Suliffissaaleqineq sooq?

NUNAT ilaanni qasunaqisumik pisariaqavissunut naammaannartunik aningaasarsiorluni sulisoqartarpoq, immaqa allaat akissarsiakeqaluni navianartumi sulilluni. Nunat ilarpassuini allani isuma nalinginnaasoq tassaasimavoq suliffissuarmi imaluunniit pisortat suliffeqarfiutaanni suliffissarsigaanni pensiuunernissap tungaanut qularnaarluni. Ullumikkulli suliffeqarfimmik suliffissamik isumannaassutsilluunniit kissaatigisaasumik neqerooruteqarsinnaasumik nassaassaarussorinarpoq. Sooruna?

Ajornartorsiummut pissutit

Inuusuttut tuusintilikkuutaat suliluunniit suliffissarsisimanngillat, ilinniagaqarsimagaluarunik ilinniagaqarsimanngikkaluarunilluunniit. Assersuutigalugu, Italiami suliffissaaleqisut aggornerisa pingajuinit amerlanerusut 15-it 24-llu akornanni ukioqarput. Suliffillit suliffimminnik annaasaqarnaveersaartut agguaqatigiissillugu ukiui amerliartorput, taamaattumillu inuusuttut suliffissarsinissaat ajornarsiartuinnarluni. Aammattaaq arnat akornanni suliffissaaleqisut amerlapput, arnat amerliartuinnartut angerlarsimaffiup avataani suliffissarsiortarmata. Tassa sulisussarpassuit nutaat suliffissarsinissaminnik sorsuutiginnipput.

Suliffissuarni maskiinat atorneqalerneranniilli teknikkikkut atortorissaarutinik nassaartortuarnerup sulisussanik atorfissaqartitsineq millisissimavaa. Inuit ilarpassui siusissukkut aallartillutik suleruloortarsimapput sinnerseraaffiusumik, sulisartullu neriuutigisimavaat maskiinat suliaminnik oqilisaatissagaatsik. Maskiinat atorneqarnerulernerisigut sanaartukkat amerlisimapput navianaaterpassuillu peerneqarsimallutik, aammali suliffissat ikilisinneqarsimapput. Atorfissaarunneqartut ilinniaqqinngikkunik sivisuumik suliffissaaleqileriaannaapput.

Niuernikkut iluanaarniuterpassuarnik avatangerneqarsimavugut, inuillu ilaat isumaqarput amerliartornerup killissani angoreersimagaa. Aammalu sulisut ikinneruleraangata pisisartut ikilisarput. Tamatuma kingunerisarpaa pisiarineqarsinnaasut sinnerlugit nioqqutissiorneq. Suliffissuit nioqqutissiornerulernissaq ilimagisaasoq siunertaralugu sanaartorneqarsimagaluartut imminnut akilersinnaajunnaarsimapput taamaattumillu matuneqaannartariaqarlutik allamulluunniit atortussiarineqartariaqarlutik. Tamatumani eqqorneqartut tassaapput inuit suliffissaaruttut. Aningaasameernerup nalaani sulisussanik pisariaqartitsineq millisarpoq, suliffiillu atorunnaarsinneqarsimasut ingerlallualeriartornermi qaqutiguinnaq pilerseqqinneqartarput. Tassa nalunanngilaq suliffissaaleqineq arlalinnik pissuteqartoq.

Inuttut atugarisatigut atugarliuut

Kikkut tamarmik suliffissaarunnermik eqqorneqarsinnaammata suliffissaaleqineq tassaavoq inuttut atugarisatigut atugarliuut. Nunat ilaanni suliffillit illersorniarlugit assigiinngitsunik iliuuseqartoqarsimavoq, soorlu sapaatip-akunneranut sulinerup sivikillineratigut aningaasarsiallu ikilineratigut. Tamatumali allat suliffissarsisinnaanerat akornusersinnaavaa.

