Paratiisimik ajornartorsiorfiunngitsumik ujaasineq

„INUUNEQ isumannaatsoq immaqalu inuit qangatut imminnut paarisut akornanniinneq kisiat kissaatigaarput,“ aappariit tuluit oqarsimapput. Nunani kiattuni qeqertami paratiisissarsiorniarlutik tassanilu innuttaaqatigiinnik eqqisseqatigiillutik inuusunik pilersitsiniarlutik aalajangerput. Qularnanngitsumik misigissutsit paasisinnaavatit. Paratiisimi ajornartorsiorfiunngitsumi inuunissamut periarfissaqalissagaluarpat kia periarfissaq tigupallassanngilaa?

Avinngarunneq aaqqiissutaava?

Paratiisimik ujarlersunut amerlasuunut qeqertami inuuneq kajuminnartuuvoq, avinngarusimaneq immini isumannaallisaataaqataagami. Ilaasa Manerassuarmi Panamap sineriaani qeqertat Belizep avataaniittut Caribealluunniit imartaani qeqertat qinertarpaat. Allat Indian Oceanimi sumiiffiit alianaatsut soorlu Seychelles saattarpaat.

Avinngarusimasumi innuttaaqatigiit pilersorneqarnissaat takorlooruminaappoq. Aningaasat naammattut atorneqarsinnaagaluarpataluunniit nunaatinik pisiortorneq naalakkersuisooreersunit killilersorneqarsinnaavoq. Kiattuni qeqertaq pitsaalluinnartoq anguneqarsinnaagaluarpat tassani pilluarlutit inuusinnaassavit? Illit paratiisiutit ajornartorsiorfiunngivissava?

Tuluit Nunaata eqqaani qeqertat avinngarusimasut maanna innukkiartuinnarput. Inuttaasa nutaat amerlanersaasa kisimiinneq eqqissisimaarnerlu ujartorsimavaat. Skotlandip kimmut sineriaani qeqertami Eorsami kisimiilluni nunaammi 100 hektaritut atsigisumi najugalik oqarpoq kiserliunngisaannarluni savaatit hundredet paarinerini suliassaqartuaannarami. Allat qeqertani avinngarusimaniartut kiserliuliaartarput. Ilaat imminoriaraluartarsimapput ikiortariaqartarsimallutillu.

Amerlasuut isumaqarput nunani kiattuni qeqertat alianaatsut paratiisiusut. Sila allanngorarpallaanngitsoq atoruminartoq kajumigisarpaat. Nunarsuulli tamarmi kiatsikkiartorsinnaanera immallu qaffakkiartorsorineqarnerata kingunerisassaa qeqertarmiorpassuarnut aarleritsatsitsisinnaavoq. Manerassuup kitaani Tokelaumi Indian Oceanimilu qeqertani Maldivesini pukkitsuni siamasissunilu najugallit aamma aarlerinartorsiortutut misigipput.

Naalakkersuisut 40-ngajaat Qeqertani Mikisuni Naalagaaffiit Katuffianni akisussaaffimmik tapersersorneqarnerat siuarsarniarlugu katusseqatigiissimapput. Qeqertaaqqani inuit inuuneqqortunissaat ilimanaraluartoq naalungiarsuillu toqusartut ikikkaluartut avatangiisini sualuttunik ajornartorsiuteqartuarput. Immap mingutsitaanera uuliamillu maqisoortoqartarnera qeqertat ilaannut aningaasatigut ajortumeerisarpoq. Allat nunat annerusut toqunartunik igitassaannut eqqaavinngorsimapput.

Allaat qeqertat paratiisissarsiortunit ornigineqarnerat immini aarlerinartorsiortitsivoq. Qanoq ililluni? Takornariat sissani katersuuttut sumiiffimmi ataatsimi inoqarpalaalertitsisinnaapput nunallu piisigut pissuussutimininnguanik nungusaapallassinnaallutik. Tikeraat taakkua aamma mingutsitsinerulersitsipput. Assersuutigalugu Caribeami ukiut tamaasa tikeraat 20 millioniusut imermik errortuutikuisa qulerarterutaannaat salinneqartarpoq.

