Met Orekutla El Ku In Sang Kalme Nu Ke Moul Lom
“Lela elos in kaksakin en Jeova; tu el sapkin; a elos orekla tari.”—SAM 148:5.
“YA kom tia etu?” Kas inge paenang sie kusensiyuk, su met puspis topuk, ‘Etu mea?’ Tusruktu sie kusensiyuk yok pa inge. A kut ku in engunkin top ke kusensiyuk inge kut fwin tuni an se ma kusensiyuk inge konoiyukyuk—in sapter ak40 lun Baibel ke buk in Isaia. Isaia, el sie met Hibru in pal meeta, el simusla ma inge, ke ma inge, arulanu matu kusensiyuk inge. Aok, ma inge fwal pa nu in pal inge, meyen oasr ip fwal nu ke oiyen moul lom nu kemwa.
2 Meyen arulanu yok sripe, paenang kusensiyuk in Isaia 40:28 (New World Translation), arulanu fwal nu ke me lutlut yok lasr: “Ya kom tia etu ku ya kom tia long? Jeova, Met Orala tafwunyen fwalu, el sie God ma patpat.” Paenang kas se inge ‘in etu’ el sramsram ke Met Orala fwalu, a kutu kas sisken fus inge akkalemye la el tia sramsram mukena ke fwalu. Fus luo meet liki fus inge Isaia el simusla ke etauk: “Srukak mutumwos nu lung, a liye su orala ma inge? Su eisla u lalos ke piselos, el pangnolos nu kemwa ke elos . . . Ke ku lulap lal, a tu el yok in pen, wangin sie wanginla.”
3 Aok, kusensiyuk inge “Ya kom tia etu?” el sramsram na paye ke Met Orala kosrao a fwalu sesr. Saap kom lalalfongi na paye la Jeova God pa “Met Orala tafwunyen fwalu.” A saap yok pa etu lom kel a ke oiyen inkanek puspis lal. Tusruktu, fuka kom fwin sun sie mokul ku sie mutan su alollo fwin oasr Met Orekutla a tia etu na paye ke oiyel? Kain in oiye inge tia sie me lut meyen oasr million puspis sin met su tia etu ku lalalfongi ke Met Orekutla.—Sam 14:1; 53:1.
4 Lutlut el orala met puspis su alollo in pulakin la science pa me top paye ke kusensiyuk puspis ke oiyen mutamweyen kosrao a fwalu a moul. Ke me rid inge The Origin of Life, met sim Hagene a Lenay elos simusla: “Srakna oasr akukuin ke mutamweyen moul ke mutamweyen century akluongoul sie. Ma upa se inge arulanu upa in aksumwosyeyuk, enenu in oasr lutlut yok nu ke ma nu kemwa, mutamwauk ke srulap lun yen engyengu nu ke ma su srik emeet lun ma su wangin saflaiye.” Srakna, ke sapter safla, “Kusensiyuk inge srakna on,” el insese in fwak la: “Kut tuni akmwoye top puspis lun science nu ke kusensiyuk inge, la Fuka ne moul oasr fwin fwalu? A, me mea tu moul in sikyuk? Ya oasr nien sun lun moul? Science tia ku in topuk kusensiyuk inge nu kemwa. Elos ku in suk mukena la ‘fuka’ oiye lun ma puspis. ‘Fuka’ a ‘efu’ orekmakinyuk ke kusnsiyuk luo su tia oanu sie. . . . Fwin ke kusensiyuk inge la ‘efu,’ ku lalmetmet lun met, alu,—yok liki nu kemwa—kais sie sesr enenu in sang top nu ke kusensiyuk inge.”
