Ma Sap Meet Liki Kraist

“O fuka Nga lungse ma sap lom! Nga nunku ka in len nu fon.”​—⁠SAM 119:97.

MUTAMWAUK ke el tulik me, Job el ngetuk pal nu kemwa nu lung in liye itu puspis. Saap, papa a nine kiel elos lotel ke en constellation lulap puspis a ma sap su elos etu su kol mokuikui nu kemwa lun constellation in kosrao. Aok, met puspis in pal meeta elos orekmakin mokuikui lun itu in etu ekla lun pulanpal. Tusruktu pal nu kemwa el ngetuk nu lung el lut, Job el tia etu akmwuk kulanu su srukye itu inge nu kemwa in mokuikui ke an siefwunnu. Ke ma inge el tia ku in topuk ke pal se ma Jeova God el siyuk nu sel: “Ya kom etu ma sap lun kosrao?” (Job 38:​31-33, The New Jerusalem Bible) Aok, itu inge nu kemwa mokuikui ke ma sap​—⁠ma sap su arulanu sumwos a sakuruk paenang met scientist misinge elos tia kalem ka.

² Jeova el Leum Ku Liki Ku su orala Ma Sap in kosrao. Orekma lal nu kemwa fwasr fwal ke sripen ma sap. Mwen Kulu Nutul, “mwuonsien ma orekla nu kemwa,” el arulanu oaru in akos ma sap lun Papa tumal meet liki ma orekla nu kemwa sikyuk! (Kolosse 1:15) Lipufon nu kemwa elos orekma pa ke akmwuk lun ma sap. (Sam 103:20) Ouyepa ma orakrak nu kemwa elos mokuikui fwal nu ke akmwuk lun ma sap ke pal se ma elos akos ma sap su etukyung oasr ke manolos su Met Orekutla el filiye nu selos.​—⁠Soakas 30:​24-28; Jeremaia 8:⁠7.

³ Fuka nu sin metu? Fwinne oasr me sang nu sesr ke lalmetmet, fuka in moulkin moul nasnas, a ma lun ngun, tusruktu kut srakna enenu ma sap mutal in kol kut fuka in orekmakin ma inge nu kemwa. Papa a nine se meet kiesr, Edam a If, elos sumwosmwos, paenang ma sap na ekasr eneneyuk in kololos. Lungse nu sin Papa tumalos in kosrao enenu in sang nu selos sripe yok tu elos in aksol ke insemwomwo. Tusruktu elos seakos. (Genesis 1:​26-28; 2:​15-17; 3:​6-19) Fwokin ma inge, paeanang tulik nutulos nu kemwa ekla ma orekla koluk su enenu ma sap puspis in kololos. Ke lusen kutu pal futoto, Jeova el nekla ma enenu inge. El sang ma sap nu sel Noa lan ku in tafweung na inge nu sin met in sou lal nu kemwa. (Genesis 9:​1-7) Century puspis toko, ke inkanek lal Moses, God el sang Ma Sap nu ke mutanfwal sasu lun Israel, sie Ma Sap su simusyukla. Pa inge pal se omeet Jeova el kol mutanfwal inge ke inkanek lun ma sap mutal. Lutlut lasr ke Ma Sap inge ku in kasru kut in kalem ke orekma lun ma sap mutal su kol met Kristian misinge.

Ma Sap Lal Moses​—Akmwuk Lal

⁴ Met sap Poul, el sie met lutlut mwo ke ma sap, el siyuk: “Na mea ma sap?” (Galetia 3:19) In topuk nu ke ma inge, kut enenu in esam la Jeova el mwolela nu sel Ebream la ke sou lal e fwa tuku liki Fute se su e fwa sang insemwomwo yok ke mutanfwal nu kemwa. (Genesis 22:18) Tusruktu oasr me srifwe nu ke ma inge: Sou lal Ebream su sulosola, met Israel, tia kemwa lungse Jeova. Ke lusen kutu pal, apkurun elos nu kemwa keke inkewe, lungse lain​—⁠pus selos srunga in muta ye koko lun kutena met! (Exodus 32:9; Duteronomi 9:⁠7) Nu selos su ou inge, oanu elos ekla met lun God ke sripen isusla lalos oanu met Israel, a tia ke sulela lalos sifwanu.

