Met Orekomla—Lutlut Ke Lumal

“Nga fwa oru tu mwo luk nu kemwa in alukela liki ye mutom, nga fwa fwakak en Jeova ye mutom.”​—EXODUS 33:19.

MET sap Jon, el pa simusla buk safla lun Baibel, el simusla kas pengpeng inge ke Met Orekutla: “Fwal nu sum, Jeova, God lasr, tu kom in eis mwolanu a kaksak a ku, tu kom orala ma nu kemwa, a ke lungse lom elos on, a orekla tari.” (Fwakyuk 4:​11) Oanu me lutlut tari’a el oakiye, ma science konaok in len inge la pal nu kemwa ma inge sang sripe yok puspis nu sin met in lalalfongi ke Met su Orala ma nu kemwa.

² Fwin arulanu yok sripe met in etu la oasr sie Met Orekutla, na e arulanu yok pa sripe in lutlut ke lumal​—la el sie met na paye, su oasr oiye la a inkanek lal ikak nu sin oanu sie met in futoto nu sel. In wekunang kutena lupan orekma su kom orala ke ma se inge, ya tia pa yok sripe in akyokye etauk lom nu sel? Ma inge tia enenu kom in osun nu sel na paye, oanu ma kut oru nu sin kutu met.

³ Jeova El sropon itu puspis, oanu itu fwat su size ka oasr ke medium. Ya kom nunku in srike futoto nu ke fwat? Mo na mo! Apkurun met nu kemwa in arulanu sensen in ngetnget nu ka ku filiye manoltal ye fwat ke pal fol upa ke lusen sie pal. Fol lal oasr ke 15,000,000 degrees Celsius (27,000,000°F.). Kais sie secon, thermonuclear inge su oanu nien furur el ekulla million akosr ton lun mass nu ke ku lun energy. Ip na srisrik ke kalem a fol pa sun fwalu, aok lupa srisrik inge akkeye moul nu kemwa fwin fwalu. Ma sikyuk inge enenu in mokle insiesr ke ku sakuruk lun Met Orekutla. Arulanu fwal Isaia elan simusla ke “ku lulap lal [Met Orala], a tu el yok in pen.”​—Isaia 40:26.

⁴ Tusruktu, ya kom etu la malem ekasr somla tokin met Israel elos som liki Ijipt in yiu 1513 B.C.E., Moses el siyuk sin Met Orekutla: “Nga siyuk sum, fwakak nu sik mwolanu lom.” (Exodus 33:18) In esam la God el pa Sropon fwat, paenang kom ku in kalem ka la efu ku el fwak nu sel Moses kas inge: “Kom tia ku in liye mutuk, tu metu fwa tia liye yu, a moul.” Met Orekutla el lela Moses elan muta ke sie nien mwukla ke fwin Eol Sainai ke El “alukela.” Ke ma inge Moses el liye “fwintokon” God, ke kas pupulyuk oanu elan liye kalem lun mwolanu lun Met Orekutla, ku el liyel tari.​—Exodus 33:20-​23; Jon 1:​18.

⁵ Kena lal Moses in etu Met Orekutla akpayeyuk na paye. Kalem la el sramsram ke inkanek lun lipufon, God el alukela Moses a fwak: “Jeova, sie God pakomuta a kulang, a tia sa in mulat, a yoklanu lungkulang a paye lal, a srukye lungkulang nu sin tausen, nunuk munas ke ma koluk a sito a meta, a su a fwa tianu lela ma koluk in onnu in tia eis kai.” (Exodus 34:​6, 7, New World Translation) Ma inge akkalemye la oasr ma saye su mwo liki kut fwin lutlut ke Met Orekutla, tia in liye sie luman mano, a in akilen na paye lamal, oiye a orekma mwo puspis lal.

⁶ Sie inkanek in oru ou inge pa in akilen oiye lun God ke ma el orala. Nunku ke immune system lom, ku lun munom in lain mas. Ke sie me lutlut lal ke immunity, ku lun munom in lain mas me rid inge, Scientific American el fwak: “Mutamwauk ke pal in isusla nu ke pal in mise, immune system lasr, ku lun manosr in lain mas el akola pal nu kemwa. Oasr kain in molecules a cell pukanten . . . kurungin kut liki mas su tuku ke parasites a pathogens. Fwin wangin me loeyuk inge met tia ku in moul.” Mea sropon me lain mas inge? Me lutlut ke magasin sepanu inge el fwak: “Kain in cell sakuruk puspis inge su kasru sie sin sie in kurunganang mano lain mas su tuku ke microbial a viral su utyuk ke mano tuku nu ke cell ekasr na su sikyuk ke awowo ke insien nine apkurun nu ke wik ak eu.” Sie mutan putete el sang kutu kain in cell inge in lain mas lun awowo su oasr ke insiel. Tok, ke inkanek lun titi lal, el ouyepa sang immune cell inge a kutupa ono saok nu sin awowo nutul.

