Jerusalem—“Siti Lun Togusra Lulap”
“Nik komwos fulak kutu srisrik . . . tia ke Jerusalem, tu siti sin Togusra lulap.”—MATTU 5:34, 35.
JERUSALEM—e na lal arulanu purakak insien met puspis su wi ke kain in alu puspis. Ke ma paye, wangin fwinne sie inmaslosr ku in pilesru siti matu inge, meyen pal nu kemwa el inge sromunyuk ke news. Tusruktu, sie me asor meyen report puspis akkalemye la Jerusalem el tia sie an lun misla pal nu kemwa.
2 Ma inge sang ma upa ke nunuk nu sin kutu met rid lun Baibel. In pal meeta e futoto lun Jerusalem pa Salem, su kalmen ma inge pa “misla.” (Genesis 14:18; Sam 76:2; Hibru 7:1, 2) Ke ma inge saap kom mutamwauk in nunuk, ‘Efu ke lusen yiu ekasr somla sie siti su oasr e se inge arulanu wangin misla?’
3 In sang topuk ke kusensiyuk inge, kut enenu in folokla nu ke me sramsram in pal meeta a lutlut ke Jerusalem matu. Tusruktu, saap kutu met elos nunku, ‘Wangin pal lasr in lutlut ke me sramsram in pal meeta.’ Aok, etauk sumwos ke me sramsram lun Jerusalem in pal meeta arulanu yok sripe nu sesr. Baibel el akkalemye efu ou inge, ke kas inge: “Tu ma nu kemwa su simusla meet simla in luti kut, tu ke mongfwusesr a pwarak lun ma simusla fwa oasr fwinsrak lasr.” (Rom 15:4) Etauk ke Baibel su aketeye ke Jerusalem ku in ase nu sesr pwarak—aok, ouyepa fwinsrak a misla, tia ke siti se inge mukena a ouyepa fwin fwalu nu fon.
An in Tron lun Jeova”
4 Ke century 11 B.C.E., Jerusalem el ekla pengpeng fwin fwalu nu fon oanu sie capital lun mutanfwal insemwomwo a oasr misla. Jeova God el oru met akmusrala mokul fwusr inge pangpang Devid in ekla sie Togusra ke mutanfwal matu inge pangpang—Israel. Meyen oasr siya lal in kol ke sie guferment fwin an Jerusalem, paenang Devid a tulik nutul nu kemwa elos “muta fwin tron lun togusrai lun Jeova,” ku ke “tron lun Jeova.”—1 Kronikel 28:5; 29:23.
5 Mokul inge su sangeng sin God pangpang Devid—sie met Israel su tuku ke sruf lal Juda—el eisla Jerusalem nu sin met Jebus su alu nu ke me srulela. Siti se inge ku in liyeyuk meet ke eol soko srisrik in pal meeta pangpang Saion, tusruktu e se inge wekunang e se inge Jerusalem el sramsram ke an siefwunnu tok. Tok, Devid el oru tuptup lun mwoleaung lun God nu sin met Israel in filiye fwin an Jerusalem ke sie loom nuknuk. Yiu puspis somla meet liki pal lal Devid God el kaskas nu sin met palu lal pangpang Moses in pukunyeng fwin Tuptup lun Mwoleaung mutal. (Exodus 25:1, 21, 22; Livitikus 16:2; 1 Kronikel 15:1-3) Tuptup lun Mwoleung inge el akkalemye la God el muta inmaslolos, Meyen Jeova pa Togusra na paye lun Israel. Ke ma inge, ke kalme luo, kut ku in fwak la Jeova el kol ke siti lun Jerusalem.
6 Jeova el mwolela nu sel Devid la togusrai lun sou lal su aoliyen Saion, ku Jerusalem, el on nu tok ma patpat. Kalmen ma inge pa sie met su tuku sel Devid el akola in usrui sumwos in kol ma patpat oanu Sie Met Akmusrala lun God—el pa Messaia, ku Kraist.a (Sam 132:11-14; Luk 1:31-33) Baibel el ouyepa akkalemye la me usru inge ke “tron lun Jeova” su fwa tia sifwil ayaola el akola in kol mutanfwal nu kemwa, a tia an Jerusalem mukena.—Sam 2:6-8; Daniel 7:13, 14.
