Malongi Yina Beto Ke Baka na Mbandu ya Bantu ya Gibeoni

1-2. Sambu na nki yo kele mfunu na kutula dikebi na mambu yina Biblia ke tubaka sambu na bantu ya Gibeoni?

NA MVULA 1473 na ntwala ya ntangu na beto, dikanda ya Izraele yantikaka kubotula bambanza ya Ntoto ya Lusilu. Bantu ya Izraele nungaka bambanza Yeriko mpi Ai na mutindu ya kuyituka. Kansi na nima ya mwa ntangu, mambu yina bo yindulaka ve salamaka. Kimvuka mosi ya bantu yina vandaka kusala voyage kwisaka mpi songaka bo nde bo me katuka na insi mosi ya ntama mpi nde bo ke zola kusala kuwakana ya ngemba ti bantu ya Izraele.

² Bantu yango kele bantu ya Gibeoni. Yai kele mbala ya ntete ya bo ke tubila bantu ya Gibeoni na Biblia. Kansi Biblia ke tubila bo diaka na bisika ya nkaka. Biblia ke monisa nde bantu ya Gibeoni zingaka ti bantu ya Izraele bamvula mingi. Bikalulu na bo ya mbote mpi mutindu Yehowa sadilaka bo mambu lenda longa beto mambu mingi.

LANDA MBANDU YA LUKWIKILU MPI YA KUDIKULUMUSA YA BANTU YA GIBEONI

3. (a) Bantu ya Gibeoni vandaka banani? (b) Sambu na nki bo sosaka kutula ngemba ti bantu ya Izraele?

³ Bantu ya Gibeoni vandaka kuzinga na Gibeoni, mbanza mosi ya ngolo, ntangu bantu ya Izraele yantikaka kubotula ntoto ya Kanana. Bantu ya Gibeoni vandaka kuzinga na Hivi mpi Hivi vandaka na kati ya babwala 7 ya Kanana yina vandaka ti “bantu mingi mpi ngolo kuluta” bantu ya Izraele. (Kul. 7:1) Ya kieleka, bantu ya Gibeoni vandaka ti basoda mingi mpi ya ngolo. (Yoz. 10:2) Ata bantu ya nkaka ya Kanana zolaka kunwanisa bantu ya Izraele, bantu ya Gibeoni bakisaka nde ngindu yina vandaka ve mbote. Bo zabaka nde Yehowa vandaka kunwanina bantu na yandi mpi yandi silaka nde yandi ta pesa bo insi ya Kanana. (Kub. 34:11; Yoz. 9:24) Ntangu bantu ya Izraele nungaka Yeriko mpi Ai, bantu ya Gibeoni tindaka bantua na kukutana ti Yozue na Gilgale sambu na kutula ngemba.

4. (a) Mutindu Yozue 9:8-13 ke monisa yo, inki mayele bantu ya Gibeoni sadilaka sambu na kusala kuwakana ya ngemba ti bantu ya Izraele? (Tala mpi kifwanisu.) (b) Inki bantu ya Izraele salaka ntangu bo zabaka nde bo kusaka bo?

⁴ Tanga Yozue 9:8-13. Bantu ya Gibeoni kusaka nde bo katukaka na bwala mosi ya ntama. Bo zabaka nde Yehowa sadisaka bantu ya Izraele na kununga basoda ya Ezipte mpi bantotila zole ya bantu ya Amore, Sihoni mpi Ogi. Bo vandaka mayele, yo yina bo buyaka kutuba mambu yina kuminaka bantu ya Yeriko mpi Ai, sambu mambu yango salamaka ntama mingi ve. Diaka, bo tubaka dezia nde bo me katuka na “insi mosi ya ntama kibeni.” Bantu yina vandaka kutwadisa dikanda ya Izraele ndimaka kusala kuwakana ya ngemba ti bantu ya Gibeoni kukonda kuyula Yehowa. (Yoz. 9:14, 15) Mwa ntangu fioti na nima, luvunu ya bantu ya Gibeoni zabanaka, kansi bantu ya Izraele zitisaka kuwakana yina bo salaka sambu bo “diaka ndefi sambu na bo na zina ya Yehowa.” (Yoz. 9:16-19) Bo pesaka bantu ya Gibeoni kisalu ya ‘kulokutaka bankuni mpi ya kubakaka masa sambu na bantu ya Izraele mpi sambu na mesa-kimenga ya Yehowa,” kisalu yina vandaka kulomba kudikulumusa ya mingi.​—Yoz. 9:27.