Suliffillit suliffeqanngitsullu suliffeqarnermut atatillugu ajornartorsiutinik maalaarutiginnikulajartuinnarput. Suliffeqanngitsut suliffissaminnik piumasaqarput, suliffillilli sapinngisartik tamaat suliffitsik pigiinnarniarsaraat, soqutigisallu taakku marluk tamatigut kattutitinneqarsinnaasanngillat. „Suliffillit qaangiuttoornissaminnik qinnuigineqakulasarput. Suliffeqanngitsut qulaatiinnarneqartarput. Inuiaqatigiit marluinngorlugit avinnissaannut aarlerinartoqarpoq . . . illua’tungaani ’suliuaannartut’, illua’tungaanilu suliffeqanngitsut ’atorfissaqartinneqanngitsut’, allat ilungersornerannik pinngitsuuisinnaanngingajattut,“ Italiami atuagassiami Panorama-mi taama allassimasoqarpoq. Immikkut ilisimasallit oqartarput Europami aningaasaqarniarnikkut ineriartornerup kinguneri suliffeqartunuunerusoq iluaqutaasimasut, suliffeqanngitsunut pinnatik.

Aammattaaq suliffissaaleqineq sumiiffimmi aningaasaqarniarnermut atassuteqarpoq. Nunat ilaanni, soorlu Tysklandimi, Italiami Spaniamilu, pisariaqartitsineq sumiiffimmiit sumiiffimmut assigiinngiiaartorujussuuvoq. Sulisartut nutaamik ilinniagaqarnissamut imaluunniit allaat sumiiffimmut nunamulluunniit allamut nuunnissamut piumassuseqarpat? Tamanna amerlasuutigut aalajangiisuulluinnarsinnaasarpoq.

Aaqqiissutissaqarpa?

Amerlasuut aningaasaqarniarnikkut pitsanngoriarnissaq isumalluarfigisarpaat. Ilaalli isumalluarpallaanngillat isumaqarlutik aatsaat ukioq 2000 angoreerutsigu taamatut pisoqarumaartoq. Allanut pissutsit pitsanngoriartulersimapput, inernerusulli arriitsuinnarmik takkussuuttarput, soorlu Italiami suliffissaaleqisut qanittukkut amerleriarsimaneratigut takuneqarsinnaasoq. Aningaasaqarniarnikkut pitsanngoriarneq suliffissaaleqisut ikilinerannik kinguneqartuaannartanngilaq. Piffissami ineriartorfiuallaanngitsumi suliffeqarfiit sulisoreriikkaminnik pikkorissaanissartik qinertarpaat amerlanerusunik sulisussarsinissamut taarsiullugu — taamaalillunilu piffissaq suliffissanik pilersitsiortorfiunngitsoq ingerlasarpoq. Aammalu suliffissanik pilersitsiortornermit sukkanerusumik suliffissaaleqisut amerliartortarput.

Naalagaaffiit ataasiakkaat aningaasaqarniarneri ullumikkut nunanut tamalaanut atuuttunngorsariartuaarneqarput. Aningaasaqarniarnermik immikkut ilisimasallit ilaat isumaqarput nunat tamalaat niueqatigiinnerinik nutaanik pilersitsineq, soorlu Amerikap avannarliup nunanik allanik niueqateqarnissamik isumaqatigiissutaa (NAFTA) aamma Asia-Pacific Economic Cooperation (APEC), silarsuarmi aningaasaqarniarnikkut siuariaataasinnaasut. Ineriartornerli tamanna peqatigalugu suliffeqarfiutileqatigiit annerusut sumiiffinni akikinnerusumik sulisussarsiffigisinnaasaminniikkumanerusarput, nunat suliffissuaqarfiusut suliffissanik annaasaqarnerannik kinguneqartumik. Tamannalu ilutigalugu sulisartut akissarsiakereeqisut akissarsiakilligaluttuinnartarput. Nunat ilarpassuini niueqatigiinnissamik isumaqatigiissutinut tamakkununnga akerliussutsimik takutitsisoqartarnera, allaat nakuusernertalimmik, nalaatsornerinnaanngilaq.

Immikkut ilisimasallit suliffissaaleqinerup akiorniarnissaanut siunnersuutissarpassuaqarput. Siunnersuutit ilaat allaat imminnut akerleriilluinnartuusarput, aningaasaqarniarnermik immikkut ilisimasalinnit, politikerinit imaluunniit sulisartunit namminermeersuunersut apeqqutaalluni. Ilaat siunnersuuteqarput suliffeqarfiit sulisuminnik amerlisitsinissamut kajumissaarneqassasut akileraarutit apparnerisigut. Allat isumaqarput naalakkersuisut akuliuttariaqartut. Allallu suliassanik allaanerusumik agguaanissamik sulinerullu sivikillinissaanik siunnersuuteqarput. Tamanna suliffeqarfiit annerusut misilereersimavaat, ukiunili hundredelinni kingullerni nunani suliffissuaqarfiusuni tamani sapaatip-akunnera suliffiusoq sivikillisimavoq suliffissaaleqisunut ikilissutaanngitsumik. „Siunissaq ungasinnerusoq eqqarsaatigalugu,“ aningaasaqarniarnermik immikkut ilisimasalik Renato Brunetta oqarpoq, „isumassarsiat tamarmik iluaqutaanaviarunanngillat, ajoqutissartaalu iluaqutissartaanit amerlanerullutik.“