7 Kaifweung lun kutu met in eisla tron nu sin met akmusrala lun Godp, pangpang Togusra Devid, tianu kutangla. A mutanfwal nu kemwa su lainul elos kuf, a masrol ke Fwal Mwolela arulanu yokelik nu ke na el sun an su God el pakiye nu selos in muta we. Devid el orekmakin ma sikyuk inge in akkeye alu nasnas. A on puspis lal Devid akfulatye Jeova oanu Togusra na paye lun Saion.—2 Samuel 8:1-15; Sam 9:1, 11; 24:1, 3, 7-10; 65:1, 2; 68:1, 24, 29; 110:1, 2; 122:1-4.
8 Ke lusen pal in kolyuk lun mwen nutul Devid pangpang Solomon, alu lun Jeova el arulanu fwasrelik. Solomon el akyokye an Jerusalem nu ke an Eir tu lan ku in toeni eol soko lun Moriah (sie an su ke pal inge ku in liyeyuk we Dome of the Rock). Ke an fulat inge, oasr pal mwo lal in musaiyuk tempel mwolanu ke kaksak lun Jeova. Tuptup in mwoleaung filiyuki nu ke infwokil Mutal na Mutal lun tempel.—1 Togusra 6:1-38.
9 Mutanfwal Israel el engunkin misla ke pal se ma elos sang insielos kemwa in akkeye alu lun Jeova, su oasr fwin an Jerusalem. In aketeye ma inge ke sie inkanek mwo, Ma Simusla el fwak: “Met Juda a met Israel elos pus oanu puk mweanu ke pus, a elos mongo a nim a engun. . . . A oasr misla yurol [Solomon] siske nu kemwa raunyuk. A met Juda a met Israel elos muta in misla, kais sie met ye sak fain lal a ye sak fig lal.”—1 Togusra 4:20, 24, 25.
10 Ma met Archaeology elos konaok ke pal se ma elos pukunak sang me akkeye ke me sramsram ke kolyuk mwolanu lal Solomon. Ke buk nutul inge The Archaeology of the Land of Israel, Professor Yohanan Aharoni el fwak: “Me kasrup su tuku ke an nu kemwa elos som nu ke togusrai, a akmwuk lun business su arulanu kapkapek . . . el wise sie kain in kapkapek ke ma enenu in ikwe nu kemwa su arulanu kalem . . . . Ma ekla ke akmwuk lun me kasrup . . . ku in liyeyuk na paye tia ke kain in me kasrup puspis mukena a ouyepa yokna ke ceramics. . . . Luma mwomwo lun ma puspis su orek ke clay, ke akmwuk in orala ma inge arulanu kapkapek na paye..”
11 In oupanu, Jerry M. Landay el simusla: “Ye koko lal Solomon, me kasrup lun met Israel el kapek ke lusen yiu 30 yok liki kapek ke lusen yiu luofoko somla. Kut ku in liye ke an lal Solomon ma lula ke ma elos musa meet su arulanu yok, siti lulap puspis su oasr pot we, nien muta puspis lun met kasrup, oasr sie kapkapek yok su ku in liyeyuk ke orekma a akmwuk lun met potter. Kut ouyepa konaok, kain in ma lula puspis su tuku ke an puspis, ma inge akkalemye la oasr akmwuk in kuka in pal meeta su tuku ke an nu kemwa fwin fwalu.”—The House of David.
Mutamwauk ke Misla nu ke Kunanela
12 Misla a kapkapek lun Jerusalem, siti su nien muta lun Jeova ku in liyeyuk, pa sie me sramsram yok ke pre. Devid el simusla: “Komwos in pre tu Jerusalem a fwa misla. Elos fwa kapkapek, Su lungse kom. Misla on in kalkal sum, a kapkapek in loom sin met leum lom. Ke met lili luk a met kamwuk luk, Nga fwa fwak inge: ‘Misla in on in kom.’ ” (Sam 122:6-8) Fwinne oasr pal mwo lal Solomon in musaiyuk tempel mwolanu ke siti su oasr misla inge, tusruktu tokin kutu pal el payuk nu sin mutan pegan puspis. Ke pal se ma el matuo, elos purakak insiel in akkeye alu ke god kikiap ke len ingo. Kain in alu se inge ke god kikiap arulanu akkolukye mutanfwal Israel, orekma se inge el kunausla misla na paye lun met nu kemwa su muta we.—1 Togusra 11:1-8; 14:21-24.