⁵ Fuka kain in met inge elos ku in eis ma lane su tuku ke Fute su mwoleyukla? Jeova el tia kololos in oanu orekma lun robot, a el lutilos ke inkanek lun ma sap. (Sam 119:​33-35; Isaia 48:17) Ke ma paye, kas Hibru ke “ma sap” pa, toh·rahʹ, kalmen ma inge pa “kas in luti.” Mea ma inge luti nu selos? Ma se meet el luti nu sin met Israel tu elos enenu Messaia, su ku in molilosla liki moul koluk lalos. (Galetia 3:24) Ouyepa Ma Sap el luti nu selos tu elos in sangeng sin God a akos. Fwal nu ke mwolela nu sel Ebream, met Israel elos enenu in orekma oanu met lo lun Jeova ke mutanfwal nu kemwa. Ke ma inge Ma Sap el luti nu selos sie oiye fulat a mutal su sang mwolanu nu sin Jeova; ma inge sang kasru nu sin met Israel in fwasr liki oiye koluk lun mutanfwal nu kemwa su raunilosla.​—Livitikus 18:24, 25; Isaia 43:10-​12.

⁶ Ke ma inge, tia me lut, oasr ip pukanten ke Ma Sap lal Moses​—⁠pus liki 600 nu fon.a Ma sap inge su simusyukla el sramsram ke akmwuk in alu, guferment,in moul nasnas, nununku sumwos, wekunang me mongo a inkanek in liaung ke ma puspis tu in nasnas. Ya kalmen ma inge pa, Ma Sap inge oanu sie akmwuk in sapsap ku ma sap nasnas? Mo tia ou inge! Sie Lutlut ke Ma Sap inge sang kasru yok tu kut in etu oiye fulat lun Jeova ke lungse. Tuni kutu me srikasrak inge.

Sie Ma Sap Su Akkalemye Pakomuta a Pakoten

⁷ Ma Sap el akfulatye pakomuta a pakoten, yokna nu sin met munas a wangin kasru yuro. Mutan katinmas a tulik su wangin papa a nine enenu in eis kurunginyuk. (Exodus 22:​22-24) Orekma silolel tia enenu in oru ke kosro nu kemwa su orekmakinyuk nu ke orekma. Sumwos ke ma lun sie met met se ku liaung akfulatye. (Duteronomi 24:10; 25:⁠4) Ma Sap el siyuk in uniye kutena met su akmas, tusruktu pakoten enenu in akkalemye nu selos su uniye met se ke sripen accident. (Oekyuk 35:11) Arulanu kalem, met nununku fwin an Israel elos ku in sulela ke kai su fwal nu ke ma koluk lun met se, fwal nu ke oiye su sie met koluk el akkalemye.​—⁠Srike liye Exodus 22:7 a Livitikus 6:​1-7.

⁸ Jeova el sang me srikasrak nu sin met nununku ke pal se ma el orekmakin Ma Sap ke ku fwin eneneyuk tusruktu el pakoten fwin oasr enenu in akkalemye ou inge. Togusra Devid, su orek kosro a akmas, el eis pakoten. Tia kalme la wangin kai nu sel, meyen Jeova el lela ma upa puspis in sunol ke sripen ma koluk lal. Aok, ke sripen mwoleung lun Togusrai a meyen Devid el sie mokul su pakoten pa a el auliyuk na paye ke insie, paenang el tia anwuki.​—1 Samuel 24:​4-7; 2 Samuel 7:​16; Sam 51:​1-4; Jemes 2:​13.