5. Inki mutindu bantu ya Gibeoni monisaka lukwikilu na Yehowa?

⁵ Ntangu bantotila 5 ya bantu ya Amore waka nde bantu ya Gibeoni salaka kuwakana ya ngemba ti bantu ya Izraele, bo yilamaka sambu na kunwanisa bo. Bantu ya Gibeoni waka boma, yo yina bo lombaka Yozue na kusadisa bo. (Yoz. 10:3-7) Yozue ti basoda na yandi kwendaka kusadisa bantu ya Gibeoni mpi Yehowa sadisaka bo na kununga bitumba yango. Yehowa bwisilaka basoda ya Amore matadi ya nene tuka na zulu mpi salaka nde ntangu kutelama kisika mosi mpi yo landa kusema tii ntangu basoda ya Izraele nungaka bitumba. (Yoz. 10:9-14) Mutindu bantu ya Gibeoni salaka kuwakana ya ngemba ti bantu ya Izraele mpi lombaka Yozue na kusadisa bo ke monisa nde bo vandaka kukwikila na Yehowa mpi kundima nde yandi ta lungisa lusilu na yandi ya kutanina bo.

6. Mutindu Yehowa sadilaka bantu ya Gibeoni mambu ntangu bantu ya Izraele vandaka kubotula Ntoto ya Lusilu ke longa beto nki?

⁶ Disolo yai ke longa beto nki sambu na Yehowa? Yehowa kele Nzambi ya kudikulumusa mpi ya ke wilaka bantu mawa. Yandi tubilaka bantu ya Izraele na ntwala sambu na bantu ya Kanana nde: ‘Beno fwete kula bo nswalu mpi kufwa bo.’ Bantu ya Gibeoni vandaka mpi na kati ya bantu yina Yehowa tubaka nde bo fwete kula mpi kufwa. (Kul. 9:3) Mutindu Yehowa ndimaka kuwakana ya ngemba yina bantu ya Izraele salaka ti bantu ya Gibeoni mpi mutindu yandi bikaka bo na luzingu, ke monisa nde yandi ke wilaka bantu mawa. Ata bantu ya Izraele yulaka ve Yehowa na ntwala ya kusala kuwakana yina ti bantu ya Gibeoni, yandi ndimaka kuwakana yango. Sambu na kusadisa bantu ya Izraele na kulungisa lusilu yina bo salaka, Yehowa sadisaka bo na kununga bitumba na mutindu ya kuyituka.​—Yoz. 9:26; 11:19.

7. Inki mutindu beto lenda landa mbandu ya lukwikilu mpi ya kudikulumusa ya bantu ya Gibeoni? (Tala mpi kifwanisu.)

⁷ Inki mutindu beto lenda landa mbandu ya bantu ya Gibeoni? Beto ta sala yo kana beto ke landa kukumisa lukwikilu na beto ngolo. Kana beto ke yibuka mambu yina Yehowa sadilaka bantu ya Gibeoni, beto ta vanda ti bikuma mingi ya kutudila kibeni Yehowa ntima. (Nk. 40:4, 5) Diaka, beto ta landa mbandu ya bantu ya Gibeoni kana beto ke ndima kusala na dibundu ya Yehowa bisalu ya fioti-fioti yina bantu ya nkaka lenda mona kukonda mfunu. (Yoz. 9:23, 27) Mpangi-bakala mosi ya leke na zina ya Luke ke vilaka ve mambu yina mpangi mosi ya mbuta ya dibuta ya Betele salaka. Ata mpangi yai vandaka ti mambu mingi ya kusala na Betele, yandi ndimaka kulala na Nzo ya Kimfumu kilumbu mosi sambu na kutanina bisadilu ya bo vandaka kutungila yo. Mpangi Luke ke tuba nde: “Beto fwete tuba kaka ve nde mono kele muntu ya kudikulumusa. Kansi yo fwete monana na mambu yina beto ke salaka.” Ntangu beto ke kutana ti bampasi, beto ta monisa nde beto ke kwikilaka na Yehowa kana beto ke tudila yandi ntima konso ntangu mpi ke ndima konso kisalu yina dibundu na yandi ke pesa beto.

