Jerusalem—Ya Kom ‘Lungse El Yok Liki Engun Lulap Lom?
“Lela louk in fulfulli nu ke arunlunak . . . nga fwin tia lungse Jerusalem yok liki engun lulap luk.”—SAM 137:6.
APKURUN yiu itngoul somla tokin met Ju su kos fwin an Babulon elos folokla nu Jerusalem in yiu 537 B.C.E. Tempel lun God musaiyuk tari, tusruktu siti nu fon srakna musalla. Ke pal inge, sie fwil lun met Ju fwin an Babulon elos mutamwauk in puseni. Wangin alollo pukanten selos elos pulakin ma met sim lun Sam su on el pula: Nga fwin mulkinkomla, O Jerusalem, lela lepouk leyut in mulkunla usnguk lal.” (Sam 137:5) Met puspis elos tia esam mukena Jerusalem, a elos akkalemye ke orekma lalos la Jerusalem el “yok liki engun lulap lalos.”—Sam 137:6.
2 Ke sie me pupulyuk, nunku ke met tol inge pangpang Ezra. Meet liki el folokla nu ke an lal, el arulanu moniyuk tari ke orekma in akkeye alu nasnas fwin an Jerusalem. (Ezra 7:6, 10) Ezra el eis me insemwomwo ke ma el oru inge. Jeova God el purakak insien togusra lun an Persia in pakiye Ezra lan kol ke u akluo lun met Ju in folokla nu Jerusalem. Sayen ma inge, togusra el sang nu sel me kasru lulap ke gold a silfer in “akmwoye loom sin Jeova.”—Ezra 7:21-27.
3 Tokin yiu 12, oasr siepa met Ju su akkalemye moniyuk ke orekma—Niemaia. El kulansap ke loom lun togusra Persia fwin an Shusan. Oasr mwal fulat lal oanu sie met sang ma nimen Togusra Artaxerxes, tusruktu tia pa inge “engun lulap lal.” A el lungse in som in sifwil musaiyuk Jerusalem. Ke lusen malem puspis Niemaia el pre ke ma el lungse in oru inge, a Jeova God el akinsemwomwoyel ke ma inge. Ke pal se ma el akilen ma Niemaia el lungse in oru, togusra lun an Persia el sang nu sel un met meun a leta su akkalemye nu sel fulela lun togusra tu lan sifwil musaiyuk Jerusalem.—Niemaia 1:1–2:9.
4 Wangin alollo, Ezra, Niemaia, a met Ju puspis elos sang me akpayeye la alu lun Jeova, su center ka oasr fwin an Jerusalem pa yok liki ma nu kemwa—pa inge ma ‘yok liki me insemwomwo lalos,’ yok liki kutena ma su akinsemwomwoyelos. Fuka sie me akkeye na paye pa inge nu sin kais sie met su nunku Jeova, alu lal, a u lal ye koko lun ngun mutal ke inkanek senpanu! Ya kom pula pa ou inge? Ya kom akkalemye ke mongfwusesr lom ke orekma lun God la pal mwo lom in alu nu sin Jeova wikin met lal su mwoleyukla tari moul lalos pa me insemwomwo yok emeet lom? (2 Piter 3:11) Oanu kutu me akkeye su tuku ka, lela kut in tuni kutu fwako mwo su tuku ke fwafwasyesr lal Ezra in som nu Jerusalem.
Me Insemwomwo Puspis a Kunokon Puspis
5 Sie un met su piselos oasr ke 6,000 su wilul Ezra elos wis gold a silfer ke tempel lun Jeova. Lupan ma inge kut fwin srikeye ke mani lasr ke pal inge oasr ke 35 million tala. Ma inge pal itkosr yok liki gold a silfer su u se meet elos wis ke foloko lalos nu Jerusalem. Arulanu yok na paye kulo lun met nu kemwa su muta fwin an Jerusalem a Juda nu sin Jeova ke me kasru inge ke met a ke ma puspis! Tusruktu me insemwomwo yok su tuku sin God el sang kunokon nu selos.—Luk 12:48.