⁹ In toeni nu ke ma inge, Ma Sap lal Moses el akfulatye lungse. Nunku ke sie mutanfwal ke len lasr su ma sap lal siyuk nu sin met ke lungse! Ke ma inge, Ma Sap lal Moses tia lain mukena akmas; a el sap: “Kom fwa lungsum met tulan lom.” (Livitikus 19:18) El tia lain mukena oiye koluk nu sin met saye; a el sap ou inge: “Kom fwa lungse el oanu kom sifwanu, tu komwos met sa in fwal Ijipt.” (Livitikus 19:34) El tia sapkin mukena in fwasr liki kosro; a el sapkin pa nu sin mokul in akinsemwomwoye mutan kiel! (Duteronomi 24:⁠5) Ke buk lun Duteronomi mukena, kas Hibru su akkalemye oiyen lungse orekmakinyuk pal 20. Jeova el fwak nu sin met Israel in lalalfongi ke lungse lal​—⁠in pal meeta, ke pal inge, a ke pal fwasru. (Duteronomi 4:37; 7:​12-14) Paye, ma sap se su yok emeet ke Ma Sap lal Moses pa: “A kom fwa lungsum Jeova God Lom ke insiom kemwa, a ke ngunum kemwa, a ke ku lom kemwa.” (Duteronomi 6:⁠5) Jisus el fwak la Ma Sap nu kemwa sripsripyuk nu ke ma sap inge, wikin ma sap in lungse met tulan lom. (Livitikus 19:18; Mattu 22:​37-40) Tia me lut met sim lun Sam el ku in simusla kas inge: “O fuka Nga lungse ma sap lom! Nga nunku ka in len nu fon.”​—⁠Sam 119:97.

Orekmakinyen Ma Sap ke Inkanek Sesumwos

¹⁰ Fuka sie ma koluk, meyen met Israel elos tia engunkin Ma Sap lal Moses! Met Israel elos seakos ke Ma Sap, pilesru ma inge, ku mulkunla ma inge. Elos akfokfokye alu nasnas ke pal se elos orekmakin inkanek fokfok ke alu lun mutanfwal saye. (2 Togusra 17:​16,17; Sam 106:​13, 35-38) A elos eklalik Ma Sap ke inkanek puspis.

¹¹ Kutu nu ke ma koluk upa su orekla nu ke Ma sap, orekla sin met su fwakak mu elos luti a kurunganang ma inge. Ma inge sikyuk tukun len lal Ezra sie met sim oaru ke century aklimekosr B.C.E. Ezra el meun na paye in lain me purakak fokfok lun mutanfwal puspis saye a el kaifwe nu sin met in ridi a luti ke Ma Sap. (Ezra 7:10; Niemaia 8:​5-8) Met luti puspis ke Ma Sap elos fwak la elos fwasr tukun me srikasrak lal Ezra a oakiye ma se ma pangonyuk meet “Synagogue Lulap.” Kutu nu ke kas in kol ke ma se inge pa: “Orala sie kalkal in raunila Ma Sap.” Met luti puspis inge elos fwak la Ma Sap inge oanu sie imae saok. Tu in wangin met in utyuk nu ke imae se inge a kunausla Ma Sap, paenang elos toeni ku sang kutu ma sap nu ka, pangpang “Oral Law,” in kosroila met tu in tia futoto a in tia kunausla Ma Sap.

¹² Kutu met elos akukuin la oasr sumwos lun met kol lun met Ju in oru ou inge. Meyen tukun len lal Ezra met Ju elos muta ye koko lun mutanfwal ku puspis, oanu Greece. In lain me purakak ke lalmetmet a fasin lun Grik, u puspis ke met kol lun alu sikyuk inmaslon met Ju. Tukun sie pal kutu sin u inge elos lain a alukela liki met tol su tuku ke sruf lal Livai oanu met luti ke Ma Sap. (Srike liye Malakai 2:⁠7) Ke 200 B.C.E., oral law mutamwauk in purakak a orekma ke moul lun met Ju. Ke mutamwauk ma sap puspis inge tia simusyukla, meyen fwin elos oru ou inge oanu elos oru ma inge in oanu Ma Sap su simusyukla. Tusruktu kais kutu srisrik, nunuk lun met elos filiye meet liki nunuk mutal, ke ma inge tukun kutu pal “kalkal” se inge el kunausla “imae” sa a kalkal inge tia sifwil me liaung lun imae.