13 Ke mutamweyen kolyuk lun tulik nutul Solomon pangpang Rehoboam, sruf siengoul elos lainul a oakiye togusrai lun Israel fwin an eir. Ke sripen alu lalos ke god kikiap, paenang God el lela mutanfwal Assyria in kunausla togusrai inge. (1 Togusra 12:16-30) Togusrai lun Juda su orekla ke sruf luo fwin an epang el tafwela in muta na fwin an Jerusalem. Tusruktu tia pat toko elos ouyepa som liki alu nasnas, ke ma inge God el lela met Babulon in kunausla siti koluk inge in yiu 607 B.C.E. Ke lusen yiu 70 met Ju elos muta na oanu met kos fwin an Babulon. Tok, ke sripen pakoten lun God, el lela elos in folokla nu Jerusalem a sifwil oakiye alu paye.—2 Kronikel 36:15-21.
14 Tokin musalla lal, ke lusen yiu 70, maa pukanten el kapek tari ke loom lulap puspis su musalla we. Pot lun Jerusalem el musalla, wanginla srungal a tauer in san ke an lalos meet. Aok, met Ju su sifwil foloko we elos kasifweung. Elos musai sie loang ke an se ma tempel el muta we meet a elos mutamwauk in kisekin me kise nu sin Jeova ke len nu kemwa.
15 Sie mutamwauk mwo pa inge, tusruktu Jerusalem se inge su sifwil musaiyuk tia ku in sifwil ekla capital lun sie togusrai su tulik nutul Togusra Devid el muta ke tron lal. A, met Ju elos muta ye koko lun sie gufernor su pakiyuki sin mutanfwal su kutangla liki Babulon a elos enenu in moli takma nu sin mutanfwal Persia su kololos. (Niemaia 9:34-37) Fwinne mutanfwal saye elos oanu “longye” elos, tusruktu Jerusalem el srakna sie siti inmaslon siti nu kemwa fwin fwalu su Jeova God el arulanu insemwomwo ka. (Luk 21:24) Oanu center lun alu nasnas, el ouyepa aoliyen sumwos lun God in akkalemye kolyuk lal fwin fwalu nu fon ke inkanek lun tulik nutul Togusra Devid.
Met Tulan Lalos Su Wi ke Alu Kikiap Elos Lainelos
16 Tia pat toko, met Ju su folokla nu Jerusalem elos oakiye foundeson lun sie tempel sasu. Tusruktu met tulan lalos su wi ke alu kikiap elos supwela sie leta in akkolukye met Israel nu sin Togusra lun an Persia pangpang Artaxerxes, elos fwak ke leta la met Ju elos akola in lainul. Ke sripe se inge, Artaxerxes el kosroila akmwuk in musa fwin an Jerusalem. Nunku, kom fwin muta ke siti se inge meet, saap kom mutamwauk in alollo a siyuk mea pal fwasru lun Jerusalem. Fwokin ma inge, met Ju elos tui ke orekma in musa lalos ke tempel a elos sroang nu ke kafofo lalos sifwanu in suk me kasrup.—Ezra 4:11-24; Haggeai 1:2-6.
17 Yiu 17 tokin foloko lalos, God el orekmakin met palu Haggeai a met palu Zekaraia in aksumwosye nunuk lun met lal. Elos inge mokleyuk in auliyuk, paenang met Ju elos mutamwauk in sifwil musaiyuk tempel. Ke pal inge, Darius el ekla togusra lun an Persia. El akilen ma sap lal Togusra Cyrus in sifwil musaiyuk tempel fwin an Jerusalem. Darius el supwela leta nu sin met tulan lun met Ju, a sang kas in sensen nu selos in ‘muta loes liki Jerusalem’ a in sang kasru ke mani su tuku ke tax lun togusra tu in aksafyela orekma in musa.—Ezra 6:1-13.
18 Met Ju elos aksafyela tempel ke yiu ak22 tokin foloko lalos. Kom ku in akilen la orekma lulap lalos inge enenu in akfulatyeyuk ke inkanek lun sie kofwo lulap ke insemwomwo. Fwinne ou inge, Jerusalem nu fon wikin kalkal lal srakna musalla. Siti se inge el eis pal mwo lal in sifwil orekla “in len lal Niemaia met leum, a Ezra met tol met sim.” (Niemaia 12:26, 27) Arulanu kalem la, ke saflaiyen century aklimekosr B.C.E., Jerusalem nu fon orekla tari oanu sie siti lulap in pal meeta.
Messaia El Tuku!