BIKA NDE YEHOWA KUYIDIKA MAMBU YA MBI YA BO KE SADILA NGE

8. Inki kima ya mbi Saule salaka bantu ya Gibeoni?

⁸ Biblia ke tubila mambu yina kuminaka bantu ya Gibeoni ntangu Saule vandaka ntotila. Ntotila Saule buyaka nde bantu ya Gibeoni kuzinga na Izraele. Na “kikesa na yandi sambu na bantu ya Izraele ti ya Yuda,” yandi mekaka kumanisa bantu yonso ya Gibeoni.b Yo yina, bo fwaka bantu mingi ya Gibeoni. (2 Sam. 21:2, 5, 6) Saule salaka kima mosi ya mbi kibeni. Yandi fwaka kuwakana ya ngemba yina bantu ya Gibeoni salaka ti bantu ya Izraele banda ntama.

9. Inki ntangu Yehowa monisaka nde yandi sepelaka ve ti mambu ya mbi yina bo sadilaka bantu ya Gibeoni?

⁹ Yehowa pesaka ve bantu yina sadilaka bantu ya Gibeoni ndola na mbala mosi. Ntangu Davidi kumaka ntotila, Yehowa salaka nde mvula kunoka ve bamvula tatu mpi nzala kotaka na bwala. Davidi sosaka kuzaba sambu na nki nzala kotaka na bwala. Yo yina, Yehowa songaka yandi nde bampasi yina kuminaka bo sambu Saule mpi bantu ya nzo na yandi fwaka bantu mingi ya Gibeoni.​—2 Sam. 21:1.

10. Mutindu 2 Samuele 21:3-6 ke monisa yo, inki mutindu mambu yina bantu ya Gibeoni songaka Davidi monisaka nde bo vandaka kuzitisa Nsiku ya Nzambi?

¹⁰ Tanga 2 Samuele 21:3-6. Davidi yulaka bantu ya Gibeoni inki yandi fwete sadila bo sambu na mambu ya mbi yina bo sadilaka bo. Keti bantu ya Gibeoni lombaka Davidi mbongo mingi sambu na kukuma bamvwama? Ve. Bantu ya Gibeoni pesaka mvutu na mbala mosi nde yo “kele ve dikambu ya arza to wolo” sambu Nsiku ke tuba nde kana muntu me fwa muntu ya nkaka bo fwete fwa yandi kansi ve kulomba mbongo to kima ya nkaka sambu na kubika yandi na luzingu. (Kut. 35:30, 31) Bantu ya Gibeoni zabaka mpi nde bo lenda fwa ve muntu kukonda nswa ya ntotila. Nsuka-nsuka, Davidi pesaka nswa nde bo fwa bana-babakala 7 ya dibuta ya Saule yina mbala ya nkaka pesaka maboko sambu na kufwa bantu ya Gibeoni. Mwa ntangu fioti na nima, Yehowa nokisaka mvula mpi nzala manaka. Yo monisaka nde Yehowa vandaka diaka ve na makasi sambu na mambu ya mbi yina bantu ya Izraele sadilaka bantu ya Gibeoni.​—2 Sam. 21:9, 10, 14.

11. Disolo yai ke longa beto nki sambu na Yehowa?

¹¹ Disolo yai ke longa beto nki sambu na Yehowa? Yo ke longa beto nde Yehowa ke salaka ntangu yonso mambu na mutindu ya mbote. (Nk. 37:28) Yandi ke zolaka mpi nde bo sadila bantu yonso mambu na mutindu ya mbote. Yo ke tendula mpi kusadila banzenza to bantu yina kele ve mutindu mosi ti beto mambu na mutindu ya mbote. Na ntangu yina Yehowa me yidikaka, yandi ta manisa bampasi yina bo ke pesaka bansadi na yandi. Yo ke longa beto mpi nde Yehowa ke zolaka nde beto landa kulungisa balusilu ya beto ke salaka mutindu yandi lombaka bantu ya Izraele na kulanda kuzitisa lusilu ya ngemba yina bo salaka ti bantu ya Gibeoni.​—Fwanisa ti Amosi 1:9.

