Jeova—Srupon Nununku Sumwos Na Paye A Sumwosmwos
“Eot ku, orekma lal suwmosna, tu inkanek lal nu kemwa nununku sumwos. Sie God oaru a wangin ma koluk lal, el sumwos a mwo”—DUTERONOMI 32:4.
MET nu kemwa oasr enenu ke lungse ke pal in isusla me, paenang kut lungse kutu met in akkalemye nununku sumwos nu sesr. Oanu sie met Merike pengpeng pangpang Thomas Jefferson el simula, “[Nununku sumwos] oasr tari yurin met ke pal in isusla a el pula in oru ou inge, . . . oanu ipen manosr, oanu pulakin, liye, a long.” Ma inge tia me lut, meyen Jeova el orekutla in lumal sifwanu. (Genesis 1:26) Paye, el ase nu sesr oiye su akkalemye oiye lal sifwanu, sie nu ke oiye inge pa nununku sumwos. Pa inge sripe efu oasr enenu lasr ke nununku sumwos a efu oasr kena lasr in moul ke sie fwalu su oasr nununku sumwos na paye a sumwosmwos.
2 Fwin kut sramsram kel Jeova, Baibel el aketeye nu sesr: “Inkanek lal nu kemwa nununku sumwos.” (Duteronomi 32:4) Tusruktu ke sie fwalu su nenela ke nununku sesumwos, tianu arle fwusesr in akilen kalmen nununku mutal. Aok, ke inkanek lun Kas lun God, kut ku in akilen fuka God el oru nununku lal, a kut ku in akyokye insemwomwo lasr ke inkanek lun God. (Rom 11:33) In kalem nu ke nununku sumwos ke inkanek lun Baibel arulanu yok sripe meyen nunuk lasr ke inkanek in oru nununku saap mokleyuk ke inkanek lun met. Ke nunuk lun met, nununku sumwos ku in kalmekin kom tia sulosol met ke pal se ma kom orekmakin ma sap. Ku, oanu sie met pengpeng pangpang Francis Bacon el simusla, “kalmen nununku sumwos pa, sang nu sin kain in met nu kemwa fwal nu selos in eis.” Tusruktu, oasr ma saye su eneneyuk ke inkanek lun Jeova in oru nununku.
Nununku Sumwos lun Jeova Sie Me Insemwomwo
3 Lupan nununku sumwos lun Jeova ku in akilenyuk na paye kut fwin tuni kas na paye su orekmakinyuk in Baibel.a Sie me purakak inse, meyen ke Ma Simusla wangin ma tia oanu sie inmaslon nununku sumwos a sumwosmwos. Ke ma paye, pal puspis kas Hibru inge orekmakinyuk in oanu ma siefwunnu, oanu ma kut ku in liye in Emos 5:24, ke fus se inge Jeova el kaifwe nu sin met lal: “A lela nununku sumwos in ipipla oanu kofu, a sumwosmwos oanu sie infwal ku.” Sayen ma inge, pal puspis “nununku sumwos a sumwosmwos” toeni orekmakinyuk pal nu kemwa tu in akkalemye ku.—Sam 33:5; Isaia 33:5; Jeremaia 33:15; Ezekiel 18:21; 45:9.
4 Kalme fuka kas Hibru a kas Greek inge el lungse in akkalemye? In akkalemye nununku sumwos fwal nu ke Ma Simusla ku in kalmekin, in oru orekma sumwos a tia sulosol met. Ke sripen Jeova pa oakiye ma sap a akmwuk ke oiyen moul nasnas, ke ma sumwos a fwal, paenang inkanek lun Jeova in oru ma nu kemwa pa me srikasrak mwo emeet ke nununku sumwos. Buk inge Theological Wordbook of the Old Testament el aketeye la kas Hibru inge ke sumwosmwos (tseʹdheq) “el sramsram ke oiye mwo, akmwuk ke moul nasnas a paye, ke Testament Matu akmwuk se inge pa nien sun a ma lungse lun God.” Ke ma inge, inkanek lun God in orekmakin akmwuk lal, a yokna inkanek lal in oru orekma yurin met sesumwos, akkalemye ma saok na paye su tuku ke nununku sumwos a sumwosmwos.