⁷ Oasr sripe lom in lalalfongi la ku lun munom in lain mas ku immune system lom fukoko liki kutena ono su pal lasr misinge ku in wise. Ke ma inge, siyuk sum sifwanu: ‘Mea ma inge el akkalemye ke Met Orala ma inge a Met Supalik?’ Immune system, ku lun munom in lain mas, su sikyuk meet liki wik akeu lun awowo ke insien nine su akola in kurunganang awowo su tufwanu isusla, akkalemye nunuk lalmetmet a nunuk yok ke pal fwasru. Tusruktu, ya oasr pa kutu oiye lun Met Orekutla su kut ku in akilen ke system inge? Mea kut nu kemwa ku in fwak ke met inge Albert Schweitzer a kutupa met su orekmakin moul lalos in sang kasru nu ke ono lun met sikasrup? Pal nu kemwa kut ku in akilen oiye kulang lun met pakoten inge nu kemwa su nunku ke kutu met. Kut fwin lumalos, mea kut ku in fwak ke Met Orekutla, su sang immune sytem nu sin met kasrup a met sikasrup? Arulanu kalem la, el lungse met, el tia sulosol met, el pakoten, a nununku sumwos. Ya tia pa inge kain in oiye lun Met Orekutla su Moses el long?

El Akkalemyel Sifwanu

⁸ Aok, oasr pa sie inkanek mwo liki in etu Met Orekutla​—ke inkanek lun Baibel. Inkanek inge arulanu yok sripe meyen oasr ma puspis kel su science a kosrao a fwalu tia ku in aketeye a ma puspis su Baibel mukena ku in akkalemye. Sie me srikasrak nu ke ma inge pa in en Met Orekutla. Baibel mukena akkalemye in en Met Orekutla a kalmen e se inge. In buk limlim lun Baibel ke kas Hibru, el sikyuk pal 7,000 kutu oanu leta akosr lun consonants su ku in liyeyuk oanu YHWH ku JHVH, su pal nu kemwa pangpang Jehovah ke kas English.​—Exodus 3:​15; 6:3.

⁹ Kut fwin lungse in etu Met Orekutla ke sie inkanek mwo liki nu kemwa, kut enenu in lalalfongi la el tia “First Cause” su tia kalem ku “Nga” su tia kalem. El inge akkalemye la. Tuku ke kas Hibru su oasr kalme “become” ku “prove to be.”a (Srike liye Genesis 27:29; Ekklisiastis 11:3.) En God ku in kalmekin “He Causes to Become” a akkalemye la el paenang in sikyuk a in oru. Ke kut etu a orekmakin in el, kut ku in engunkin yok la el akpayeye ma el mwolela ka a el oru ma el oakiye in akpayeyuk.

¹⁰ Baibel el sropon etauk nu ke akmwuk nu kemwa lun God a ke oiye lal. Me sramsram in Genesis akkalemye la sie pal oasr misla lun met nu kemwa yurin God, a oasr fwinsrak lalos ke sie moul loeloes, a ke sie moul su oasr sripe. (Genesis 1:​28; 2:​7-9) In fwal nu ke oiyen in el, kut ku in lalalfongi na paye la Jeova el e fwa aksafyela me keok a me asor su oasr yurin met ke lusen pal loeloes. Kut ku in rid akpayeyen akmwuk lal: “Tu akpusisilye tari fwalu se inge nu ke wangin sripe, tia ke lungse la sifwanu, a ke Met Orekutla su akpusisilyel, ke pal se el oru ou inge, el sang fwinsrak, la ke sie len . . . oasr fwinsrak lun taltalla liki asor nu ke sukosok lun mwolanu lun tulik nutin God.”​—Rom 8:​20, 21, The New Testament Letters, sin J. W. C. Wand.

