Met kol lalos, Jisus, el anwuki tari oanu sie met koluk su lain guferment. Alu lun met Ju arulanu ku fukoko, Sie tempel mwolanu oasr fwin an Jerusalem. Alu puspis sayen alu lun met Ju fwin an Mediterranean elos ouyepa fukoko. In oupanu, ke pal se “len safla” el mutamwauk in 1914, met Kristian akmusrala arulanu supus, a kutu met su wi ke alu saye su fwakak mu elos alu nu sin God arulanu pukanten.—Daniel 12:9.
5 Jisus el sang kas in sensen nu sin met tumal lutlut lal la elos fwa sun kolyai. El fwak: “Na elos fwa eskomwosyung in akkeokye komwos, a fwa unikomwosi, a mutanfwal nu kemwa fwa srunge komwos ke ek.” (Mattu 24:9) In wekunang ma upa inge, yokna ke “len safla,” met Kristian elos konaok la moul lalos oan inmaslon “pal in ongoiye su upa muteng.” (2 Timote 3:1) Yok enenu lun orekma, kolyai fwa orek na paye, a me keok upa lun pal oru orekma in luti el oanu sie me srifwe a arulanu upa. Lalalfongi yok eneneyuk.
6. Kain in kas in akkeye mwo fuka eneneyuk nu ke kutangla su Jeova el sang nu sin met lal?
6 Fwinne Jeova el etu tari la oasr ma upa puspis, el ouyepa etu tari la wangin kutena ma ku in kutongye orekma se inge. Kutangla akkalemyeyuk tari ke sie kas palu su arulanu pengpeng a akpayeyuk tari ke inkanek yok ke century se meet a ke century ak20: “A mwosasu inge lun togusrai fwa sulkakinelik fwin fwalu nu fon.”—Mattu 24:14.
7. Fuka lupan orekma lun forfor ke century se meet?
7 Tingtingi na in lalalfongi a ngun mutal, met kulansap lun God ke century se meet elos som a oru kunokon lalos. Meyen Jeova el welulos na paye, paenang elos alukela ma elos nunku. Ke pal se Poul el sim leta nu sin met Kolosse, apkurun nu ke yiu 27 tokin mise lun Jisus, el ku in fwak la peng mwo “lutiyuk nu sin met e nu kemwa ye kosrao.” (Kolosse 1:23) In srikeye nu misinge, ke saflaiyen century ak20, peng mwo lutiyuk tari ke an 233.
8. Ye luma a ma sikyuk fuka met puspis elos porongo ke peng mwo? Sang me srikasrak.
8 Million puspis elos lalalfongi ke peng mwo ke yiu puspis tufwanu somla. Pus selos oru ou inge ye akmwuk kulok—ke lusen pal in meun, wangin sukosok, a kolyai upa. Ma inge sikyuk pa tari ke century se meet. Ke sie pal, Poul a Sailas elos sringsreng ke sak a sisiyang eltal nu in nien kalbos. Kain in inkanek ou inge tia mwo in sang orala met tuma lutlut! Fwinne ou inge, Jeova el orekmakin ma sikyuk inge in akpayeye akmwuk lal. Poul a Sailas aksukosokyeyukla, a met liaung kalbos a sou lal nu kemwa elos ekla met lalalfongi. (Orekma 16:19-23) Kain in experience inge akkalemye la met nu kemwa su lain peng mwo elos tia ku in kutongye ma inge. (Isaia 54:17) Fwinne ou inge, me sramsram ke Kristian tia pal nu kemwa oasr ma upa ku me kolyai ka. Lela kut in loang ingenu nu ke kutu ma sikyuk mwo su sang kasru nu ke kapkapek lun orekma in luti ke peng mwo ke century se meet a ke century ak20.
Luma a Ma Sikyuk ke Alu
9, 10. Fuka Jeova el purakak oiyen nunuk in sano nu sin met ke orekma in luti ke peng mwo ke century se meet a ke century ak20?
9 Tuni akmwoye pal nu ke orekma in luti fwin fwalu nu fon. Fwin tuniyuk luma a ma sikyuk ke century se meet, kas palu ke wik 70 lun yiu, su oasr in Daniel 9:24-27, el srusrngiye pal in sikyuk lun Messaia—yiu 29 C.E. Fwinne met Ju ke century se meet elos tia kalem na paye ke akmwuk inge, tusruktu elos tupan, sano Messaia. (Luk 3:15) Ma simusla lun French Manuel Biblique el fwak: “Metu elos etu la wik itngoul lun yiu su Daniel el palye apkurun in tari; wangin kutena met su lut ke pal se elos long Jon Baptist el fwak la togusrai lun God apkurun.”