6 Tia pat toko Ezra el konaok la met Ju puspis, wekunang kutu sin met tol a met matu, elos kunausla Ma Sap lun God ke pal se ma elos payuk sin mutan pegan. (Duteronomi 7:3, 4) Paye, el arulanu asor ke pilesru se inge ke Ma Sap lun God. “A ke Nga long ma se inge, Nga seye nuknuk luk a koat luk, . . . a muta toninfong.” (Ezra 9:3) Na, ye mutun met Israel su fosrnga, Ezra el ikasla insiel nu sin Jeova ke pre. Met nu kemwa elos ku in long, ke pal se ma Ezra el kalweni seakos lun met Israel in pal meeta a ke kas in sensen lun God ke ma e fwa sikyuk elos fwin payuk nu sin met Pegan su muta in an selos. El aksafyela sramsram lal a fwak: “O Jeova God lun Israel, kom sumwosmwos, tu kut sie un met lula su kaengla, oanu misinge. Liye, kut muta ye mutom in metasr, tu wangin sie ku in tu ye mutom meyen ma se inge.”—Ezra 9:14, 15.
7 Ezra el orekmakin kas inge “kut.” Aok, el wi, el fwinne tia oru kain in ma koluk inge. Asor lulap lal Ezra su el toeni nu ke pre fwokpap lal arulanu purakak insien met a mokleyuk in oru orekma fwal nu ke auliyuk lalos. Elos sifwanu sulela in aksumwosye ma tafongla lalos ke sie inkanek upa nu selos sifwanu—elos nu kemwa su kunausla Ma Sap lun God ke pal se elos payuk nu sin met pegan enenu in supwela nu ke an selos mutan kielos a tulik nu kemwa su elos isusla. Ezra el insese ke akmwuk inge a el kaifwe nu sin met nu kemwa su oru kain in ma koluk inge in fwasr tokin akmwuk inge. Ke sie mwal lulap su togusra lun Persia el sang nu sel, oasr sumwos lal Ezra in uniye met nu kemwa su kunausla ma sap ku el ku sapkin nu selos in som liki Jerusalem a Juda. (Ezra 7:12, 26) Tusruktu, luman el tia enenu in ou inge. “U sa nu fon” elos topuk a fwak: “Oanu kom fwak kas, ou inge fwal tu kut in oru. Sayen ma inge, elos fwak: “Tu kut arulanu orek ma koluk in ma se inge.” (Ezra 10:11-13) Ezra sapter 10 el simusla enen mokul 111 su akos akwuk inge ke pal se ma elos supwela mutan kielos a tulik nu kemwa su mutan kielos inge elos oswela.
8 Ma lane su tuku ke orekma lalos inge tia nu sin met Israel mukena, a ouyepa nu sin met nu kemwa. Elos fwin tia aksumwosye ma koluk inge, na met Israel elos mutamwauk in pala ke orekma koluk lun mutanfwal saye su raunilosla. Ke ma inge, sou nu kemwa lun Fute Sa su God el mwolela in akinsemwomwoye metu akfokfokyeyuk. (Genesis 3:15; 22:18) Arulanu upa na paye in etu ku akilen Fute se inge oanu sie sin tulik nutul Togusra Devid ke sruf lun Juda. Tokin yiu 12, ma sikyuk inge su arulanu saok sifwilpa orekmakinyuk ke pal se ma “fute lal Israel sifwanu srelosla liki metsa nu kemwa.”—Niemaia 9:1, 2; 10:29, 30.