Nunani kiattuni assingusumik pisoqartarpoq. Indiap kitaata sineriaani Goa eqqarsaatigeriartigu. Londonip aviisiani The Independent on Sunday-mi ima qulequtaqarpoq: „Takornariarpassuit ’paratiisi toqunartoqalerrsppaat’“. Pisortatigoortumik naatsorsuusiat takutippaat takornariat 1972-mi 10.000-ioriarlutik 90-ikkut aallartilaarneranni millionit sinnersimagaat. Eqimattat mianersoqqussutigaat Goami silaannaap naasullu imminnut sunniuteqartarnerat qajannartoq kulturilu immikkut ittoq takornariat amerliartornerannit iluanaarniapiluttunit aarlerinartorsiortitaanerat. Indiami naalakkersuisut uppernarsarpaat akuerineqanngitsumik sissani hoteliliortoqartartoq. Sioqqat assanneqartarput, orpiiaasoqartarluni ippiillu piiarneqartarlutik. Imeq errortuutikoq sissamut maqinneqaannartarpoq qaqorteqqasussanulluunniit narsaatinut qanittuniittunut kuutsinneqartarluni mingutsitsinermik siaruarsaasumik.

Pinerluttoqanngitsoq?

Pinerlunniartarnerup annertusiartuinnarnerata allaat sumiffiit eqqissisimanerpaat tusaamasaanerat ajorsisippaa. Caribeami qeqertaarannguami Barbudami allaaserisaq ima qulequtaqarpoq: „Paratiisimi toqoraanersuaq“. Allaaserisami oqaluttuarineqarpoq umiarsuaaqqami akimarpaluttumi qeqertap sineriaani kisarsimasumi inuit sisamat amiilaarnartumik toqunneqarsimasut. Pisimasut taamaattut sumi tamaani pinerluttuliortoqartarneranik isumakuluuteqarneq annertusisittarpaat.

„Ikiaroornartoq aallaavigalugu ’Paratiisimi’ sorsuuttut“ Amerika qiterlermi nunat ilaat pillugu Londonip aviisia The Sunday Times taama qulequtalimmik allaaserisaqarpoq. Eqqissisimanarunnaarnera ajuusaarutigalugu aaqqissuisoq ima oqarsimavoq: „Ullaakkut iterluni inuusuttumik 16-inik ukiulimmik aqqusinermi aaginnarmi nalasumik naammattuuisarneq maanna nalinginnaalersimavoq.“

Inuiaqatigiinnik paratiiserpalaartumiittunik pilersitserusuttut neriupput inunnit eqqissillutik inoorusuttunit tapersersorneqassallutik. Pissutsilli piviusut qanoq ittuuppat? Tuluit aappariit pissutsinik paratiiserpalaartunngorsaaniaraluit erniinnaq isumaqatigiinnginnernik akornuteqalerput. Pilersaarutaannik tapersersuiniartut ilaasa nalunanngitsumik aningaasannanniutiginiarpaat. „Siulersuisoqarusunngilagut,“ pilersaarusiortoq oqarsimavoq. „Siunertaraarput pilersaaruterput piviusunngortinniarlugu pigisatta atornissaat. Utopiami innuttaaqatigiinnik taavakka. Tamanna anguniakkani taama ittuni siullersaaqqajanngilaq. — Takuuk immikkoortoq „Paratiisiliorniarsarinerit“

Paratiisimik ujartuisut allat isumaqarput anguniagartik aningaasanik eqquinermikkut angusinnaassallugu. Taamatulli aningaasatigut iluanaaruteqarneq pilluarnermik kinguneqarajunngilaq. The Sunday Times-imi, februaari 1995-imoortumi, nalunaarutigineqarpoq ilaqutariit Tuluit Nunaanni aningaasanik amerlanerpaanik eqquisimasut akunnerminni nuanniitsumik akersuussimasut; aningaasanik eqquinerat „nuanniiliornermik, aaqqiagiinnginnermik pakatsinermillu“ nassataqaannarsimavoq. Taamatut pisoqarnerani pissutsit taama ittut qaqutigoortuunngillat.