10 A fuka luma a ma sikyuk ke pal lasr? Sie ma sikyuk yok pa, mutamweyen kolyuk lun Jisus in kosrao, su pa inge mutamweyen oasr tari lal in ku lun Togusrai. Kas palu lun Baibel akkalemye la ma inge sikyuk in yiu 1914. (Daniel 4:13-17) Sano nu ke ma inge purakak kutu met in alu ke pal inge in tupan. Enenu in sano arulanu kalem yok yurin Bible Student oaru su mutamwauk in orala a kitelik magasin inge Zion’s Watch Tower and Herald of Christ’s Presence in yiu 1879. Ke ma inge, ke century se meet a in pal lasr u, enenu lun sano paenang alu puspis in akola pal nu ke luti lun peng mwo.a
11. Kain in foundeson fuka ke alu oakiyuki in sang kasru orekma in luti ke peng mwo?
11 Siepa sripe yok su sang kasru nu ke orekma lun met Kristian ke century se meet a ke century aklongoul inge pa ke sripen met puspis elos pula tari ke Ma Simusla mutal. Ke century se meet, met Ju puspis elos fwasrelik a muta ke an srisrik puspis lun mutanfwal lun met Pegan. Oasr imwen lolngok ke an srisrik puspis inge su met puspis elos toeni pal nu kemwa in long ke pal in rid a sramsram ke Ma Simusla. Ke ma inge met Kristian ke century se meet elos ku in orekmakin a sang etauk lun alu su oasr tari yurin met puspis. (orekma 8:28-36; 17:1, 2) Ke mutamweyen century lasru, met lun Jeova elos ouyepa engunkin kain in luma a ma sikyuk inge. Baibel el arulanu fwasrelik nu inmaslon met Kristendom, yokna ke an puspis lun Protestant. Elos ridi ma inge in alu puspis, million puspis sin met oasr Baibel nutulos. Baibel el oasr tari yurin met, elos enenu kasru in etu ke ma oasr yurolos inge.
Ma Lane lun Ma Sap
12. Fuka ma sap lun an Rom sie me loeyuk pal nu kemwa ke century se meet?
12 Pal nu kemwa orekma in luti lun met Kristian elos eis me insemwomwo su tuku ke ma sap lun guferment. Guferment lun Rom su kol fwalu ke century se meet, a ma sap lal arulanu kasru moul lun met ke len nu kemwa. Ma sap inge orala me kurungin mwomwo, a met Kristian in pal meeta elos eis ma lane ka. Ke sie me pupulyuk, ke pal se Poul el suk sumwos lal fwal nu ke ma sap lun an Rom na elos aksukosokyela a elos tia onel. (Orekma 16:37-39; 22:25, 29) In sramsramkin akmwuk lun Rom nu ke ma sap su sang kasru in akmisyela orekma lun un met koluk fwin an Efesus. (Orekma 19:35-41) Oasr sie pal, Poul el moliyukla liki orekma silolel fwin an Jerusalem meyen el sie citizen lun an Rom. (Orekma 23:27) Tok, ma sap lun Rom fulella el an suk sumwos ke lalalfongi lal ye mutal Sisar. (Orekma 25:11) Fwinne kutu sin Sisar inge oru kolyuk la ke inkanek silolel, tusruktu ma sap ke century se meet orala in pal nu kemwa oasr “aksumwosye a in akkeye mwosasu.”—Filippai 1:7.
13. Fuka orekma in luti ke pal lasru ku in pal nu kemwa eis ma lane ke ma sap?
13 Ma inge orek pa ke an puspis in len inge. Fwinne oasr kutu met su ‘oru ma koluk ke inkanek lun ma sap,’ su simusyukla ke an puspis fwin ke sukosok in alu. (Sam 94:20) Meyen elos akilen la Met Lo lun Jeova elos tia sensenkinyuk nu ke akmwuk lun misla, paenang guferment puspis sang sukosok nu selos fwal nu ke ma sap. Fwin an United States, an se ma Met Lo elos orek buk a me rid puspis lalos we, ma sap fwin an we kasru in orala magasin inge Watchtower in tafwela in orekla ke lusen yiu 120 a ku in ridiyuk ma inge fwin fwalu nu fon.