5 Ma Simusla el akkalemye la nununku mutal sie me akinsemwomwoye inse liki nununku koluk a wangin pakoten. David el on: “Tu Jeova el lungse nununku sumwos, a tia fwasr liki met mwo lal.” (Sam 37:28) Nununku sumwos lun God moklel in akkalemye oaru a pakoten nu sin met kulansap lal. Nununku mutal el arulanu loang nu ke ma enenu lasr a el nununku ke moul sesumwos lasr. (Sam 103:14) Ma inge tia kalme la God el kaliye mutal nu ke ma koluk, meyen el fwin oru ou inge el oanu purakak nununku sesumwos. (1 Samuel 3:12, 13; Ekklisiastis 8:11) Jeova el aketeye nu sel Moses la el “pakomuta a kulang, tia sa in mulat, a yokyokelik lungkulang a paye lal.” El fwinne insemwomwo in sang nunuk munas ke ma koluk, tusruktu el aksumwosye met koluk su fwal in eis ka.—Exodus 34:6, 7.
6 Kut fwin kalweni ke nunuk lasr orekma lun Jeova in sang nunuk munas, lela kut in tia nunku la el oanu sie met nununku upa, su nunku mukena in sang kai nu sin met koluk. A, kut enenu in nunkel oanu sie papa oaru a kulang tusruktu ku, su pal nu kemwa el orekma nu sin tulik nutul ke inkanek mwo emeet. “A inge, O Jeova kom Papa tumasr,” pa inge met palu Isaia el fwak. (Isaia 64:8) Oanu sie Papa sumwosmwos, Jeova el oru in fwal ku lal ke ma sumwos nu ke pakoten nu sin tulik nutul fwin fwalu, su enenu nunuk munas ke sripen ma upa su tuku ke munas in ikwe.—Sam 103:6, 10, 13.
Akilenyen Kalmen Nununku Sumwos
7 Oiye pakoten lun nununku sumwos lun Jeova akkalemyeyuk ke pal se ma Messaia el tuku. Jisus el luti ke nununku mutal a el moul fwal nu ke ma el luti, oanu met palu Isaia el fwak. Arulanu kalem la, wikin nununku sumwos lun God pa in sang pakoten nu sin met su akkeokyeyuk. Ke ma inge, elos inge tia akkeokyeyuk oanu wanginla fwinsrak in sifwil akmwoye moul lalos. Jisus, su “met kulansap” lun Jeova el tuku fwin fwalu in “akkalemye ke mutanfwal nu kemwa” oiyen nununku sumwos inge lun God. El oru ou inge, yok liki nu kemwa, ke pal se ma el ase nu sesr me srikasrak mwo ke kalmen nununku sumwos. Oanu “laa sumwosmwos” lal Togusra Devid, Jisus el engun in ‘suk sumwosmwos a sa in oru ma sumwosmwos.’—Isaia 16:5; 42:1-4; Mattu 12:18-21; Jeremaia 33:14, 15.
8 Inkanek kalem inge ke oiyen nununku sumwosmwos lun Jeova arulanu yok sripe yokna ke century se meet C.E. Met matu lun met Ju a met kol lun alu—met sim, met Farisi, a kutupa—elos akkalemye a sang me srikasrak koluk ke nununku sumwos a sumwosmwos. Ke sripe se inge, met srisrik, su akilen la arulanu upa in moul fwal nu ke me siyuk su met sim a Farisi elos oakiye, elos luman nunku la sumwosmwos lun God arulanu upa in sun. (Mattu 23:4; Luk 11:46) Jisus el akkalemye la ma inge tia paye. El sulela met tumal lutlut lal inmaslon met srisrik inge nu kemwa, a el luti nu selos akmwuk sumwosmwos lun God.—Mattu 9:36; 11:28-30.