Me Akfokfok lun Akmwuk lun Farisi

¹³ Me rabbai elos akukuin a fwak la meyen Torah, ku Ma Sap lal Moses arulanu sumwosmwos, paenang el ku in orekmakinyuk nu ke kusensiyuk nu kemwa. Kain in nunuk inge wangin akfulat. Ke ma paye, ma inge sang nu sin rabbai sukosok in orekmakin lalmetmet lun met, el lumala Kas lun God pa srupon akmwuk nu kemwa ke kutena me siyuk​—⁠kutu nu ke me siyuk inge ma nu lun met se met se, kutu tianu arle yok sripe.

¹⁴ Pal nu kemwa met kol lun alu el orekmakin Ma Simusla a toeni ma pukanten nu ka su tia fwal. Ke sie me pupulyuk, Ma Sap lal Moses sapkinyuk nu sin met Israel in tia asrouki nu sin met pegan, tusruktu met kol lun alu pangpang rabbai elos luti ke sie akmwuk sesumwos in purakak met Israel in srunga kutena ma su tia ma lun met Ju. Elos luti la tia mwo nu sin met Ju in likiye cow nutul ke sie loom sin met Pegan, meyen elos nunuk koluk nu sin met pegan a fwak la “elos on yurin kosro.” Elos tia lela nu sin mutan Ju in sang kasru ke pal in isusla lun mutan Pegan meyen fwin elos oru ou inge, “elos sang kasru ke isusla lun sie awowo su met pegan elos orekmakin ke alu lalos ke me srulela.” Meyen elos nunuk koluk ke nien sritel lun met Grik, paenang met rabbai elos tia lela kutena asrosr su ma nu ke sritel. Me sramsram nu kemwa akkalemye la akmwuk inge nu kemwa tia orekma yok in kurunganang lalalfongi lun met Ju lain lalalfongi lun met Pegan. Ke ma paye, met Farisi elos ekla met luti ke lalalfongi lun met Grik ke ngun su tia ku in mise!​—Ezekiel 18:4.

¹⁵ Met Farisi elos ouyepa orekmakin ma sap ke aknasnas alukela ma fwal. Meet elos fwak la met Farisi elos akola in akanasnasye fwat fwin oasr pal mwo lalos. Ma sap lalos sifwanu akkalemye la “fwin sie met el kutongye ma enenu lun manol in som nu ke loom fwasr” na el akfokfokyel sifwanu! Siepa akmwuk elos oru ke aknasnas ke po, elos orala ma sap fuka in ola po a piye ma enenu in ola meet. Mutan nu kemwa nunkeyuk oanu tia nasnas. Ke sripen ma sap lun Baibel inge “wangin sie fwa kalukyung” nu sin kutena su sou (ma sap lain pukasr pa inge), met rabbai elos sang ma sap nu sin mokul in tia fwasr tukun mutan kiel ke inkanek; ku lan sramsram nu sel ke nien kuka.​—Livitikus 18:6.

¹⁶ Orekma su arulanu pengpeng pa aksroskrok koluk ke ma lun ngun su oral law el oru ke Ma Sap ke Sabbath. God el sang nu sin met Israel sie ma sap fwusesr: “A len se akitkosr nik kom oru kutena orekma. (Exodus 20:​8-11) Tusruktu, oral law el toeni kain in orekma 39 su met in tia oru ke len Sabbath, wikin ma inge pa in tulala ku kapriye soko sal, in tuta ke line luo, in simusla leta luo lun Hibru, a ma puspis. Na kais sie orekma inge su elos tia lela in oru sin met elos sulpa orala akmwuk pukanten su wangin safla ka . Kain in sal fuka elos tia ku in oru kapriye ku tulala a sal fuka elos ku in tulala a ouyepa kapriye? Topuk nu ke kusensiyuk inge oral law el sang fwal nu ke akmwuk lal sifwanu. Elos tia lela sie met in akkeye met mas meyen ma inge sie orekma su elos tia lela. Ke sie me pupulyuk, elos tia lela in kapriye soko sri su koptelik ke len Sabbath. Sie met su ngal wisel ku in orekmakin finegar in sang nu ke me mongo nel, tusruktu el tia ku in sang finegar nu ke wisel. Tu lan kela!

