Kas lun Jeova Moul
Kas Fulat Tuku ke Buk lun Togusra Akluo
BUK in Baibel lun Togusra Akluo pa tafwela me sramsram lun an Israel a an Juda su mutawauk ke buk lun Togusra Se Meet. Ma inge pa me sramsram lun togusra 29—togusra 12 ke togusrai lun an Israel leyen eir a togusra 17 ke togusrai lun an Juda leyen epang. Togusra Akluo el srumon pa orekma puspus lun met palu oana met palu Elaija, Elaisa, a Isaia. Fwinne tia fwal nu ke akwuk lun pal nu ke me sramsram ku chronological order, wekunang nu ka pa ke ma puspus su sikyuk ke pal in kunanela lun an Samaria a an Jerusalem. Lusen pal ke me sramsram lun Togusra Akluo oasr ke yea 340 nu fon—mutamwauk in yea 920 B.C.E. nu ke 580 B.C.E. ke pal se met palu Jeremaia el aksafyela orekma in sim lal ke buk inge.
Mea sripen Togusra Akluo nu sesr? Mea el luti nu sesr kel Jeova a ke orekma puspus lal nu sin metu? Me lutlut fuka kut ku in lotela ke orekma puspus lun togusra nu kemwa, met palu nu kemwa, a kutupa met su akkalemyeyuk ke buk inge? Lela kut in liye mea kut ku in lotela ke Tokusra Akluo.
ELAISA EL AOLUL ELAIJA
Togusra Ahazaia lun Israel el putatla ke sakputuk in loom sel a el mas. El siyuk sel Elaija a el etu tari la el fwa mise. Ahazaia el mise, a mokul wiyel su pangpang Joram el ekla togusra aolul, Jiosafat el togusra fwin an Juda nu fon. Elaija el etukyak nu lung ke sie foru, a met kasru lal, Elaisa, el aolul oana sie met palu. Ke lusen yea 60 kutu ke orekma in kulansap lal, Elaisa el orala mwenmwen puspus.—Liye pok inge “Mwenmwen puspus lal Elaisa.”
Ke pal se togusra lun an Moab el orekma koluk lain met Israel, Jeoram, Jiosafat, a togusra lun an Idom elos som in sonol ke sie meun. Kutangla etukyang nu selos ke sripen oiya mwo lal Jiosafat. Tok kutu, togusra Siria el papu in orek meun lain met Israel. Tusruktu, Elaisa el kunausla akwuk lal. Togusra Siria el kasrkusrak a el supwela “ors puspus a sariot puspus a sie un met meun lulap” in sruokilya Elaisa. (2 Togusra 6:14) Elaisa el orala mwenmwen luo a el oru tu elos in folokla nu Siria ke misla. Tia pat tok, Togusra Ben-hedad lun an Siria el raunela ku kulusya an Samaria. Orekma inge orala sie sral upa, tusruktu Elaisa el palye la sral inge fwa safla.
Tokin kutu pal, Elaisa el som nu Damascus. Togusra Ben-hedad, ke pal inge el mas, el supwella Hazael in siyuk fwin el fwa kela ke mas lal. Elaisa el palye la togusra el fwa mise a Hazael el fwa kol aolul Ben-Hedad. Len toko, Hazael el unilye a el orekmakin kaoot, a isongilya in kofu, a laknelik fwin mutal a el togusra in aolul. (2 Togusra 8:15) In an Juda, mwen nutal Jiosafat su pangpang Jeoram el ekla togusra, a mwen natul su pangpang Ahazaia el aolul.—Liye pok inge “Togusra Puspus lun an Juda a an Israel.”