In Suk Me Top a Kalme
5 Aok, kut lungse in etu la efu oasr moul—a efu kut muta inge. Yok liki nu kemwa, kut enenu in nunku yok ke met nu kemwa su sonna etu la oasr Met Orekutla na paye a etu lalos arulanu srikla in etu ke inkanek lal. Ku in nunku pa ke kain in met su etu lalos ke God siena liki ma Baibel el aketeye. Billion puspis sin met su kapek moul pat fwin an Orient ku ke kutu an saye elos tia etu in nunku ke sie God su oasr mano a lalmetmet, paye liki met. Nu sin kain in met ou inge, fwin long kas se inge “god” elos ku in kalmekin nu ke sie ku su elos tia arulanu kalem ka ku sie sropon ma su elos tia arulanu kalem ka. Elos tia ‘etu Met Orekutla’ ku inkanek puspis lal. Elos su ou inge, ku million puspis sin met elos fwin mutamwauk in lalalfongi la oasr Met Orekutla, yok na paye ma lane elos ku in eis, wekunang fwinsrak ma patpat ke pal fwasru! Elos ku pa in eis ma lane su wangin orekmakinye nu ke—kalme engun paye, akmwuk paye a misla paye in nunuk, in moul.
6 In akkalemye ke sie me pupulyuk ke oiye inge: Ke yiu 1891, sie met sroal lun an France pangpang Paul Gauguin el som a suk sie moul mwo misla fwin an French Polynesia, sie an su lumeyuk oanu paredais. Tusruktu moul sukosok lal meet sang mas nu sel a nu sin kutupa met. Ke el pulakin tu el apkurun in mise, el sroalela sie canvas ku sie pitse lulap, su ma inge el akkalemye ke ‘kalmen moul oanu sie ma lukma lulap.’ Ya kom etu la Gauguin el pangon sroal se inge ke kas fuka? “Kut Tuku Ya Me? Mea Sripasr? Kut Fwa Som nu Ya?” Saap kom long tari kutu met elos siyuk pa kain in kusensiyuk inge. Aok, met puspis elos oru ou inge. Tusruktu, elos tia ku in konaok top sumwos in akinsemwomwoyelos—wangin kalmen moul na paye—elos e ku in som suk ye? Ke saflaiye saap elos fwa ku in fwak la moul lalos tianu yok ma sie liki na moul lun soko kosro.—2 Piter 2:12.a
7 Ke ma inge kom ku in kalem ka la efu ku kutu met oanu professor ke physics pangpang Freeman Dyson el ku in simusla: “Nga wi ke nunuk lun met mwo puspis ke pal se Nga sifwilpa siyuk kusensiyuk puspis su Job el siyuk. Efu kut keok? Efu fwal se inge arulanu sesumwos? Efu oasr Ngal a ongoiye?” (Job 3:20, 21; 10:2, 18; 21:7) Oanu ma akkalemyeyuk tari, met puspis elos forla nu ke science ke me top a tia nu sin God. Met biologists, oceanographers, a kutu pa met elos orani kutu kain in lalmetmet ke fwal lasru a ke ma su oasr moul ka. Ke elos srike pa tuni ke kutu oiye saye, met astronomers a met physicists elos lotela ma puspis ke solar system lasru, ke itu puspis, a ke galaxy puspis. (Srike liye Genesis 11:6.) Me akpayeye inge nu kemwa ku in srusrngi nu ke mea?
8 Scientist puspis elos sramsramkin “nunuk” lun God ku “orekma lun God” su akkalemyeyuk in kosrao a fwalu. Ya kas lalos inge sumwos na paye? Magasin inge Science el fwak: “Ke pal se met lutlut elos fwak, cosmology el akkalemye ‘nunuk’ ku ‘orekma’ lun God elos sramsramkin ke ma mutal su saap ip srisrik emeet lun kosrao a fwalu—pa inge lumal su ku in liyeyuk.” In akpayeye, Nobel laureate physicist Steven Weinberg el simusla: “Ke pal se yokelik etauk lasr ke me akpayeye puspis in kosrao a fwalu, ma inge nu kemwa apkurun in akkalemye la wangin akmwuk lun kosrao a fwalu.”