9 Ke inkanek saye, met Farisi, elos suk inkanek mwo pal nu kemwa in akkalemye “sumwosmwos” lalos ke pal se ma elos pre a sang me kasru tu met nu kemwa in liye. (Mattu 6:1-6) Elos ouyepa srike in akkalemye sumwosmwos lalos ke pal se ma elos fwasr tokin ma sap a akmwuk puspis—pus ke ma inge elos sifwanu orala. Kain in orekma se inge kololos in “alukela nununku sumwos a lungse lun God. (Luk 11:42) Ye mutun metu elos luman sumwosmwos, tusruktu lu elos ‘sesesla ke ma kutusrik a ma koluk,’ ku sesumwos. (Mattu 23:28) Ke kas futoto, arulanu srik ma elos etu na paye ke sumwosmwos lun God.
10 Ke sripe se inge, Jisus el sang kas in sensen nu sin met tumal lutlut lal: “Tu sumwosmwos lomwos fwin tia yok liki ma lun met sim a met Farisi, komwos koflanu ilyuk nu in togusrai in kosrao.” (Mattu 5:20) Ma tia oanu sie inmaslon nununku mutal su Jisus el akkalemye a sumwosmwos ke mutalos sifwanu su met Farisi a met sim elos akkalemye pa srupon akukuin inmaslolos pal nu kemwa.
Nununku Mutal Nununku Su Akkolukyeyuk
11 Ke lusen pal in orekma lun forfor lal fwin an Galili ke pulanpal lun Spring ke yiu 31 C.E., Jisus el liye sie met su ul paul ke imwen lolngok. Ke sripen len Sabat pa inge paenang met Farisi elos siyuk sel Jisus: “Ya fwal in akkeye ke len Sabat?” Aok, elos tia nunku na paye ke keok lun met se inge, a elos suk ma koluk meyen elos lungse in sang meta nu sel Jisus, oanu kusensiyuk lalos inge el lungse in akkalemye. Tia me lut, Jisus el arulanu supwar ke inse lalos su wangin pakoten! Ke ma inge el silaklak in sang topuk ke inkanek in kusensiyuk nu sin met Farisi elos fwin tia srukak ku sang kasru ke sip soko su putatla nu ke luf ke len Sabat.b “Fuka yokiyen saok lun sie met liki soko sip!” Jisus el topuk ou inge ke inkanek lalmetmet. “Ke ma inge fwal [ku sumwos] in oru ma mwo ke len Sabat,” el fwak. Fasin lun met tia ku in kutongye nununku sumwos lun God. Tokin el akkalemye ma inge, Jisus el som lukeltal a akkeye paun met ul.—Mattu 12:9-13; Mark 3:1-5.
12 Fwin met Farisi elos tianu arle loang ke met munas in mano, yokna nu selos su arulanu sikasrup ke ma lun ngun. Nunuk sesumwos lalos ke nununku sumwos kololos in pilesru a akkolukye met takma a met koluk. (Jon 7:49) Aok, pus sin kain in met inge elos loang nu ke me luti lal Jisus, wangin alollo elos akilen kena lal in kasrelos a in tia oru nununku nu selos. (Mattu 21:31; Luk 15:1) Tusruktu met Farisis elos pilesru kaifweung lal Jisus in akkeye met mas in ngun. “Met se inge el eis met koluk, a oelulos mongo,” elos kaskas ke pilesru. (Luk 15:2) In sang topuk nu ke kas in lain lalos, Jisus el sulpa orekmakin kas pupulyuk ke orekma in kurungin sip. Oanu sie met seperd su pulakin insemwomwo ke pal se ma elos konaok sip nutulos su tula, lipufon in kosrao elos pulakin pa ou inge fwin sie met koluk el auliyuk. (Luk 15:3-7) Jisus el arulanu insemwomwo ke pal se ma el kasrel Zakius in auliyuk nu ke inkanek koluk lal. “Tu Mwen nutin met el tuku in suk a in molela ma tula,” pa inge ma el fwak.—Luk 19:8-10.
13 Osun lalos inge akkalemye na paye ma tia oanu sie inmaslon nununku mutal, su kaifweung in akkeye a molela metu, a ke nunuk sumwosmwos sifwanu lun met Farisi, su lungse in akfulatye met supus a in pilesru met pus. Orekma lun alu a fasin puspis su wangin sripe orala met sim a met Farisi in inse fulat a nunku la elos arulanu yok sripe, tusruktu Jisus el silaklak in akkalemye la elos “tia oru ma yok in Ma Sap, nununku sumwos, a pakoten, a oaru.” (Mattu 23:23) Lela kut in etawi Jisus ke nununku sumwos lal ke ma nu kemwa kut oru a ouyepa enenu in taran ke me sruf lun sifwanu nunku la kut sumwosmwos.