¹¹ Baibel el ouyepa ku in kasru kut in etu Met Orekutla ke inkanek yok meyen el akkalemye orekma a pulakin lal ke pal se el futoto nu sin mutanfwal Israel in pal meeta. Tuni akmwoye me srikasrak lal Elaisa a Neman, met kol lun solse lun an koluk inge Syria. Ke kom ridi me sramsram inge in 2 Togusra sapter 5, kom ku in liye la sie tulik mutan Israel su ekla met kos we el fwak la leper lal Neman ku in kela fwin an Israel eis kasru lal Elaisha. Neman el som nu we a nunku mu Elaisa el e orek menmen ke srusrsrusr lun paol in oanu sie orekma lun inutnut in akkeyel. Tusruktu el tia oru ou inge, a Elaisa el sapkin nu sin met Syrian inge lan yiyi ke Infwal Jordan. Fwinne met su welul Neman in liksreni kaifwe nu sel in oru ou inge meyen el srunga, tusruktu ke pal se ma el oru, el kela. Neman el sang nu sel me sang saok, tusruktu Elaisa el tia eis. Tok met kulansap lal Elaisa el ukwel Neman in sunol a ke inkanek kikiap el eis kutu me sang saok inge. Orekma koluk lal paenang el weak musen leper. Sie me sramsram sakuruk ke sie met pa inge​—sie su yok ma kut ku in lotela ka.

¹² Me sramsram inge fwakak, ke sie inkanek mwo, su akkalemye ke Met Musa Utuftuf Pengpeng el tia insefulat elan mu tia akilen me insemwomwo lun tulik mutan sa, ma inge siena liki fasin lun an puspis misinge. Ma inge akkalemye pa la Met Orekutla el tia insemwomwo mukena ke sie sruf ku sie mutanfwal. (Orekma 10:34, 35) Sie me insemwomwo meyen, el tia lela met in orekmakin hocus-pocus ku magic​—su arulanu pengpeng yurin met “ono” inutnut in pal meeta a ke pal inge⁠—Met Orekutla el akkalemye ke lalmetmet sakuruk. El etu in akkeye musen leper. El ouyepa akkalemye etauk sumwos a nununku sumwos ke pal se el tia lela orekma kutasrik in kutangulla. Sifwilpa, ya ma inge tia fwal nu ke oiye lun Jeova su Moses el long? Fwinne me sramsram inge ke Baibel tianu loes, tusruktu yok na paye ma kut ku in etu ke oiye lun Met Orekutla!​—Sam 33:5; 37:28.

¹³ Kutu me sramsram ke pilesru in sang kulo lun met Israel a ke ma Jeova el oru nu selos akkalemye la Jeova el nunku na paye met lal. Baibel el fwak la met Israel elos srikel pal puspis, oru lan ngal a asor. (Sam 78:40, 41) Ke ma inge, oasr pulakin lun Met Orekutla, a el nunku ma metu oru. Oasr pa me lutlut yok su kut ku in konaok, ke me sramsram lun met pengpeng puspis. Ke pal se ma sulusola Devid in ekla togusra lun Israel, God el fwak nu sel Samuel: “Tu metu liye likin met; a Jeova el liye inse.” (1 Samuel 16:7) Aok, Met Orekutla el tuni insiesr, tia ke ma likin manosr. Sie me insemwomwo pa inge!

¹⁴ Tolngoul eu ke buk in Baibel simusyukla meet liki pal lun Jisus, a yok sripe nu sesr in ridi ma inge. Tia in etu mukena me sramsram ke Baibel. Kut fwin lungse na paye in etu ke luman Met Orekutla, kut enenu in kalweni ke nunuk lasr me sramsram inge nu kemwa, kut ku in nunku pa la, ‘Mea ip se inge akkalemye ke oiye lal? Kain in luma fuka lal akkalemyeyuk yok ke me sramsram inge?’b In oru ou inge, efu ku in kasru met su lungse suk ma sumwos in liye la Baibel el tuku ke ma mutal, a ke ma inge in kasrelos in etu mwo ke met pakoten se su simusla ma inge.

Sie Met Luti Lulap El Kasru Kut In Etu Met Orekutla

¹⁵ Paye, met puspis su alollo la oasr Met Orekutla ku elos su tia etu ke God saap srikla etu lalos ke Baibel. Saap kom sun tari met su tia ku in fwak la Moses el moul meet ku tokol Mattu a tia etu na paye ke orekma a ke luti lun Jisus. Me asor yok pa inge meyen sie met el ku in lutlut yok ke Met Orekutla sin Met Luti Lulap, Jisus. Meyen el arulanu futoto nu sin God, paenang el ku in akkalemye luman Met Orekutla. (Jon 1:​18; 2 Korint 4:6; Hibru 1:3) Aok el oru ou inge. In akpayeye, oasr sie pal el tu fwak kas inge: “El su nuna liye yu el nu liyel Papa.”​—Jon 14:9.