9 Mea met kulansap lun Jeova ke len inge elos ku in lotela ke me sramsram inge? Aok, met Kristian nu kemwa elos tia muta ke Ma Sap lun Mwoleung (2 Korint 3:14) A, elos akos “ma sap lal Kraist.” (Galetia 6:2) Ke ma inge, sie met Kristian su payuk nu sin met silalalfongi el enenu in akos kai lal Poul: “Fwin sie met lili oasr mutan kiel su met silalalfongi, a el insemwomwo in muta yurol, lan tia sisla.” (1 Korint 7:12) Fwinne ou inge, sie met Kristian su payuk nu sin met silalalfongi oasr kunokon lal su tuku ke Ma Simusla in oru orekma tu in kapkapek ke moul in payuk lal. (1 Piter 3:1, 2) Akos ke kai mwomowo inge pal nu kemwa kol nu ke me insemwomwo meyen mutan kielos ku mukol tumalos su tia lalalfongi elos ekula insielos nu ke alu paye. Kutu selos ekla met Kristian baptais oaru.—1 Korint 7:16.
10 Aok, ma sikyuk nu sin met Israel su supwela mutan kielos sang me lutlut mwo nu sin met Kristian lolap. Elos inge enenu in taran in tia ako nu sin mokul ku mutan su tia wi ke lalalfongi lalos. In fwasr liki kain in futoto inge nu sin mokul ku mutan silalalfongi tia fwusesr, wise ngal, tusruktu pa inge inkanek mwo emeet su sie met el enenu in oru tu lan eis me insemwomwo lun Jeova pal nu kemwa. Sapkinyuk nu sin met Kristian: “Komwos in tia awi komwosi nu sin met silalalfongi.” (2 Korint 6:14) Kutena met Kristian lolap su lungse in payuk el enenu in orala plan in payuk mukena nu sin met lili wiel in lalalfongi.—1 Korint 7:39.
11 Ouyepa ke inkanek puspis, met Kristian elos aksumwosye inkanek in moul lalos ke pal se ma kutu met akkalemyeyuk nu selos la elos fwasr nu ke inkanek su tia fwal nu ke Ma Simusla. (Galetia 6:1) Kais kutu pal, me rid inge el akkalemye oiye sufwal ke ma simusla su ku in oru sie met in som liki a tia muta na ipen u lun God. Ke sie me pupulyuk, ke yiu 1973, met lun God elos akilen na paye la orekmakinyen ono koluk a orekmakinyen tobacco sie kain in ma koluk na upa. Tu in fwasr ke inkanek lun God, kut enenu in “sifwanu aknasnasye kut liki ma fokfok nu kemwa in ikwe a ngun.” (2 Korint 7:1) Pus sin met elos filiye ke insielos kas in kai inge su tuku ke Baibel; elos engun in mongfwusesr ke ma upa ke manolos ke lusen sie pal su tuku ke tui lalos ke me akfokfok inge meyen elos lungse in muta na ipen met nasnas lun God. Aketeye kalem su tuku ke ma simusla ouyepa akkalemyeyuk fwin ke oiyen moul nasnas, nuknuk, me yun, a sulela mwo fwin ke orekma in suk mani, me akengun, a on. Kutena ma sap su tuku ke ma simusla su akkalemyeyuk nu sesr lela kut in akola pal nu kemwa in “aksumwosyeyuk,” oanu mokul Israel 111 elos oru meet. (2 Korint 13:11) Ma inge akkalemye la pal mwo lasr in alu nu sin Jeova wikin met mutal lal pa ‘yok liki engun lulap lasr.’
12 Tokin el reporti ma sikyuk ke payuk lun mokul Israel nu sin mutan saye, Baibel el tianu aketeye mea sikyuk fwin an Jerusalem ke lusen yiu 12 toko. Wangin alollo mutanfwal nu kemwa su raunilla Jerusalem elos koluk nu sel yok liki meet meyen el tia sifwil lela met lal in payuk nu sin met su muta ke mutanfwal saye inge. In yiu 455 B.C.E., Niemaia el tuku fwin an Jerusalem wikin solse pukanten in kasrel. El inge pakiyuki in ekla governor lun an Juda a el wis leta puspis su tuku ke togusra lun an Persia su akkalemye la oasr sumwos lal in sifwil musaiyuk siti se inge.—Niemaia 2:9, 10; 5:14.