¹⁷ Aok ma sap fokofoko lun met afwunye Ma Sap lun Sabbath, paenang tula na paye kalme lal ke ma lun ngun nu sin met Ju puspis. Ke pal se ma Jisus Kraist, el su “Leum lun len Sabbath,” el orala ma sakuruk, menmen puspis su purakak insien met ke len Sabbath,” met sim a met Farisi elos tia lungse in ekulla akmwuk lalos. Elos loang na meyen elos nunku la Jisus el luman pilesru ma sap lalos.​—⁠Mattu 12:​8, 10-14.

Lutlut Su Tuku ke Tafongla lun Met Farisi

¹⁸ Ke kas futoto, kut ku in fwak la ma sap puspis lun met a fasin lalos inge sremla nu ke Ma Sap lal Moses lumeyuk oanu ful puspis su sremla nu ke sisken oak soko. Met su la oak soko inge enenu in oru orekma yok in eisla fol inge su fulfuli nu ke oak soko lal inge meyen ma inge oru in tia mui oak lal inge a kunausla sroal su el sang nu ka a sa in ras. Oanu ou inge, ma sap pukanten lun met a fasin orala Ma Sap lal Moses in arulanu toasr a akkolukye ma inge. Tusruktu, met rabbai elos tia eisla ma sap srisrik puspis inge, a elos tia tui in toeni ku sang kutu pa ma sap puspis lun met nu ka. Ke pal se ma Messaia el tuku in akpayeye Ma Sap, “oak” soko inge arulanu nenela ke “ful” a apkurun in tilli! (Srike liye Soakas 16:25.) Met kol lun alu inge elos tia kurunganang Ma Sap, a elos tafongla in kunausla ma inge. Efu, “kalkal” lalos ke ma sap lun met tia paye?

¹⁹ Met kol ke alu lun met Ju elos tia akilen la meun lain moul sesumwos su kut usrui enenu in tuku ke inse a tia ke orekma in orala ma sap puspis lun met. (Jeremaia 4:14) Key ke kutangla pa lungse​—⁠lungse nu sin Jeova, ke ma sap lal, a ke akmwuk sumwosmwos lal. Kain in lungse inge oswela sie oiye in srunga ke ma Jeova el ouyepa srunga. (Sam 97:10; 119:104) Elos nu kemwa su insielos nenela ke lungse elos kaifweung na in oaru ke ma sap lun Jeova ke fwal koluk se inge. Oasr pal mwo lun met kol ke alu lun met Ju in luti metu in akkapye a akmwoye kain in lungse inge. Tusruktu efu elos tia ku in oru? Arulanu kalem la srik lalalfongi lalos. (Mattu 23:​23, footnote) Fwin oasr lalalfongi lalos ke ngun mutal lun Jeova in purakak insien met oaru, na elos tia pulakin ma enenu in filiye moul lun met puspis ye koko lun ma sap upa lalos. (Isaia 59:1; Ezekiel 34:⁠4) Meyen srik lalalfongi lalos, paenang elos tia akkeye lalalfongi lun kutu met; elos arulanu aktoasrye met ke ma sap lun met.​—⁠Mattu 15:​3, 9; 23:⁠4.

²⁰ Met kol lun alu inge elos tianu akyokye lungse. Fasin lalos pa oswela sie orekma lun alu tu met nu kemwa ku in liye, a in akos su tia tuku ke insielos oanu a me na luma​—⁠pa inge mutamweyen oiye mwosounkas. (Mattu 23:​25-28) Akmwuk puspis lalos oswela sripe puspis tu elos in nununku kutu met. Ke ma inge met Farisi su inse fulat elos pulakin la oasr sumwos lalos sifwanu in akkolukyel Jisus Kraist. Elos tia akilen nien sun na paye lun Ma Sap lal Moses a elos pilesru el su Messaia na paye. Ke ma inge, el enenu in fwak kas inge ke mutanfwal lun met Ju: “Liye! loom sumwos on yuromwos wangin kurunginye.”​—⁠Mattu 23:38; Galetia 3:​23, 24.