9 Fwinne ou inge, saap kom sie sin million puspis su lutlutkin tari ke ma paye lun ma se inge a akilen la kalmen moul na paye kapsreni etauk lun Met Orekutla. Esam ma met sap Poul el simusla: “Met el tia ku in fwak la el tia etu ke God. Ke mutamweyen fwalu, met el ku in akilen luman God ke inkanek lun ma El orala. Ma inge akkalemye ku ma patpat lal. Ma inge akkalemye la El God.” (Rom 1:20, Holy Bible, New Life Version) Aok, oasr me akpayeye puspis ke fwal se lasr inge a ke moul lasr sifwanu su ku in sang kasru met in akilen Met Orekutla a in konaok kalme yok su kapsrekuti nu sel. Tuni akmwoye ma tolu inge: kosrao a fwalu su raunikutla, mutamweyen moul, a ku lun nunuk lasr.
Sripe Puspis in Lalalfongi
10 Fuka kosrao a fwalu elos sikyuk inge? Saap kom etu ke report puspis lun telescope ke oiyen an engyengu a ke kofwen orekma su suk me akpayeye su oru scientist puspis in akilen mu kosrao a fwalu tia oasr meet. Oasr mutamwauk la, a el yokyokelik. Mea ma inge kalme nu ka? Long kas lun astronomer inge su pangpang Sir Bernard Lovell: “Fwin ke kutu luma in pal meeta, kosrao a fwalu arulanu srik, na kut enenu in siyuk la mea oasr meet liki kosrao a fwalu . . . Na kut enenu in sun ma upa lun sramteyen sie luma.”
11 Lumeyukla lun kosrao wekunang fwal se sesr inge, akkalemye sie orekma utuftuf. Ke sie me pupulyuk oasr oiye pengpeng luo lun fwat a kutu itu ke orekma mwomwo lalos su kulanu a tia tui. Nu ke srikasrak sasu su motkuyuk mu pisen galaxy su kut ku in liye in kosrao oasr ke 50 billion nu ke 125 billion. A ke galaxy lasr inge su pangpang Milky Way galaxy oasr itu su piselos oasr ke billion puspis. Tuni akmwoye ingenu: Kut nu kemwa etu la sie engine ke sitosa enenu orekma lun fuel a eng in sumwos fwal nu ke srikasrak mwo. Fwin oasr sitosa okom, saap kom a moli sie mechanic mwo elan ku in orala fuel a eng ke engine in sitosa okom enenu in fwal nu ke srikasrak, in ku in kasrusr mwo, a fukoko. Fwin oasr srikasrak fwal eneneyuk nu ke sie engine a fuka me sriksrak lun fwat lasr su “fururur” pal nu kemwa? Arulanu kalem la, srikasrak sumwos mwo eneneyuk ke ku nu kemwa in orala in oasr ma moul fwin fwalu. Ya ma inge sifwanu sikyuk? Job in pal meeta el siyuk: “Ya kom etu ma sap lun kosrao, ya kom ku in oakiye leum la fwin fwalu?” (Job 38:33, The New English Bible) Wangin kutena met su ku in oru ou inge. Ke ma inge su orala srikasrak sumwos inge?—Sam 19:1.
12 Ya el tuku ke ma se ku ke Sie Met su mutasr tia ku in liye? Tuni akmwoye kusensiyuk inge in fwal nu ke science in pal inge. Apkurun astronomer nu kemwa ke pal inge elos in insese la oasr ma in kosrao su arulanu ku—pangpang black holes. Kom tia ku in liye black holes inge, tusruktu met lalmetmet elos lalalfongi la oasr kain in ma inge. In srikeye nu ke ma inge, Baibel el reporti la in an saye ma orekla sakuruk su tia ku in liyeyuk ke mutasr—ma orekla in ngun. Fwin oasr ma orekla fukoko inge su tia ku in liyeyuk, ya tia fwal nu sesr in nunku la srikasrak sumwos nu kemwa su akkalemyeyuk in kosrao a fwalu tuku ke sie lalmetmet utuftuf?—Niemaia 9:6.