Me Lain Su Tuku Sin Mutanfwal Saye Su Sok
13 Mutanfwal saye su wi ke alu kikiap elos lain sripen tuku lal Niemaia. Met kol lalos aksangenyel a elos siyuk sel: “Ya komwos fwa tunyanu lain togusra?” In akkalemye lalalfongi nu sin Jeova, Niemaia el topuk: “God in kosrao el e fwa akkapkapye kut, ke ma inge kut met kulansap lal fwa tuyuk a musai; a wangin ip lomwos, ku ma kunomwos, ku me esmakin lomwos, in Jerusalem.” (Niemaia 2:19, 20) Ke pal se orekma ke pot el mutamwauk, met lokwalok lalos inge elos aksroksrok koluk nu selos: “Mea met Ju munas inge orue? Ya elos fwa aksasuye eotu liki eol in kutkut, ke isisyuk tari? Soko kosro fox fwin utyuk nu we, el fwa mokoela pot eot lalos.’ El tia topuk nu ke kas in akkoluk lalos, a Niemaia el pre: “Long, O God lasr, tu kut pilesreyuk; a folokunla anginkas lalos nu fwin sifwelos sifwanu.” (Niemaia 4:2-4) Niemaia el tafwela in akkalemye kain in lalafongi inge nu sin Jeova.!—Niemaia 6:14; 13:14.
14 In akpayeye orekma in luti saok lalos, Met Lo Lun Jeova ke pal inge elos ouyepa lalalfongi God. Met lokwalok lalos elos srike in kutongye orekma lalos ke inkanek in aksroksrok koluk. Kutupal, kutu met su lungse peng mwo lun Togusrai elos fuleak ke sripen elos tia ku in muteng ke kas in akkoluk. Fwin kas in akkoluk el tia orekma, met lokwalok lalos elos srike in orekmakin me aksangeng ke orekma silolel. Pa inge ma met musa ke pot lun Jerusalem elos pulakin. Tusruktu Niemaia el tia sangeng. A, el sang kofwen me meun nu sin met musa in kurunganang moul lalos lain met lokwalok lalos a el akkeye lalalfongi lalos ke pal se ma el fwak: “Nik komwos sangeng selos. Esam Jeova, su yok a me aksangeng; a meun ke met limwos, mwen nutumwos, a an nutomwos, mutan kiomwos, a loom sumwos.”—Niemaia 4:13, 14.
15 Oanu in len lal Niemaia, Met Lo lun Jeova elos akola na paye in tafwela ke orekma in musa lalos in ngun fwinne oasr me lain yok. “Met kulansap oaru a lalmetmet” elos sang me mongo in ngun su ku in akkeye lalalfongi, su ku in oru met kulansap lun God in kapkapek ke orekma lalos fwinne kutu met elos tia sang sukosok ke orekma lalos. (Mattu 24:45) Ke sripe se inge, Jeova el tafwela in akinsemwomwoye met lal ke inkanek lun kapkapek fwin fwalu nu fon.—Isaia 60:22.
Ma Upa Su Tuku lu
16 Ke pal se orekma in musa ke pot lun Jerusalem arulanu kapkapek a pot lal mutamwauk in fulat, orekma el mutamwauk in upa liki meet. Ma inge sikyuk ke pal se ma akilenyuk la ku lun ngun lun met musa su arulanu kaifweung oasr ke me sensen. Ke sripen srikeni lun mongo, kutu sin met Ju elos konaok la upa nu selos in kite sou nutulos a in moli takma ke guferment lun met Persia. Kutu sin met Ju kasrup elos lela kutu met in oru sowemol nu selos. Tusruktu, elos oru ou inge tia fwal nu ke Ma Sap, elos oru met Israel sikasrup in mwolela an selos a tulik nutulos nu selos meyen elos lungse tu elos in moli na paye ke mise lalos wikin kapek lal. (Exodus 22:25; Livitikus 25:35-37; Niemaia 4:6, 10; 5:1-5) Ke pal inge met kasrup elos akola in eisla an selos a moklelos in kukakunla tulik nutulos oanu met kos. Niemaia el arulanu koskosrok ke oiye se inge su wangin lungse, a lungse ke ma lun fwalu. El silaklak in oru sie orekma meyen el lungse me insemwomwo lun Jeova in tafwelana ke orekma in musa ke pot lun Jerusalem.