Kusensiyuk Puspus ke Ma Simusla Eis Top Ka:
2:9—Efu ku Elaisa el siyuk ke ‘pal luo ke ngunal Elaija’? In akpayeye kunokon sa oana sie met palu, Elaisa el enenu ku su oana ma Elaija el akkalemye, ke pulaik a oiya su wangin sangeng ka. Elaisa el etu ma inge, a el siyuk ke pal luo ku ip luo ke ku lun ngun lal Elaija. Elaisa el pakiyuki sel Elaija oana met aolyel a el pa met kulansap lal ke lusen yea onkosr, paenang Elaisa el nunku kel Elaija oana papa tumal in ngun; Elaisa el oana mwen se meet in ngun lal Elaija. (1 Togusra 19:19-21; 2 Togusra 2:12) Ke ma inge, in oana mwonsie se el eis ip luo ke me usru lun papa tumal, Elaisa el siyuk ka a eis pal luo ku ip luo ke me usru in ngun sel Elaija me.
2:11—“Kosrao” fuka “Elaija el somwak ke sie foru”? El tia sramsram ke kosrao su itue a malem a fwatu oasr we ku ke an in ngun su God a lipufon puspus oana mwen natul elos muta we. (Duteronomi 4:19; Sam 11:4; Mattu 6:9; 18:10) “Kosrao” su Elaija el somwak nu we pa yen engyengu. (Sam 78:26; Mattu 6:26) Soksok nu ke yen engyengu lun fwalu, kalem la sariot ke e inge el wisella Elaija nu ke siepa an fwin fwalu, an se su el tafwela in moul muta we ke sie pal. Ke sie me akpayeye, tokin yea puspus, Elaija el simusla sie leta nu sel Jeoram, togusra lun an Juda.—2 Kronikel 21:1, 12-15.
5:15, 16—Efu ku Elaisa el tia eis me sang lal Neman? Elaisa el tia eis me sang sa meyen el etu la mwenmwen ke akkeyela mas lal Neman orekla ke inkanek lun ku lun Jeova, tia ke ku lal sifwana. El fwa tia nunku in eis ma puspus ku ma lane ke kunokon lal su God el sang nu sel. Met puspus su wi ke alu paye ke pal inge elos tia suk ma lane nu selos sifwana ke orekma in kulansap lun Jeova. Elos filiye ke insielos kas in kai lun Jisus: “Komwos eis ke wangin molo, sang ke wangin molo.”—Mattu 10:8.
5:18, 19—Ya Neman el siyuk ke nunuk munas ke el wi oru orekma in alu? Kalem la togusra Siria el matou tari a munasla a Neman el enenu in penul in kasrel. Ke pal se togusra el epasr nu ten in alu nu sel Rimon, Neman el oru pa. Fwinne oinge, Neman el epasr nu ten in sang kasru mukena nu ke monin togusra a tia in orek alu. Neman el siyuk sin Jeova in nunuk munas nu sel ke oiya su el oru ke orekma lal inge. Elaisa el lalalfongi kas lal Neman a el fwak nu sel: “Fwala misla.”
Me Lutlut nu Sesr:
1:13, 14. In lutlut ke inkanek in liye ma puspus a orekma wi inse pusisel ku in molela moul.
2:2, 4, 6. Fwinne Elaisa el orekma oana met kasru lal Elaija ke lusen yea onkosr, el kaifwel Elaija in tia som lukel. Sie me srikasrak na mwomwo ke oaru a oiya lun kamwuk!—Soakas 18:24.
2:23, 24. Sripe se meet ke oiya in aksruksrukye Elaisa pa ke sripen sie met mangsrasra el nukomang nuknuk lal Elaija. Tulik puspus inge elos akilenul Elaisa oana met tutafpo lun Jeova a elos srunga el an muta ke an selos. Elos fwak nu sel in “utyuk,” kalme pa, el an tafwela in som nu in an Betel ku in utukyung nu lung oana ma sikyuk nu sel Elaija. Kalem la tulik puspus inge elos akkalemye oiya sulallel lun papa a nina kielos. Arulanu yok sripe nu sin papa a nina nu kemwa in luti tulik natulos in akkalemye sunak nu sin met tutafpo lun God!
3:14, 18, 24. Kas lun Jeova el akpayeyuk pal nu kemwa.
3:22. Kalem mwolena lun lututeng el tolak ma sakuruk lun ma fokfok ke kof oana sra, saap ke sripen fokfok ke luf in kof puspus su tufana orekla oasr kle srusra ka. Jeova el ku in orekmakin ma orekla puspus in akpayeye akwuk lal.