²¹ Mea me lutlut inge luti nu sesr? Arulanu kalem, sie kain in nunuk upa su tuku ke fasin lasr tia akkeye alu nasnas lun Jeova! Ya kalmen ma inge pa met nu kemwa su alu nu sin Jeova ke len lasr tia enenu in orala akmwuk ku ma sap fwin ma inge tia tuku ke Ma Simusla Mutal? Mo. In topuk sumwos nu ke ma inge, lela kut in tuni fuka Jisus el ayaolla Ma Sap lal Moses ke sie ma sap sasu su mwo liki.

[Footnote]

Ya Kom Ku In Aketeye?

◻ Fuka ma orekla nu kemwa elos muta ye koko lun ma sap mutal?

◻ Mea nien sun na paye lun Ma Sap lal Moses?

◻ Mea akkalemye la Ma Sap lal Moses el akfulatye pakomuta a pakoten?

◻ Efu met ke alu lun met Ju elos toeni ma sap puspis lun met ke Ma Sap lal Moses, a mea fwokin ma inge?

[Study Questions]

1. Mea ma inge su orala ma in kosrao nu kemwa in mokuikui fwal nu ka?

2. Efu kut ku in fwak la ma orekla nu kemwa elos mokuikui ke sripen ma sap?

3. (a) Efu met nu kemwa enenu ma sap? (b) Ke inkanek fuka Jeova el kol mutanfwal Israel?

4. Efu tia fwusesr nu sin sou lal Abraham in oswela Fute su God el mwolela ka?

5. (a) Mea Jeova el luti nu sin met Israel ke inkanek lun Ma Sap lal Moses? (b) Fuka Ma Sap inge orekla in kurunganang oiyen met su akos nu ka?

6. (a) Oasr ma sap ekasr ke Ma Sap lal Moses, a efu pisen ma inge tia alukela ma fwal? (Srike liye footnote.) (b) Me lutlut fuka kut ku in eis kut fwin lutlut ke Ma Sap lal Moses?

7, 8. (a) Fuka Ma Sap el akfulatye pakomuta a pakoten? (b) Fuka Jeova el orekmakin Ma Sap ke inkanek pakoten nu sel Devid?

9. Mea orekma lun lungse ke Ma Sap lal Moses?

10. Mea nunuk lun met Ju puspis ke Ma Sap lal Moses?

11, 12. (a) Fuka un met kol lun alu elos kunausla ma inge tukun len lal Ezra? (b) Efu met rabbai in pal meeta elos pulakin mu ma enenu in sang sie “kalkal in raunila Ma Sap”?

13. Fuka met kol lun alu lun met Ju elos akkalemye sumwos lalos sifwanu in orala ma sap a akmwuk puspis?

14. (a) Fuka met kol lun alu lun met Ju elos orekmakin Ma Sap in sang srela met pegan alukela liki ma simusla? (b)  Mea akkalemye la ma sap lun met rabbai tia kurunganang met Ju liki orekma lun met pegan?

15. Fuka met kol ke alu lun met Ju elos orekmakin ma sap ke aknasnas a pukasr ke inkanek sesumwos?

16, 17. Fuka ma sap lun met alukela liki ma fwal fwin ke ma sap in liaung Sabbath ke wik nu kemwa, a mea fwokin ma inge?

18. Fwako fuka sikyuk ke sripen ma sap lun met a fasin lalos elos toeni nu ke Ma Sap lal Moses? Aketeye.

19. (a) Efu ku “kalkal su raunela Ma Sap” tia orekma? (b) Mea ma inge su akkalemye la srik lalalfongi lun met kol ke alu lun met Ju?

20, 21. (a) Mea nunuk su pala ke fasin el oru nu ke alu lun met Ju? (b) Mea kut ku in lotela ke ma sikyuk ke alu lun met Ju?