14 Fwinne Jisus el pilesru ma sap su met Farisi elos sifwanu oru tusruktu el tia oru ou inge ke Ma Sap lal Moses. (Mattu 5:17, 18) Ke pal se ma el oru ou inge, el tia lela Ma Sap sumwosmwos inge su simusyukla in pilesru akmwuk lal. Ke pal se ma sie mutan su keok ke musen sra ke lusen yiu 12 el kal sisken nuknuk lal a kela, Jisus el fwak nu sel: “An, lalalfongi lom ore kom in kela, som in misla.” (Luk 8:43-48) Kas pakoten lal Jisus sie me akpayeye la nununku sumwos lun God el loang nu ke luma a ma sikyuk nu sel. El fwinne fokfok fwal nu ke ma sap a el kunausla Ma Sap ke pal se ma el muta yurin met puspis, tusruktu lalalfongi lal arulanu fwal in eis me sang.—Livitikus 15:25-27; srike liye Rom 9:30-33.
Sumwosmwos Ma lun Met nu Kemwa
15 Sayen akfulat lal ke pakoten lun nununku sumwos, Jisus el ouyepa luti met tumal lutlut lal la nununku mutal fwal nu sin met nu kemwa. Sie nu ke ma lungse lun Papa tumal nu sel pa in ‘wise nununku sumwos nu sin met Pegan.’ (Isaia 42:1) Pa inge ma Jisus el lungse in akkalemye ke me pupulyuk pengpeng lal ke met Samaria kulang. Me pupulyuk lal inge sie me top nu ke sie kusensiyuk lun sie mokul sumat ke Ma Sap su lungse in “sifwanu aksumwosyel.” “Su met tulan luk?” wangin alollo el siyuk ou inge meyen el lungse in akkalemye la kunokon lal nu sin met atalani lal fwal nu sin met Ju mukena. Met Samaria ke me pupulyuk lal Jisus el akkalemye orekma sumwosmwos su tuku sin God, meyen el lungse in orekmakin pal a mani lal in sang kasru nu sin met lun mutanfwal saye. Jisus el aksafyela me pupulyuk lal ke pal se ma el kaifwe nu sin met inge su siyuk kusensiyuk nu sel: “Fwala, a oru ou inge.” (Luk 10:25-37) Ke ma inge, kut fwin oru pa ou inge nu sin kain in met nu kemwa elos fwinne muta ke kain in an nu kemwa, kut etawi God.—Orekma 10:34, 35.
16 Tusruktu, ke me srikasrak lun met sim a met Farisi, ma inge akismakinye kut la kut fwin akkalemye nununku sumwos, lela kut in tia “sumwosmwos yok liki ma fwal.” (Ekklisiastis 7:16) Orekma sumwosmwos lasr sifwanu in eis kaksak nu sin kutu met ku orekma in arulanu aksaokye ma sap lun met ma inge tia eis insemwomwo lun God.—Mattu 6:1.
17 Sie sripe efu Jisus el liksreni in akkalemye nununku mutal lun God nu sin mutanfwal nu kemwa pa, meyen el lungse met tumal lutlut lal nu kemwa in lutlut a orekmakin kain in oiye mwo inge. Efu ma inge arulanu yok sripe? Ma Simusla el sapkin nu sesr in “met etawi God,” a inkanek nu kemwa lun God nununku sumwos. (Efesus 5:1) In oupanu, Maika 6:8 el aketeye la sie nu ke ma enenu su Jeova el siyuk sesr pa in “oru nununku sumwos” ke kut fwafwasryesr yurin God. Sayen ma inge, Zefenaia 2:2, 3 el akismakinye kut la kut fwin lungse in moula liki mulat lun Jeova, kut enenu in “suk sumwosmwos” meet liki len lal tuku.