Sie Pal in Misla a Sukosok
14, 15. Fuka misla lun an sang ma lane yok ke orekma in luti ke century se meet?
14 Orekma in luti eis pa misla in oanu ma lane ke lusen pal su wangin fos sikyuk. Fwinne Jisus el palye na paye la ke century se meet a century ak20 ‘mutanfwal fwa tuyuk lain mutanfwal,’ tusruktu oasr pal in misla ke kais kutu pal su paenang orekma in luti ke Togusrai in arulanu kapkapek. (Mattu 24:7) Met Kristian ke century se meet elos moul ye akmwuk lun Pax Romana, ku akmwuk ke Misla lun Met Rom. Sie met sim ke me sramsram lun fwalu el simusla: “Rom el sroukye ye koko lal met Mediterranean nu kemwa paenang aksafyeyukla meun inmaslolos ke lusen yiu puspis.” Ke sripen akmwuk lun misla inge paenang met Kristian in pal meeta fwafwasyesr in misla nu in an nu kemwa su oan ye koko lun Rom.
15 Guferment lun an Rom el kaifweung in oru met nu kemwa in oasr inse siefwunnu ye po ku lal. Akmwuk inge ikasla in oasr fwafwasyesr, sukosok nu yen, in oasr misla, a in orani nu sie kain in nunuk puspis a in oasr nunuk paye inmaslon met lili fwin fwalu nu fon. Buk se inge On the Road to Civilization el fwak: “Inse siefwunnu lun met nu kemwa ye koko lun guferment lun [Rom] orala [orekma in luti lun met Kristian] sie me insemwomwo. Me kutong puspis su oasr inmaslon kais sie mutanfwal wanginla. Sie met fwin citizen lun an Rom na el sie citizen lun fwalu nu fon. . . . Sayen ma inge, fwin sie alu el ku in luti ke oiyen lungse paye lun met lili inmaslon metu ku in akilenyuk ke sie state na el ku pa in akyokye nu sin mutanfwal nu kemwa insese inmaslon met se met se in an nu kemwa. Srike liye Orekma 10:34, 35; 1 Piter 2:17.
16, 17. Kaifweung fuka orekla in akkeye misla in len lasr, a kain in nunuk fuka met puspis elos srukye?
16 A fuka in pal lasr? Century ak20 inge oasr meun puspis su kunausla ma puspis ke me sramsram lun fwalu, a meun ke kais sie an srakna orek in an puspis. (Fwakyuk 6:4) Fwinne ou inge, oasr pa lusen pal in misla. Mutanfwal ku puspis lun fwalu elos tia meuni sie sin sie ke inkanek yok ke lusen yiu 50 kutu. Luma se inge sang kasru yok ke orekma in luti ke peng mwo nu ke an puspis inge.
17 Me aksangeng su tuku ke meun ke century ak20 purakak met puspis in akilen la ma enenu in guferment siefwunnu fwin fwalu nu fon. Me aksangeng ke meun lulap lun fwalu purakak metu in suk in oakiye sie u League of Nations a United Nations. (Fwakyuk 13:14) Nien sun lun u luo inge pa in oakiye misla a akesrui fwin fwalu nu fon. Meyen metu akilen me enenu inge paenang elos suk pal nu kemwa in loang nu ke peng mwo ke guferment siefwunnu su fwa use misla ma patpat—Togusrai lun God.
18. Kain in oiye fuka ke alu sang kasru orekma in luti?
18 Fwinne oasr pal met Kristian elos sun me keok upa, tusruktu met Kristian ke century se meet a century ak20 elos ngetla liye pal se akmwuk lun alu sukosokla. (Jon 15:20; Orekma 9:31) Met Rom elos sukosok in lalalfongi a in akfwalye moul lalos in alu nu ke god mutan a god mokul puspis lun met su elos sroukya. Professor lun Sociology and Comparative Religion lun University of Washington su pangpang Rodney Stark el simusla: “Ke inkanek puspis guferment lun an Rom el sang sukosok lulap lun alu in yokelik liki ma kut sifwilpa liye tokin American Revolution.” In len lasru, met puspis in an puspis elos mutamwauk in loang nu ke ma kutu met elos nunku, ke sripe se inge elos insemwomwo in porongo peng mwo lun Baibel su Met Lo lun Jeova elos akkalemye.