„Immitsinnut salloqittassanngilagut,“ atuagassami L’Espresso-mi allassimavoq, „ajornartorsiut aaqqikkuminaatsorujussuuvoq.“ Aaqqikkuminaappallaarpa? Suliffissaaleqinermik ajornartorsiummut aaqqiissutissaqarpa?

[Qupp. 8-mi ungalusaq]

Ajornartorsiut nutaajunngilaq

Suliffissaaleqineq ajornartorsiutaavoq nutaajunngitsoq. Ukiut hundredelikkuutaat ingerlaneranni piumassuserinngisamik suliffeqanngitsoqartarsimavoq. Sanaartukkat annertuut naammassineqareeraangata sulisartut titusindilikkuutaat suliffeeruttarsimapput, tassa sulisussarsiarineqaqqinnissamik tungaanut. Tamatumali pinnginnerani toqqissisimananngeqisumik inuusariaqartarput.

Ukiuni akullerni „naak suliffissaaleqinermik ajornartorsiut ullumikkutut paasillugu atuutinngikkaluartoq“ suliffissaaleqisoqartarsimavoq. (La disoccupazione nella storia [Oqaluttuarisaanerup ingerlanerani suliffissaaleqisarneq]) Taamanikkulli suliffeqanngitsut atorfissaqanngitsutut tarfiinnartutulluunniit isigineqartarsimapput. Allaammi 1800-kkunni tuluit ilisimatuut ilarpassuisa „suliffissaaleqisut ’inupalaanut’ angalaannartunullu silaannarmi sinittartunut imaluunniit unnuami aqqusinerni tarfiinnartunut atassusertarsimavaat,“ professori John Burnett nassuiaavoq. — Idle Hands.

1800-kkut naaneranni 1900-kkullu aallartinneranni suliffissaaleqineq „nassaarineqarpoq“. Naalakkersuisut immikkut ittunik ataatsimiititaliortiterput ajornartorsiummik misissuillutillu aaqqiiniartussanik, soorlu tuluit inatsisartuisa komitéliaat 1895-imi „Suliffissaaleqineq pissutigalugu isumatsassimaneq“-mik misissuisussaq. Suliffissaqannginneq inuttut atugarisatigut ajornartorsiutaalersimavoq.

Ajornartorsiut tamanna eqqumaffigineqarnerujartorsimavoq, ingammik sorsunnersuup siulliup kingorna. Sorsunnerup nalaani amiilaarnaannartumik sakkussialiortiternerup suliffissaaleqineq nungutiusavissimagaluarpaa. 1920-kkulli aallartinneranni nunarsuup kitaani aningaasameerneqaqattaalerpoq 1929-mi ajornartoornersuarmik, silarsuup suliffissuaqarfiusup tamarmi aningaasaqarniarnikkut eqqorneqaatigisaanik, sakkortunerpaaffeqartumik. Sorsunnersuup kingulliup kingorna nunat ilarpassuini aningaasarissaarfiulerpoq suliffissaaleqinerlu apparluni. Kisianni „nalitsinni suliffissaqarniarnikkut ajornartorsiut 1960-ikkut qiteqqunneranni aallartippoq,“ aningaasaqarnikkut ineriartortitsiniarnikkullu suleqatigiiffimmit (OECD-mit) oqaatigineqarpoq. 1970-ikkunni ikummatissakilliorneq qarasaasiallu ineriartupiloornerat, tamatumalu kingunerisaanik soraarsitsiortornerit, pisuullutik suliffissaqarniarneq annertuumik ajornartorsiorfiuleqqippoq. Suliffissaaleqineq unitsitassaanani annertusiartuinnarpoq, maannalu siornatigut allaffimmiutut qullersatullu atorfiit isumannaatsuusimagaluit malunniuffigiartuaarpai.

[Qupp. 7-mi assiliartaq]

Suliffissanik nutaanik piumasaqarnerup immini suliffissaaleqineq millisinnavianngilaa

[Suminngaanneernera]

Reuters/Bettmann