17 “Sie toeni lulap” oakiyuki, a Niemaia el akkalemye na paye nu sin met Israel kasrup la ma elos oru akasorye Jeova. Na el siyuk sin met kasrup su oru ou inge, wekunang kutu sin met tol, in sifwil folokonma kapek ke mani su elos eisla a an puspis su elos eisla tia fwal nu ke ma sap nu selos nu kemwa su tia ku in moli kapek ke sowemol lalos. Sie me insemwomwo sikyuk, meyen met su oru ma tafongla inge elos fwak: “Kut fwa sifwil sang ma inge, a tia siyuk kutena ma selos. Kut fwa oru ou inge, aok oanu kom fwak.” Kas inge tia me na luma, meyen Baibel el fwak la “a metu oru fwal nu ke kas lal [Niemaia] inge.” A u se nu fon elos kaksakin Jeova.—Niemaia 5:7-13.
18 A fuka ke len lasr? Met Lo lun Jeova elos arulanu pengpeng ke oiye kulang lalos nu sin met lili wielos a kutupa met su sun keok a elos tia suk mea elos ku in eis ke kutasrik ku ke ku nu sin met inge nu kemwa. Oanu in len lal Niemaia, oiye lalos inge kol nu ke kas in kaksak a kulo puspis nu sin Jeova. Tusruktu, in pal se na, “met kulansap oaru a lalmetmet” elos konaok la oasr enenu in sang kai su tuku ke Ma Simusla fwin ke akmwuk lun business a ke ma enenu nu sin sie met in fwasr liki oiye sufwal lun rapku, in orekmakin met saye a in eis ma lalos ke inkanek sesumwos. In an saye, arulanu pengpeng nu sin papa a nine lun mutan lolap se in siyuk mani lulap nu sin mokul su lungse in payuk sel, tusruktu Baibel el arulanu sang kas in sensen la met rapku a met su siyuk mani alukela ma fwal elos fwa tia eis usru lalos in Togusrai lun God. (1 Korint 6:9, 10) Topuk mwo lun met Kristian pus ke kai se inge el akismakinye kut fuka met Ju in pal meeta elos liye la sie orekma koluk na paye in eis ke kutusrik ma lun met lili wielos su sikasrup.
Pot lun Jerusalem Aksafyeyukla
19 Ye me lain puspis, pot lun Jerusalem aksafyeyukla ke lusen len 52. Mea pulakin lun met lokwalok lalos ke ma se inge? Niemaia el fwak: “A ma te oru, ke met lokwalok lasr nu kemwa long na mutanfwal nu kemwa su apinkutla sangeng, a arulanu akpusiselyeyuk ye mutalos sifwanu, tu elos liye tu orekma se inge orekma lun God lasr.”—Niemaia 6:16.
20 Ke len inge, met lokwalok ke orekma lun God elos tafwela ke inkanek puspis a luma puspis. Tusruktu, million puspis sin met elos liye la orekma lalos lain Met Lo lun Jeova kol nu ke wangin sripe. Ke sie me pupulyuk, kaifweung lun met koluk in pal meeta in aksafyela orekma in luti fwin an Nazi Germany, Eastern Europe, a kutupa an in Africa. Kaifweung lalos inge nu kemwa kol nu ke wangin, a met puspis ke pal inge elos akilen la ‘orekma lasr el tafwela ke sripen oasr kasru sin God.’ Fuka sie me insemwomwo lulap pa inge nu sin met oaru puspis su muta pat ke ma paye a orala alu lun Jeova ‘in fulat liki me insemwomwo lalos’ ke an inge nu kemwa!