4:8-11. In akilen Elaisa oana “sie met mutal lun God,” sie mutan in an Sunem el akkalemye kulang nu sel. Ya kut fwa tia oru pa ma inge nu sin met mwo puspus su alu nu sin Jeova
5:3. Oasr lalalfongi lun tulik mutan Israel se ke ku lun God in oru mwenmwen puspus. Oasr pa oiya pulaik lal in kaskas ke lalalfongi lal. Met fwusr ya komwos kaifweang in akkeye lalalfongi lomwos ke mwolela nu kemwa lun God a in pulaik in sramsramkin ma paye nu sin met luti puspus lomwos a nu sin tulik lutlut puspus su wi komwos?
5:9-19. Ya me srikasrak lal Neman el tia akkalemye la sie met insefulat el ku in lotela inse pusisel—1 Piter 5:5.
5:20-27. Gehazi el kosrani fwako koluk puspus ke sripen sie orekma kutasrik a kikiap! Nunku mwo ke asor yok lal sifwana a me keok puspus su tuku ke oiyen orek luma in kulansap nu sin Jeova a ke pal senpana wi pa oru ma koluk su ku in kasre kut in fwasr liki kain in oiya inge.
ISRAEL A JUDA SRUOKYUKI
Jihu el togusra su akmusrala fwin an Israel. El silaklak in oru akwuk in kunausla loom sel Ehab. Jihu el ‘kunausla Beal liki an Israel’ ke inkanek usrnguk. (2 Togusra 10:28) Tokin el lotela la mwen natul el anwuki sel Jihu, nine kiyel Ahasaia, Atalaia, ‘el tuyuk a kanausla fute lun togusra nu kemwa lun Juda’ a el eis tron. (2 Togusra 11:1) Mwen srisrik natul Ahasaia mukena, Joas, el moulla a tokin yea onkosr in mwukmwuk lal el togusrala su akmusrala in an Juda. Lutiyuk sin Jioiada met tol, Joas el tafwela in oru mea ma mwo ye mutun Jeova.
Tokin Jihu, togusra nu kemwa su kol an Israel elos oru ma koluk ye mutun Jeova. Elaisa el mise ke el matou ke pal lun tulik nutin tulik natul Jihu. Togusra akakosr lun an Juda tokin Joas pa Ehas, a el ‘tia oru ma mwo ye mutun Jeova.’ (2 Togusra 16:1, 2) Tusruktu, mwen natul su pangpang Hezekaia, el akpayeye la el sie togusra su ‘fulyung nu sin Jeova.’ (2 Togusra 17:20; 18:6) In yea 740 B.C.E., ke pal se Hezekaia el togusra la in an Juda a Hosia el kol in an Israel, Togusra Shalmaneser in an Assiria el ‘eis Samaria a wisla met Israel sruo in an Assyria.’ (2 Togusra 17:6) Tok, met saye puspus elos utukla nu ke territory lun an Israel, a alu lun met Samaria el sikyuk.
Ke togusra itkosr su oru kolyuk lalos tokin Hezekaia in an Juda, Josaia mukena el oru orekma in kunausla alu kikiap ke anu. Ke saflaiye, in yea 607 B.C.E., met Babylon elos eisla Jerusalem a ‘Juda utukla met sruo liki fwal sel.’—2 Togusra 25:21.
Kusensiyuk Puspus ke Ma Simusla Eis Top Ka:
13:20, 21—Ya mwenmwen inge sang kasru in akfulatye me srulela lun alu? Mo, el tia. Baibel el akkalemye la sri lal Elaisa el tia akfulatyeyuk ke kutena pal. Ku lun God pa oru mwenmwen inge paenang el sikyuk, oana ke mwenmwen nu kemwa su Elaisa el orala ke pal se el srakna moul.
15:1-6—Efu ku Jeova el oru tu Azaraia (Uzziah, 15:6, footnote) el masek ke lepa? “A ke el [Uzziah] ku, insiel fulang na . . . , a orek ma koluk lain Jeova God lal a el utyuk nu in temple lun Jeova in esukak me keng fwin loang me keng.” Ke met tol puspus elos “lainul Uzzaia” a fwak nu sel “in illa liki loom mutal,” na el mulat nu sin met tol puspus a Jeova el onel ke musen lepa.—2 Kronikel 26:16-20.