13 Me akpayeye akluo su ku in kasru metu in akilen la oasr sie Met Orekutla pa ke akmwuk lun mutamweyen moul. Mutamwauk na e ke pal se ma orek experiment puspis lal Louis Pasteur, la akilenyukyuk tari la moulu tia tuku ke ma wangin kalme in fwak mu el sifwanu sikyuk. Ke ma inge fuka moul fwin fwalu mutamwauk? Ke 1950 scientist puspis elos srike in akpayeye la moul la moulu mutamwauk na e ke pal lun primitive atmosphere ku lal kakasrisrik el mutamwauk pal omeeta ke pal nu kemwa mu sarom in kosrao el sun kof in mwea na oasr kain in gas puspis sikyuk. Tusruktu, oasr me akpayeye puspis in pal inge akkalemye la kain in mutamweyen moul ou inge su tuku yen engyengu tia ku in sikyuk meyen wangin kain in atmosphere inge ke kutena pal. Ke ma inge, kutu scientist elos suk kutu aketeye su srik tafongla ka. Tusruktu, ya elos tafongla pa?
14 Tokin el orekmakin yiu puspis in lutlut lal ke kosrao a fwalu a ma su oasr moul ka, scientist lun an Britain pangpang Sir Fred Hoyle el fwak: “Arulanu mwo in nunku la moul el tuku ke sie orekma na utuftuf lalmetmet liki na in lalalfongi la moul el tuku ke inkanek srisrik lun ma orekla su kut tia kalem ka, mwo in esam la mutamweyen moul tuku ke sie orekma na utuftuf.” Aok, ke pal se ma yokelik etauk lasr ke ma sakuruk lun moul, na lela in oasr sie inkanek lun etauk paye in lalalfongi la ma inge tuku sin sie Met lalmetmet.—Job 33:4; Sam 8:3, 4; 36:9; Orekma 17:28.
15 Ke ma inge, kosrao a fwalu ku in orekmakinyuk ke inkanek se meet in sang top ka, a ma se akluo, ke mutamweyen moul fwin fwalu. Tuni akmwoye ma se aktulo—ke luma sakuruk lasr. Ke inkanek puspis met nu kemwa orekla in luma arulanu sakuruk, kalmen ma inge pa kom wi pa oasr ke luma sakuruk puspis. Ke inkanek fuka? Saap kom long tari la brain el srikeyuk tari nu ke sie computer na fukoko. Tusruktu, payeiya, ke ma sikyuk su elos tufwanu konaok, akkalemye la ma inge tia sumwos. Sie scientist ke Massachusetts Institute of Technology el fwak: “Computer ke len inge tia ku in lumeyuk oanu ma srisrik ke brain lun met se su yiu 4 matwe, ke ku lal in liye, sramsram, mokuikui, ku sifwanu orekmakin nunuk lalmetmet. . . . oasr motkoeya tari la ku lun sie computer su eteyuk oanu supercomputer fwin orekmakinyuk kulanu ke me enenu lun lutlut e ku in lumeyuk oanu nervous system lun sie snail—fwal nu ke siena ip srisrik ke ku su oasr ke supercomputer lun insifom.”
16 Kaskas el akkalemye sie ku su oasr yurom ke sripen brain lom. Kutu metu ku in sramsramkin kas luo, tolu, ku pus liki, aok ku in kaskas el sie akul su akkalemye la kut siena liki ma nu kemwa. (Isaia 36:11; Orekma 21:37-40) Professors R. S. a D. H. Fouts elos siyuk: “Ya met mukena . . . pa oasr ku in akkalemye ma elos lungse ke inkanek in sramsram? . . . Kalem la kosro nu kemwa akkalemye pa ma lungse lalos ke inkanek lun . . . srusrusr, folo, wowo tung, a on, a ouyepa dance lun mwon srisrik inge bee. Aok wangin kas lun kosro nu kemwa su fwal nu ke grammar su oasr yurin met. A kosro nu kemwa tia ku in srulela pitse in akkalemye ma elos lungse, su ma inge arulanu yok sripe. Ma su kosro el ku in oru mukena pa srusrsrusr srisrik. Paye la, met mukena pa ku in orekmakin brain in sramsramkin sie kas a in srulela pitse kato.—Srike liye Isaia 8:1; 30:8; Luk 1:3.