21 Ke me lutlut lasr toko, kut fwa kalweni ma sikyuk su arulanu saok su kol nu ke inauguration lun pot lun Jerusalem su sifwil orekla su arulanu me akinsemwomwo. Kut ouyepa sramsram fuka aksafyeyen sie siti su mwo liki insemwomwo lun met nu kemwa arulanu apkurun.
Ya Kom Esam?
◻ Fuka Ezra a kutupa elos akkalemye insemwomwo ke Jerusalem?
◻ Ezra a Niemaia elos kasru met Ju in aksumwosye kain in ma tafongla fuka?
◻ Kain in me lutlut fuka kom ku in eis ke me sramsram kel Ezra a Niemaia?
[Study Questions]
1. Kain in oiye fuka met Ju puspis su muta in an saye elos akkalemye ke siti se su God el sulela?
2. Su Ezra, a fuka el eis me insemwomwo?
3. Fuka Niemaia el sang me akpayeye la Jerusalem pa ma el nunku yok?
4. Fuka kut ku in akkalemye la alu nu sin Jeova el fulat liki kutena me insemwomwo su oasr yurosr?
5. Me insemwomwo yok fuka el tuku nu sin met nu kemwa su muta fwin an Juda in len lal Ezra?
6. Mea Ezra el konaok ke an lal, a mea pulakin lal ke ma se inge?
7. (a) Kain in me srikasrak mwo fuka Ezra el oakiye fwin ke inkanek in aksumwosye orekma koluk? (b) Mea topuk lun met su tafongla in len lal Ezra?
8. Efu ku orekma pisrpisr in supwela mutan kielos su tia Israel el sang ma lane yok nu sin met nu kemwa?
9. Kain in kai mwo fuka Baibel el sang nu sin met Kristian nu kemwa su payuk nu sin met silalalfongi?
10. Kain in me lutlut fuka met Kristian nu kemwa elos ku in lotela ke met Israel 111 su supwela mutan kielos su tia Israel?
11. Oanu mokul Israel, fuka kut nu kemwa ku in srifweyuk fwin ke me insemwomwo lasr su yok liki nu kemwa?
12. Mea sikyuk in yiu 455 B.C.E.?
13. Kain in oiye fuka mutanfwal saye su wi ke alu kikiap elos akkalemye nu sin met Ju, a mea Niemaia el oru?
14, 15. (a) Oiye fuka Niemaia el akkalemye ke me sensen ke orekma silolel su tuku sin met lokwalok lal? (b) Fuka Met Lo lun Jeova elos tafwela na ke orekma in musai lalos ke ma lun ngun fwinne oasr me lain yok?
16. Kain in me sensen fuka ke ma lun ngun sun met musa nu kemwa ke pot lun Jerusalem?
17. Mea Niemaia el oru tu lan tafwela in eis me insemwomwo lun Jeova ke orekma in musa, a mea fwokin ma inge?
18. Met Lo lun Jeova elos arulanu pengpeng ke kain in oiye fuka?
19, 20. (a) Mea pulakin lun met lokwalok lalos ke alu saye ke pal se ma pot lun Jerusalem musaiyuk tari? (b) Kain in kutangla fuka Met Lo lun Jeova elos eis in an puspis?
21. Kain in ma sikyuk saok fuka kut akola in sramsramkin ke me lutlut toko?
[Picture on page 11]
Jerusalem, a tia orekma pengpeng lal fwin an Shusan, pa me insemwomwo yok lal Niemaia
[Pictures on page 12, 13]
Oanu Niemaia, kut enenu in pre a siyuk ke kolyuk lun Jeova a ke ku tu kut in ku in tafwela ke kunokon saok lasr in luti