19 Inge lela kut in som nu ke kutu century alukela liki pal inge a tuni sie ma sikyuk su arulanu yok sripe fwin fwalu nu fon, isusla lal Jisus Kraist. Lipufon lun Jeova el fwak nu sin nine kiel Jisus su virgin: “Jeova God fwa sang nu sel tron lal Devid papa tumal, . . . a wangin saflaiyen togusrai lal.” (Luk 1:32, 33) Tokin yiu puspis, Jisus el sang kas in luti mwomwo lal Fwin Eol. Ke me sramsram lal inge, el sang kas in akkeye a kai puspis ke me lutlut puspis. Ke sie me pupulyuk, el kaifwe nu sin met su longol in oru ma elos fulak nu sin God tusruktu elos enenu in tia orek fulak kikiap. Jisus el fwak: “Sifwilpa, komwos long ma fwak nu selos su muta omeeta: ‘Nik kom sifwanu kiape kom, a kom fwa akpayeye kas in fulak lom nu sin Jeova.’ A Nga fwa fwak nu sumwos, nik komwos fulak kutu srisrik, tia ke kosrao, tu tron lun God; tia ke fwalu, tu ma loangon niel; tia ke Jerusalem, tu siti sin Togusra lulap. (Mattu 5:33-35) Kut fwin tuni kut ku in liye la Jisus el akilen ip sakuruk lun Jerusalem—su el engunkin ke lusen century puspis. Aok, el “siti sin Togusra lulap,” Jeova God.
20 Apkurun nu ke saflaiyen moul lal fwin fwalu, Jisus el akkalemyel sifwanu nu sin met pusis su muta fwin an Jerusalem oanu sie Togusra lalos su pakiyuki. In topuk nu ke ma sikyuk sakuruk inge, met puspis elos tung ke engun a fwak: “Insemwomwo el su tuku in en Jeova! Insemwomwo togusrai se su e fwa tuku, togusrai lal Devid papa tumasr!”—Mark 11:1-10; Jon 12:12-15.
21 Tusruktu, srik liki wik se, un met puspis inge elos lela met kol lun alu lun Jerusalem in moklelos in lain Jisus. Jisus el sang kas in sensen a akkalemye la siti lun Jerusalem a mutanfwal Israel nu fon elos fwa tula moul insemwomwo lalos ye mutun God. (Mattu 21:23, 33-45; 22:1-7) Ke sie me pupulyuk Jisus el fwak: “O Jerusalem, Jerusalem, su uniye met palu, a tunglalos su supeyukla nu yurol,—fuka pal puspis Nga lungsik in esani tulik nutum, oanu mwon el esani torokrok nutu ye paul! A komwos tia lungse. Liye! loom sumwos on yuromwos wangin kurunginye.” (Mattu 23:37, 38) Ke pal in akfulat ke Kofwen Alukela ke yiu 33 C.E. met lokwalok lal Jisus elos oru nununku sesumwos in unilye likin Jerusalem. Tusruktu, Jeova el akmoulyeyuk Met Akmusrala lal inge a akfulatyel ke pal se el sang nu sel sie moul in ngun ke Saion in kosrao, sie orekma sakuruk su kut nu kemwa ku in eis me insemwomwo.—Orekma 2:32-36.
22 Mutamwauk ke pal ingo, apkurun kas palu nu kemwa ke Saion ku Jerusalem su tia akpayeye, ku in akilenyuk oanu el sramsram ke akmwuk in kosrao ku nu sin met tumal lutlut akmusrala lal Jisus. (Sam 2:6-8; 110:1-4; Isaia 2:2-4; 65:17, 18; Zekaraia 12:3; 14:12, 16, 17) Sramsram puspis ke “Jerusalem” ku Saion su simusyukla tokin mise lal Jisus arulanu kalem la oasr kalme ku sie me pupulyuk a el tia sramsram ke sie siti na paye ku an. (Galetian 4:26; Hibru 12:22; 1 Piter 2:6; Fwakyuk 3:12; 14:1; 21:2, 10) Sie me akpayeye su akkalemye la Jerusalem el tilli “siti lun togusra lulap” sikyuk ke yiu 70 C.E. ke pal se ma met Rom el tuku in kunausella, oanu ma kas palu lal Daniel a Jisus Kraist el fwak. (Daniel 9:26; Luk 19:41-44) Wangin kutena met sim lun Baibel wekunang Jisus su orek palye ke foloko lun Jerusalem fwin fwalu nu ke insemwomwo lun Jeova God su el engunkin in pal meeta.—Galetia 4:25; Hibru 13:14.
Misla Ma Patpat Su Srikeyuk Tari
23 In kalweni me sramsram in pal meeta ke Jerusalem fwin fwalu, wangin kutena met su ku in fwak la siti se inge el tia fwal nu ke el sifwanu—“Foundeson ke Misla Luo”—ke lusen kolyuk lal Solomon su oasr misla. Tusruktu, ma inge el oanu pitse ke misla a insemwomwo su engunkinyuk ke pal futoto lun met nu kemwa su lungse God a akola in moul ma patpat fwin fwalu su e fwa ekla nu ke sie paredais.—Luk 23:43.