¹⁶ Nunku akmwoye ke me srikasrak inge. Sie pal, ke Jisus el totola ke fwafwasyesr lal, el sramsram nu sin sie mutan Samaria apkurun nu ke an Saikar. El sramsram ke ma paye su arulanu loal, su sramsramkin yok me enenu lun “alu nu sin God in ngun a paye.” Met Ju in pal sa elos srunga met Samaria. El tia ou inge, Jisus el akkalemye lungse lun Jeova in eis oanu sie mokul a mutan ke mutanfwal nu kemwa, oanu ma kut lotela tari ke ma el oru ke ma sikyuk nu sel Elaisa a Neman. Ma inge oru kut in lalalfongi la Jeova el tia insese ke nunuk in srisri a nunuk koluk lun alu puspis fwin fwalu misinge. Kut ku in ouyepa lotela la Jisus el engunkin in luti mutan sa, a ke luma se inge, kalem tu nu mutan sa muta yurin sie mokul su el tia payuk sa. Jisus el tia akkolukyel, a el akfulatyel, ke sie inkanek mwo in sang kasrel na paye. Tokin ma inge, kutu sin met Samaria elos porongo Jisus a fwak: “A etu tu paye el inge met lango lun fwalu.”​—Jon 4:​2-​30, 39-​42; 1 Togusra 8:​41-​43; Mattu 9:​10-​13.

¹⁷ Lela kut in tuni akmwoye siepa me pupulyuk ke oiye fuka kut e ku in lotela ke Met Orekutla ke kut akpaye etauk lasr ke orekma lun Jisus a me luti lal. Nunku ke pal se met kamwuk lal Jisus pangpang Lazarus el mise. Jisus el akkalemye tari meet ku lal in akmoulyeak met mise. (Luk 7:​11-​17; 8:​40-​56) Tusruktu, oiye fuka el akkalemye ke pal se ma el liye mutan wiel Lazarus pangpang Mary el arulanu asor? Jisus “el sao in ngun, a toasr insiel.” El tia oanu sie met su tia loang nu ke ma sikyuk; el “tung.” (Jon 11:33-​35) A ma inge tia me luma na. Jisus el nunku yok in oru orekma mwo​—el akmoulyelak Lazarus. Kom ku in nunku ke lupan kasru ma inge sang nu sin met sap nu kemwa in engunkin ke oiyen pulakin a orekma lun Met Orekutla. Ma inge ouyepa kasre kut a kutupa met in kalem ke oiye lun Met Orekutla a ke inkanek puspis lal.

¹⁸ Wangin sripe kut in mwekin lutlut Baibel a in lotela yok ke Met Orekutla. Baibel el tia sie buk matu su wangin sripa su tia fwal nu ke pal lasru. Sie met su lutlutkin buk inge a ekla sie met asrouki futoto lun Jisus pa Jon. Tok el simusla: “A kut etu tu Mwen nutin God el tuku, a ase etauk nu sesr, tu kut in etu el su paye. A kut muta in el su paye, aok ke inkanek lun Mwen nutul, Jisus Kraist. Pa inge God paye a moul ma patpat.” (1 Jon 5:​20, NW) Tuni akmwoye la “etauk” in etu “el su paye,” Met Orekutla, ku in kol nu ke “moul ma patpat.”

Fuka Kom Ku In Kasru Kutu Met in Lutlut Kel?

¹⁹ Me akpayeye puspis eneneyuk nu sin met puspis in lalalfongi la oasr sie Met Orekutla su pakoten lana in nunku kasr a insemwomwokin lumal. Oasr million puspis sin met su srakna alollo a siyuk ke Met Orekutla su nunuk lalos kel tia fwal nu ke ma Baibel fwak. Fuka kom ku in kasrelos? Ke 1998/99 oasr toeni lulap lun district a international lun Met Lo lun Jeova orek, a oasr sie kofwen me orekma fukoko in kas puspis kitakutla​—buk se inge pa Is There a Creator Who Cares About You?