17 Sayen ma inge, oasr etu lom ke moul lom sifwanu; kom etu luman moul lom. (Soakas 14:10) Ya oasr pal kom liye tari sie mwon, kosro ngalngal, ku kisrik ngiao in ngetung nu in sie selngan a foloyuk lungse anwuk? Elos liye nunku mu elos liye pa soko kosro saye, tia ku in akilenyelos sifwanu. Fwin furokyuk nu sum ke pal se ma kom fwin liye selngan, kom etu na paye la kom pa inge. (Jemes 1:23, 24) Kom ku in liye luman mutom a nunku ke luman mutom la e fuka ke tokin kutu yiu ke pal fwasru. Fwunnu ke kosro nu kemwa elos tia oru ou inge. Aok, brain lom pa oru kom in siena lukelos. Su eis mwolanu ke ma inge? Brain lom tuku ya me, fwin tia sin God?
18 Brain el ouyepa oru kom in engunkin sroal kato a on a in akilen sie oiyen moul nasnas. (Exodus 15:20; Met Nununku 11:34; 1 Togusra 6:1, 29-35; Mattu 11:16, 17) Efu in kom a tia kosro? Elos orekmakin brain lalos nu ke inkanek yok in suk ma enenu lalos sifwanu—suk mongo, suk sie mokul ku mutan, ku orala ang. Met mukena pa nunku ke pal fwasru. Kutu metu nunku ke orekma lalos in ku in sang kasru an selos ku ke tulik nutulos ke pal fwasru. Efu? Ekklisiastis 3:11 el akkalemye ke kas inge nu sin met: “El [Met Orekutla] filiye ma patpat insielos.” Aok, ku lom in nunku ke kalmen moul ma patpat ku nunuk lom ke moul ma patpat sie ma sakuruk na paye.
Lela Met Orekutla in Sang Kalme
19 Kut sramsram tari ke ma tulo: akmwuk sumwos su kut ku in liye in kosrao a fwalu, mutamweyen moul fwin fwalu, a ma sakuruk lun brain lasr a ku puspis lal. Ma tulo inge srisrngi nu ke mea? Pa inge inkanek in sramsram su kom ku in orekmakin in kasru kutu met in ku in konaok saflaiyen paye. Kom ku in siyuk: “Ya oasr mutamweyen kosrao a fwalu? Apkurun met nu kemwa elos in insese ka la oasr. Na sifwilpa siyuk: “Ya wangin sropon akmwuk lun mutamweyen ma nu kemwa ku oasr? Apkurun met nu kemwa in akilen la oasr sie su orala mutamweyen kosrao a fwalu. Ma inge paenang in oasr kusensiyuk safla: “Ya mutamwauk lun ma orekla tuku ke sie luma su on nu tok ma patpat ku tuku sin Sie Met su moul nu tok ma patpat? Inkanek lun me sramsram inge akkalemye ke inkanek arulanu sumwos a kalem, su met puspis fwa mutamwauk in nunku yok ke saflaiye: Enenu in oasr Met Orekutla! Fwin ou inge, ya tia fwal in lalalfongi la oasr kalmen moul na paye?
20 Moul lasr nu kemwa, wekunang sumwos nasnas lun moul lasr sifwanu a fwako lun moul nasnas sifwanu in fwal nu sin met su orekutla. Dr. Rollo May el simusla ke sie pal: “Luma siefwunnu ke oiyen moul nasnas pa fwal in oakiyuki nu ke kalmen moul.” Kut ku in konaok ma inge ye? El tafwela. Luma siefwunnu ke kain in oiyen moul inge pa God. Akmwuk nu kemwa lun God pa akmwuk lun moul orek fwal nu ka ke mutamwauk lun ma orekla nu ke safla.”
21 Ke ma inge, kut arulanu kalem ka la, efu met sim lun sam el akkalemye inse pusisel a lalmetmet ke pal se el siyuk sin Met Orekutla: “Fwakak inkanek lom nu sik, O Jeova; luti nu sik innek lom. Kol yu in paye lom a luti yu; tu kom God lun lango luk.” (Sam 25:4, 5) Ke yokelik etauk lal nu sin Met Orekutla, arulanu kalem la yokelik kalmen moul lun met sim lun sam, la oasr akmwuk a nien sun. Ma inge ku in sikyuk pa nu sin kais sie sesr.—Exodus 33:13.