18 Ke ma inge pal in ma upa se inge pa “pal fwal” in akkalemye nununku sumwos. (2 Korint 6:2) Kut ku in fwak na paye la, oanu Job, kut fwin ‘nukomang sumwosmwos’ a ‘nununku sumwos oanu nuknuk lasr,’ Jeova el akinsemwomwoye kut. (Job 29:14) Fuka lalalfongi ke nununku lun Jeova ku in kasru kut in ngetuk nu ke pal fwasru ke sie nunuk sumwos. Sayen ma inge, ke kut sano “fwalu sasu” sumwosmwos,” fuka nununku sumwos lun God ku in kurungin kut ke ma lun ngun? (2 Piter 3:13) Me lutlut toko el sang topuk nu ke kusensiyuk inge.
[Footnotes]
a Ke Ma Simusla lun Hibru, oasr kas tulo su ku in orekmakin. Sie ke ma inge pa (mish·patʹ) su pal nu kemwa langasyen “nununku sumwos.” Ma luo saye pa (tseʹdheq a tsedha·qahʹ) su pal nu kemwa orekmakinyuk nu ke kas se inge “sumwosmwos.” Kas Greek inge su langasyukla “sumwosmwos” (di·kai·o·syʹne) akkalemyeyuk oanu “oiye sumwos a nununku sumwos.”
b Me srikasrak su Jisus el orekmakin el sulela na paye meyen ma sap inge pangpang oral law el fulela sie met in sang kasru ke kosro soko su sun ongoiye ke len Sabat. Ke siepa pal, sulpa oasr akukuin sikyuk ke ma se inge, oanu, fwin fwal nu ke ma sap in akkeye met mas ke len Sabat.—Luk 13:10-17; 14:1-6; Jon 9:13-16.
Ya Kom Ku In Aketeye?
◻ Mea kalmen nununku sumwos?
◻ Fuka Jisus el luti nununku sumwos ke mutanfwal nu kemwa?
◻ Efu sumwosmwos lun met Farisi arulanu sufwal?
◻ Efu kut enenu in oru nununku sumwos?
[Study Questions]
1. Efu oasr enenu lasr ke nununku sumwos?
2. Fuka lupan saok lun nununku nu sin Jeova, a efu kut enenu in akilen kalmen nununku mutal?
3. Mea kut ku in lotela kut fwin tuni kalmen kas na paye su orekmakinyuk in Baibel ke nununku sumwos a sumwosmwos?
4. Mea kalmen oru nununku sumwos, a mea akmwuk na paye lun nununku sumwos?
5. Kain in oiye fuka el kapsreni nu ke nununku sumwos lun God?
6. Oiye fuka Jeova el akkalemye nu sin tulik nutul fwin fwalu?
7. (a) Mea kut ku in lotela ke nununku mutal ke kas palu lal Isaia? (b) Mea kunokon lal Jisus in luti mutanfwal puspis ke nununku?
8. Efu ku nununku sumwos a sumwosmwos akkulokyeyuk ke century se meet?
9, 10. (a) Fuka met sim a met Farisi elos suk in akkalemye sumwosmwos lalos sifwanu? (b) Fuka a efu Jisus el akkalemye la orekma lun met Farisi a met sim wangin sripe?
11. (a) Efu met Farisi elos siyuk sel Jisus ke orekma in akkeye ke len Sabat? (b) Mea topuk lal Jisus el lungse in akkalemye?
12, 13. (a) In akkalemye orekma lal su siena liki orekma lun met sim a met Farisi, fuka Jisus el akkalemye pwar lal in sang kasru nu sin met koluk? (b) Mea ma tia oanu sie ke nununku sumwos a orekma in suk ma sumwosmwos sifwanu?
14. Fuka sie menmen lal Jisus el akkalemye la nununku sumwos el tuni luma a ma sikyuk nu sin sie met?
15, 16. (a) Mea me pupulyuk lal Jisus ke met Samaria mwo el luti kut ke nununku sumwos? (b) Efu kut enenu in fwasr liki “sumwosmwos yok liki ma fwal”?
17. Efu arulanu yok sripe nu sesr in akkalemye nununku sumwos lun God?
18. Kain in kusensiyuk fuka e fwa eis topuk ke me lutlut toko?
[Picture on page 24]
Jisus el akkalemye na paye lupan nununku mutal