Utopia pillugu inuit takorloortagaannik misissuinermi tusagassiortoq Bernard Levin „pisuunngoriataarnermik takorluugaq“-mik allaaserisaqarpoq, oqarporlu: „Takorluugarpassuartut allatulli annikilliorneq ungasinngilaq.“ Pisuunngoriataarnerup ajutoorujussuarnermik (tamatumunnga ilaavoq imminortarneq) kinguneqartarneranik oqaluttuat piviusut amerlavallaaqaat nalaatsornikkut pisartutut oqaatiginiassallugit.

Ullormimmi eqqartuutiffissamik ajoqersuutillit?

Allat paratiisimik ujartuinerat amiilaarnartortaqarpoq. 1993-imi Texasimi Wacomi upperusiortut Branch Davidiansikkut illuutiminniittut politiinit unguneqarsimasut pillugit aviisi allaaserinnippoq „sakkut, isummanik aqutsineq ullormillu eqqartuutiffissamik siulittuisartut qarsupittumik kattunnerat“ ajunaarnermik kinguneqartoq. Ajoraluartumik taamatut pisimasuni kisiartaanngilaq.

Indiami anersaakkut siulersuisup Bhagwan Shree Rajneeship malittai Oregonimi innuttaaqatigiinnik pilersitsipput tullermilli ileqqussatigut malussajanerat ajoquserlugu. Siulersuisuisa pisoorsuunerisa kinguaassiuutitigullu atoqatigiinnikkut misileraanerisa „nuanningaartumik pilersitsisimaneraanerannik“ tatiginarunnaarsippaat.

Upperusiortorpassuit paratiisimik neriugisalinnik siulersorneqartut malitsitik ileqqulersuutinik eqqumiitsunik piumaffigisarpaat akersuunnernik nakuusernertalinnik ilaanni kinguneqartartunik. Aviisimi aaqqissuisoq Ian Brodie allappoq: „Upperusiortut qimarnguinnik inuiaqatigiinnillu aaqqissorsimasunik inuunerminnik qatsussisunut silarsuarmillu piviusumik tatineqarnerminnik nammaasinnaanngitsunut neqerooruteqartarput.“ Oqaasiisa uppernarsarpaat inuit paratiisimi inuuneq tikilluaqqugaat.

Paratiisi ajornartorsiorfiunngitsoq

Ajornartorsiutit kisissaagunanngillat: mingutsitsineq, pinerlunniarneq, ikiaroornartunik atornerluineq, inoqarpallaalerneq, naggueqatigiinngitsut akersuunnerat, politikkikkut mumisitsinerit — inuit tamarmik atortariaqagaat eqqaassanngikkaanni, tassa nappaatit toqulu. Ima inernilertariaqarpoq: nunarsuarmi sumiluunniit ajornartorsiorfiunngivissumik paratiiseqanngilaq. Soorlu Bernard Levin nassuersimasoq: „Inuit oqaluttuarisaanerat qernertumik ilisarnaateqarpoq nikanarsaataasumik inoqarsimaneratulli sivisutigisumik piusimasumik. Tamatuma malunnaatigaa inuit amerlasuut imminnut qanillutik pilluarlutik inuusinnaannginnerat.“