22 In eis etauk ke lutlut lun “etu inkanek” lun Met Orekutla enenu in wekunang lutlut yok ke kain luma a oiye fuka oasr yurol a ke inkanek lal nu kemwa. Tusruktu, meyen kut tia ku in liye Met Orekutla a el arulanu ku, paenang kut e oru fuka in ku in akyokye etauk lasr kel? Me lutlut toko e fwa sramsramkin ma inge.
[Footnote]
a Ke pal se el tuni experience puspis ke Nazi concentration camp, Dr. Viktor E. Frankl el akilen: “Akmwuk lun met in suk kalmen moul pa sie me nunuk yok emeet in moul lal a ‘tia ma se akluo’ ke me nunuk su el pula ka oanu ma oasr ke kosro. El tafwela in fwak la yiu puspis somla tokin meun lulap akluo, sie survey fwin an France “akkalemye la percent 89 ke met elos insese la oasr enenu lun met nu ke ‘ma se’ tu moul in yok kalme ya.”
Fuka Kom Topuk?
◻ Efu kut enenu in alukela lutlut lun science ke kosrao a fwalu lasr?
◻ In sang kasru nu sin kutu met in nunku ke Met Orekutla, nu ke mea kom ku in srisrngi?
◻ Efu in etu Met Orekutla pa key nu ke sie moul su oasr insemwomwo a kalme?
[Study Questions]
1, 2. (a) Kain in kusensiyuk fuka kut enenu in tuni? (b) Fuka ma orekla kapsreni nu ke kusensiyuk lal Isaia?
3. Fwinne yok etu lom ke Met Orekutla, efu kom srakna enenu in akyokye etauk lom?
4. (a) Efu lutlut ke Met Orekutla arulanu fwal nu ke pal inge? (b) Kain in top puspis fuka Science tia ku in wise?
5. Kain in met fuka ku in eis ma lane yok su tuku ke lutlut yok ke Met Orekutla?
6. Fuka moul lun met puspis misinge in oanu sie experience lal Paul Gauguin a ke sie painting lal?
7, 8. Efu lutlut lun science in tuni ma puspis tianu fwal?
9. Mea me akpayeye su ku in kasru kut a kutu met in lutlut ke Met Orekutla?
10. Efu kut enenu in nunku ke oiyen “mutamwauk”? (Genesis 1:1; Sam 111:10)
11. (a) Mea lupan kosrao a fwalu? (b) Mea akmwuk sumwos in kosrao a fwalu lungse in akkalemye?
12. Efu ku tia sesumwos in nunku la oasr sie ku na utuftuf ke sropun ma orekla?
13, 14. (a) Mea science oakiye na paye ke mutamweyen moul? (b) Ma moul fwin fwalu srisrngi nu ke mea?
15. Efu fwal in fwak la kom sie ma orekla sakuruk?
16. Ku lom in kaskas el srisrngi nu ke mea?
17. Mea tia oanu sie su arulanu kalem inmaslon kosro su liye selngan a sie met su oru pa ou inge?
18. Mea ku lun nunuk lom oru kom siena liki kosro?
19. Mea me sramsram tulo su kom ku in orekmakin in kasru kutu met in nunku ke Met Orekutla
20, 21. Efu in etu Met Orekutla arulanu yok sripe nu ke kalmen moul lasr?
22. Mea eneneyuk nu ke eis etauk ke lutlut in etu inkanek puspis lun Met Orekutla?
[Diagram/Picture on page 10]
(For fully formatted text, see publication)
MEA KOM NUNKU?
KOSRAO A
FWALU LASR
↓ ↓
WANGIN OASR
MUTAMWAUK MUNTAMWAUK
↓ ↓
TIA OREKLA MA OREKLA
↓ ↓
SIN MA SU ON NU SIN MET SU ON
TOK MA PATPAT NU TOK MA PATPAT
[Picture on page 8]
Yoklanu orekma utuftuf a akmwuk mwolanu su akkalemyeyuk in kosrao a fwalu mokleyuk met puspis in nunku ke Met Orekutla
[Credit Line]
Sra 15 a 18: Jeff Hester (Arizona State University) a NASA