24 Sam 72 el akkalemye luma a ma sikyuk su arulanu kalem ke lusen kolyuk lal Togusra Solomon. Tusruktu on kato inge el oanu kas palu ke me insemwomwo su e fwa tuku nu sin metu ye koko lun Messaia in kosrao, Jisus Kraist. Nu sel, met sim lun Sam el on: “In len lal met sumwosmwos elos fwa kapkapek, a misla lulap nu ke pal se malem wanginla. . . . Tu el e fwa molela met enenu ke el wowoyuk, a met sikasrup, su wangin met kasreyel. El e fwa pakomuta met sikasrup a met enenu, a el e fwa molela ngunin met enenu. El e fwa molela ngunalos liki kemkatu a silolel, a a fwa saok sralos ye mutal. A fwa pus korn fwin fwalu fwin mangon eolu.”—Sam 72:7, 8, 12-14, 16.
25 Fuka sie me pwarak a fwinsrak na paye pa inge nu sin met nu kemwa su lungse God fwin an Jerusalem ku ke an nu kemwa fwin fwalu! Kom ku in sie selos su akola in engunkin misla fwin fwalu nu fon ye koko lun Togusrai lun Messai lun God. Ma kut etu ke Jerusalem in pal meeta ku in kasru kut in kalem ke akmwuk lun God nu sin metu. Me lutlut toko el sramsram yok ke ma sikyuk yiu 70 a 80 tokin met Ju elos som liki an Babulon a folokla nu Jerusalem. Ma inge al sang me pwarak nu selos nu kemwa su lungse in alu nu sin Jeova God ke insemwomwo lal, el su Togusra Lulap.
[Footnote]
a Mwal se inge “Messaia” (tuku ke kas Hibru) a kas se inge “Kraist” el tuku ke kas (Grik) kemwanu ku in kalmekin “Sie Met Akmusrala.”
Ya Kom Esam?
◻ Fuka Jerusalem el ekla an in “Tron lun Jeova”?
◻ Mea kunokon yok lal Solomon ke orekma in akkapye alu paye?
◻ Efu kut etu la Jerusalem el tilli center lun alu lun Jeova?
◻ Efu kut lungse in akyokye lutlut lasr ke Jerusalem?
[Study Questions]
1, 2. Mea ma inge su oru met in nunku yok fwin ke an Jerusalem?
3. Piye kut ku in konaok me sramsram mwo ke Jerusalem?
4, 5. Fuka Devid el orekma in kasru Jerusalem tu lan oru kunokon lal ke akmwuk lun God su enenu in akpayeye?
6. Kain in mwolela fuka Jeova el oru fwin kel Devid a Jerusalem?
7. Fuka Togusra Devid el akkeye alu nasnas?
8, 9. Fuka alu paye fwin an Jerusalem el arulanu fwasrelik ye koko lal Togusra Solomon?
10, 11. Fuka orekma lun archaeology el sang me akpayeye ke ma Baibel el fwak ke Jerusalem ke pal in kolyuk lal Solomon?
12, 13. Efu alu paye el tia tafwela in akkeyeyuk fwin an Jerusalem?
14, 15. Fuka Jerusalem el sifwil oru kunokon lal tokin sokosok lal liki Babulon, tusruktu oasr ma ekla fuka?
16. Efu met Ju su sukosokla liki Babulon elos tui ke orekma in musa lalos ke Jerusalem?
17, 18. Inkanek fuka Jeova el oru tu lan liye na paye la Jerusalem el sifwil musaiyuk?
19. Fuka Messaia el akilen ip sakuruk lun Jerusalem?
20, 21. Kain in ekla lulap fuka sikyuk ke oiyen met puspis su muta fwin an Jerusalem?
22. Tokin mise lal Jisus, me sramsram puspis fuka orekmakinyuk fwin ke Jerusalem?
23. Efu kut srakna enenu in pwar ke Jerusalem?
24. Mea kut ku in lotela ke luma a ma sikyuk su arulanu pengpeng ke pal in kolyuk lal Solomon?
25. Efu kut srakna lungse in lutlut yok ke Jerusalem?
[Picture on page 6]
Siti lal Devid leyen epang, Solomon el akyokye siti se inge leyen eir a el musai tempel
[Credit Line]
Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.
[Picture Credit Line on page 8]
Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.