Taamaakkaluartoq paratiiseqalerumaarpoq ajornartorsiorfiunngitsumik. Paratiisip tamatuma naassaanngitsuumik atanissaa nukinnit inunnit pissaaneqarnerusunit qulakkeerneqassaaq. Maannakkut inuit 5 millionit sinnillit tamanna sulissutigaat, ataasiussuseqarnerlu erlinnangaartoq maannangaaq nuannaarutigisinnaalereerpaat avatangiisillu ajornartorsiorfiuvallaanngitsut atulereerlugit. Sumi nassaarisinnaavigit? Qanoq ilillutit neriuutaannik aveqatigisinnaavigit nuannaarutigisaallu maanna iluaqutigalugu? Paratiisissarlu tamanna qanoq sivisutigisumik atassava? (gE 8/10 97)

[Qupp. 25-mi ungalusaq]

Paratiisiliorniarsarinerit

1800-kkut aallartilaartut franskeq socialisteq Étienne Cabet (1788-1856) suleqatigisaalu 280-it takorluugaa naapertorlugu Illionoisimi Nauvoomi nunasisunik nutaanik tunngaviliipput. Ukiulli arfineq pingasut qaangiutinngitsut aaqqiagiinnginneq pissutigalugu innuttaaqatigiit avissaartuupput, eqimattakkuutaallu Iowamilu Californiamilu assingusumik nalaataqarput.

Franskip allap Charles Fourierip (1772-1837) inuiaqatigiinnik naasorissaasunik suleqatigiittunik suliaminnik paarlakaajaattunik isuma ineriartortissimavaa. Eqimattat qanoq iluatsitsisimatiginerat naapertorlugu ataasiakkaat akissarsisassapput. Frankrigimili USA-milu inuiaqatigiit taama aaqqissugaasut sivikitsuinnarmik atasimapput.

Tamatuma missaani innuttaaqatigiinnik iluarsaaqqinniaq Wallesimiu Robert Owen (1771-1858) misiliivoq inuit hundredet illoqarfeerannguami inooqatigiittut ataatsimik iggavilerlutik nerisarfilerlutillu. Ilaqutariit ataasiakkaat namminerisaminnik ineqassapput namminnerlu qitornatik pingasuliinissaata tungaanut perorsartassavaat. Tamatuma kingorna innuttaaqatigiinnit tamarmiusunit isumagineqassapput. Owenilli misiliinera iluatsinngilaq namminerlu aningaasaliissutini annaavai.

John Noyes (1811-1886) The New Encyclopædia Britannica-p ima taasaanik tunngaviliivoq: „USA-mi innuttaaqatigiit Utopiat iluatsinnerpaartaat“. Malittaasa ataasiinnarmik aappaqarneq itigartillugu kinguaassiuutitigut atoqatigiinnikkut tamalikanneq aaqqissugaasoq akuerimmassuk, Noyes allasiortutut parnaarussaavoq.

Illoqarfik Laissez Faire, Amerikami qiterlermi „aningaasaatilissuit Utopiaat”, innuttaaqatigiinnik Utopianik pilersitsiniarnerni kingullersaavoq, Londonip aviisia The Sunday Times allappoq. Pilersitsiniartut aningaasaliisussarsiorput. „2000-ikkunni illoqarfimmi tupinnartuliami“ inuusinnaanermik ussassaarneqarlutik inuit paratiisissarsiortut dollarsinik 5000-inik nassiusseqquneqarput peqatigiiffimmullu amerliartuinnartunik ilaasortalimmut ilaasortanngoqquneqarlutik, isumaqatigiillutik tulleriaarlutik aningaasaliisarlutik. Kingusinnerusukkulli paasineqartutut pissarsiatuaasimasoq tassaammat sanaartorneq takuniariartorlugu timmisartumut billeti, taava „nuna illuliorfissamik hotelinnguamilluunniit sanaffissamik akuersisinneqarsinnaanerpa“, aviisi allappoq. Tamaani „paratiisimik“ piviusorsiortumik pilersitsinissamut neriuutissaqanngilaq.

[Qupp. 26-mi assiliartaq]

Paratiisissarsiortunut amerlasuunut qeqertat kajungernartuupput. Ullumikkulli pinerluttuliortarnerit sumiiffiit eqqissisimanarnerpaajugaluartut ajortisippaat