18:19-21, 25—Ya Hezekaia el orek akwuk in kamwuk nu sin Mutanfwal Ijipt? Mo. Kas lal Rabsake el tia paye, oana ma el fwak mu “Jeova el lela el” in oru ma inge.” Togusra Hezekaia su mwo el lalalfongi mukena nu sin Jeova.
Me Lutlut nu Sesr:
9:7, 26. Nununku upa sa lain loom sin Ehab el akkalemye la alu kikiap a orekma koluk in aksurorye sra el me srungeyuk ye mutun Jeova.
9:20. Oiya lal Jihu in kasruskin sariot arulanu aksaye el sang me akpayeye ke moniyuk lal in oru ku akpayeye kunokon ku orekma lal su tuku sin God. Ya kom eteyuk oana sie met orekma moniyuk ke Togusrai?—2 Timote 4:2.
9:36, 37; 10:17; 13:18, 19, 25; 14:25; 19:20, 32-36; 20:16, 17; 24:13. Kut ku in lalalfongi la ‘kas nu kemwa su tuku ke oalin Jeova el kapkapek a kutangla pal nu kemwa.’—Isaia 55:10, 11.
10:15. In oana Jehonadab su eis ke inse kemwa me solsol lal Jihu in sroang nu ke sariot in welul, “u lulap” elos lungse na paye in sang kasru lalos nu sin Jisus Kraist, su Jihu el lumeyuk nu ka ke pal inge, a nu sin met kulansap akmusrala nu kemwa lal.—Fwakyuk 7:9.
10:30, 31. Fwinne me sramsram kel Jihu el akkalemye la oasr pa ma tafongla su el orala, Jeova el aksaokye ma nu kemwa el orala. Paye la, ‘God el tia sesumwos in mwulkunla orekma mwo lasr.’—Hibru 6:10.
13:14-19. Ke sripen tulik nutin tulik natul Jihu su pangpang Jehoas el tia kaifweang yok in fakisye foko ke pal tolu na, paenang kutangla lal liki an Siria tia sikyak pal nukemwa. Jeova el tupan kut in oru orekma su el sapkin nus sesr ke inse kemwa a ke oiya moniyuk.
20:2-6. Jeova el pa “God su long pre.”—Sam 65:2.
24:3, 4. Ke me sramsram ke orekma in aksurorye sra lal Manasse, Jeova “el tia lungsel nunuk munas” nu sin Juda. God el sunakin sran met ninukin. Kut ku in lalafongi la Jeova el fwa oru foloksak ke sripen sran met ninukin in kunausla met puspus su aksurorye ma inge.—Sam 37:9-11; 145:20.
Me Lutlut Yok Sripe nu Sesr
Buk in Togusra Akluo el akkalemye Jeova oana Met Akpayeye Mwuleang. Sruo lun met puspus ke togusrai luo, ma se meet ke an Israel a ke an Juda, el akkalemye yok nu sesr la fuka nununku lun God su simusyukla in Duteronomi 28:15–29:28 el akpayeyuk. Togusra Akluo el akkalemye Elaisa oana sie met palu su oasr moniyuk yok ke en Jeova a ke alu paye. Hezekaia a Josaia elos akkalemyeyuk oana togusra su akfulatye masap lun God.
Ke kut nunku yok ke oiya a orekma puspus lun togusra puspus, met palu puspus, a lun met puspus su sramsramkinyuk in Togusra Akluo, ya kut tia lotela me lutlut yok sripe puspus ke ma kut enenu in kaifweang in oru a ma puspus su enenu in fwasr liki? (Rom 15:4; 1 Korint 10:11) Aok, “kas lun God el moul a ku.”—Hibru 4:12.
[Picture on page 28, 29]
Neman el akpusiselyel sifwana a akkeyeyukla ke ku lun God
[Picture on page 28, 29]
Mea sikyuk nu sel Elaija ke el “somwak ke foru”?