Orekma lun Ma Sasu Kofwen Orekma Sasu Puspis
19. Fuka met Kristian in pal meeta elos orekmakin codex?
19 In aksafyela, tuni akmwoye ma Jeova el oru nu sin met lal in eis me insemwomwo ke kapkapek lun kofwen me orekma sasu puspis ke len inge. Fwinne met Kristian in pal meeta tia moul ke pal se ma kain in kofwen me orekma puspis sa in orekla, tusruktu, oasr sie ma yok elos oru pa, elos orekmakin codex, ku sie buk su oasr sra puspis ka. Codex el aolla buk limlim su toasr a tia fwusesr in ikakla. Buk inge The Birth of the Codex el fwak: “Fwinne met rid a met orek buk lun fwalu tianu sa in orekmakin codex, tusruktu met Kristian fwin fwalu nu fon elos sa in orekmakin codex.” Buk inge ouyepa fwak: “Met Kristian elos orekmakin na paye codex in an nu kemwa ke century akluo, meet liki A.D. 100 pa pal in orekmakinyuk ma inge.” Codex el fwusesr in orekmakinyuk liki buk limlim. Fwusesr in suk ma simusla su oasr ka. Ma inge sang kasru na paye nu sin met Kristian in pal meeta, su oanu Poul, el tia aketeye mukena Ma Simusla a el ouyepa ‘sang me akpayeye’ ke ma puspis su elos luti.—Acts 17:2, 3.
20. Fuka met lun God elos orekmakin kofwen me orekma sasu puspis ke orekma in luti fwin fwalu nu fon, a efu elos oru ou inge?
20 Puseni lun kofwen me orekma puspis ke century lasru arulanu sakuruk. Engine in sim su arulanu pisrpisr sang kasru in simusla a orala me rid ke Baibel ke kas puspis ke pal siefwunnu. Kofwen me orekma sasu arulanu akpisrpisryela leng lun Baibel. Truck, trains, oak, a oaksok orala pa in fwusesr fwasrelik lun me rid ke Baibel nu fwin fwalu nu fon. Telephone a fax machine oru me sramsram inmaslon met in fwusesr. Ke inkanek lun ngun mutal lal, Jeova el mokle met kulansap lal in orekmakin kofwen me orekma sasu inge nu kemwa in akyokyelik orekma in sulkakin peng mwo fwin fwalu nu fon. Elos tia orekmakin kofwen me orekma usrnguk inge nu ke nien sun in akfwalye kena lalos in etu a srike kutena ma sasu nu fwalu. A, nien sun yok lalos na paye pa in etu ma ku in kasrelos a in akpayeye kunokon lalos in luti ke inkanek fukoko.
21. Nu ke mea kut lalalfongi?
21 “A mwosasu inge lun togusrai fwa sulkakinelik fwin fwalu nu fon,” Jisus el palye. (Mattu 24:14) In oanu met Kristian ke century se meet su liye akpayeyen kas palu inge, kut ouyepa liye ma inge ke sie inkanek yok. Fwinne orekma yok a upa pa inge, ke lusen pal fwal a pal sufwal, fwinne oasr ekla ke ma sap a oiye lun met, ke pal in meun a ke pal in misla, a fwinne oasr kain in kofwen me orekma sasu puspis, peng mwo lutiyuk meet a tutafla in sulkakinyuk. Ya ma inge tia purakak insiom nu ke etauk a ku sakuruk lun Jeova in etu ma e fwa sikyuk ke pal fwasru? Kut arulanu etu na paye la orekma in luti e fwa aksafyeyukla fwal nu ke pal pakiyuki lun Jeova, a akmwuk lal ke lungse e fwa akpayeyuk nu ke insemwomwo lun met sumwosmwos. Elos inge fwa muta fwin fwalu a muta ka ma patpat. (Sam 37:29; Hebakkuk 2:3) Fwin kut akfwalye moul lasr nu ke akmwuk lun Jeova, kut fwa welulos su e fwa ou inge.—1 Timote 4:16.
[Footnote]
a Fwin enenu aketeye yok ke kas palu luo inge ke Messaia, srike liye buk inge Etauk Su Kol Nu Ke Moul Ma Patpat, sra 36, 97, a 98-107, orekla a kitakut sin Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.
Me Lutlut Yok ke Kalweni
◻ Efu orekma in luti ke peng mwo tia sie kunokon fwusesr?
◻ Ke inkanek puspis fuka orekma lun met Kristian eis ma lane su tuku ke akmwuk lun guferment a misla lun an?
◻ Me insemwomwo lun Jeova ke orekma in luti akkeye kut na paye ke ma e fwa sikyuk fuka ke pal fwasru?