²⁰ Me rid se inge akkeye lalalfongi lom sifwanu nu sin Met Orekutla a akyokye insemwomwo lom ke oiyel a ke inkanek puspis lal. Efu kut ku in lalalfongi na paye? Meyen buk se inge Is There a Creator Who Cares About You? orekla nu ke kain in oiye puspis. Sifwen me sramsram ke buk se inge nu fon pa “What can add meaning to your life?” Koanon buk se inge akkalemyeyuk ke sie inkanek su ku in oru sie met su tianu arle yok lutlut in pulakin insemwomwo. Aok, el moklekutyuk nu ke kena su oasr yurosr nu kemwa. Oasr me lutlut mwo a me lutlut fukoko nu sin met rid su alollokin la paye oasr Met Orekutla. Buk inge orekla ke sie inkanek in kasru met ridi el fwinne tia lalalalfongi ke Met Orekutla. Elos nu kemwa su alollo elos fwa mutamwauk in mokleyuk ke ma science el tufwanu konaok a orekmakin in pal inge. Me akpaye puspis inge fwa akkeye lalalfongi lun met nu kemwa su lalalfongi God.

²¹ In lutlutkin buk inge, e ku in liyeyuk ka la oasr akkalemye ke aketeye futoto lun me sramsram in Baibel ke sie inkanek su akfulatye oiye puspis lun God, a ke ma inge sang pa kasru nu sin met rid in etu God ke inkanek yok. Met puspis su ridi tari buk inge elos akkalemye la ma inge arulanu fwal nu selos. (Srike liye me lutlut toko, sra 25-6.) Lela ma inge in paye pa nu sum ke kom akyokye etauk lom ke buk inge a orekmakin ma inge in kasru kutu met in etu Met Orelosla ke inkanek yok.

[Footnotes]

Ya Kom Esam?

◻ Fuka Moses el eis etauk sumwos kela Jeova ke Fwin Eol Sainai?

◻ Efu lutlut ke Baibel sie me kasru mwo in akkalemye ke oiyel God?

◻ Ke kut rid Baibel, mea kut ku in oru in futoto nu sin Met Orekutla?

◻ Inkanek fuka kom ako in orekmakin buk se inge Creator?

[Study Questions]

1. Efu fwal nu sin Met Orala in kaksakinyuk?

2, 3. (a) Mea metu elos enenu in etu ke Met Orekutla? (b) Efu in sun na paye Met Orekutla tia ku in sikyuk?

4. Mea Moses el siyuk, a fuka Jeova el topuk?

5. Ke inkanek fuka Met Orekutla el sang nu sel Moses ma el siyuk, a mea ma inge akpayeye?

6. Fuka ku lun manosr in lain mas ku immune system lasr sie ma sakuruk?

7. Mea kut ku in tuni akmwoye ke ku lun manosr in lain mas ku immune system lasr, su kol nu ke kas fuka?

8. Jeova el akkalemyel sifwanu nu sesr ke inkanek sakuruk fuka?

9. Mea kalmen e lun Met Orekutla, a mea kut ku in fwak ke ma se inge?

10. Kut ku in eis etauk yok fuka ke record lun Genesis?

11. Efu fwal kut in tuni akmwoye me sramsram in Baibel, a mea kutu aketeye ke sie me sramsram inge?

12. Mea kut ku in fwak ke Met Orekutla ke me sramsram kel Elaisa a Neman?

13. Sang me pupulyuk fuka kut ku in eis ke met lutlut pengpeng su tuku ke me sramsram lun Baibel.

14. Ke kut ridi Ma Simusla lun Hibru, ma yok sripe fuka kut ku in oru?

15. Efu orekma a me luti lun Jisus ku in kasru kut ke lutlut?

16. Sramsram lun Jisus nu sin mutan Samaria akkalemye mea?

17. Sifwil moulyuk lal Lazarus srusrngiye nu ke mea?

18. Mea metu enenu in pula ke lutlut Baibel?

19. Step fuka enenu in orek in kasru met su suk ma sumwos?

20, 21. (a) Fuka buk inge Creator ku in orekmakin ke inkanek mwo? (b) Akkalemye experience fuka buk inge Creator eteyuk tari ka la el arulanu fukoko.

[Picture on page 14]

Mea ku lun manosr in lain mas el lungse in akkalemye ke Met Orekutla?

[Picture on page 15]

Sie ipen buk limlim inge su pangpang Dead Sea Scrolls, wikin Tetragrammaton (En God ke kas Hibru) akkalemyeyuk

[Credit Line]

Courtesy of the Shrine of the Book, Israel Museum, Jerusalem

[Picture on page 16]

Mea kut ku in lotela ke pulakin lal Jisus ke pal se el liye asor lulap lal Mary?