12. Ntangu bantu ke sadila beto mambu na mutindu ya mbote ve, nki mutindu beto lenda landa mbandu ya bantu ya Gibeoni?

¹² Inki mutindu beto lenda landa mbandu ya bantu ya Gibeoni? Ata ntangu bampangi me sadila beto mambu ya mbi, beto fwete vanda ntima-nda mpi kuvingila nde Yehowa kuyidika mambu. Kana beto ke sala mutindu yina, yo ta monisa nde beto ke tula ntima nde Yehowa ta yidika mambu na ntangu ya me fwana. Beto tubila mbandu ya mpangi-nkento Laura French. Yandi yantikaka kusadila Yehowa na Betele ya Canada na 1926. Bamvula kiteso ya 10 na nima, bo sadilaka yandi mambu ya kukonda lunungu kibeni. Bo kusilaka yandi nde yandi vandaka na kati ya kimvuka ya baaposta mpi bo basisaka yandi na Betele. Inki yandi salaka? Ata yo pesaka yandi mpasi mingi, yandi tubaka ve mambu ya mbi sambu na bampangi to dibundu ya Yehowa. Yandi landaka kulonga nsangu ya mbote ti kikesa bonso mupasudi-nzila na bamvula iya yina landaka. Yandi sepelaka diaka mutindu Betele bingaka yandi na kuvutukila kisalu na yandi na 1940. Ntangu yandi vutukaka diaka na Betele, yandi sadilaka Yehowa na kwikama mpenza bamvula kiteso ya 50 tii na lufwa na yandi. Sambu na kukanga ntima na mambu ya kukonda lunungu yina bantu ke sadila beto, mbandu ya mpangi French ke longa beto nde beto fwete landa kusala mambu ya mbote mpi kutula ntima nde Yehowa ta yidika mambu na ntangu ya me fwana.​—Yez. 26:3, 4.

LANDA KUPESA MABOKO NA LUSAMBU YA KIELEKA NA NTIMA YA MVIMBA

13. “Banetinimi” vandaka banani mpi nki bo salaka ntangu Bayuda vutukaka na Yeruzalemi?

¹³ Biblia ke tubila diaka bantu ya Gibeoni bamvula kiteso ya 500 na nima ya luyalu ya ntotila Davidi. Bamvula 70 ya kimpika na Babilone kumaka na nsuka mpi na mvula 537 na ntwala ya ntangu na beto, kimvuka ya ntete ya Bayuda yina vandaka na kimpika vutukaka na Yeruzalemi na nsi ya lutwadisu ya Guvernere Zorobabele. (Esd. 2:1, 2, 58) Na mvula 468 na ntwala ya ntangu na beto, Bayuda ya nkaka vutukaka na Yeruzalemi ti Esdrasi. (Esd. 7:1-7) Bayuda yina vutukaka na Yeruzalemi vandaka fioti na bimvuka yina zole, ata mpidina Biblia ke tuba nde Banetinimi vandaka mpi na kati na bo. (Tala banoti na nsi ya lutiti na Esdrasi 2:58 mpi 7:7.) Banetinimi vandaka banani? Bo vandaka “bansadi ya tempelo yina vandaka ve bantu ya Izraele.” Diaka, yo ke monana nde Banetinimi mingi vandaka bana ya Gibeoni.​—Tala “Netinimi” na Bantendula ya Bangogo ya Biblia.

14. Inki mutindu bantu ya Gibeoni monisaka lukwikilu ya ngolo na Yehowa? (1 Bansangu 9:2 mpi noti na nsi ya lutiti)

¹⁴ Tanga 1 Bansangu 9:2 mpi noti na nsi ya lutiti. “Bansadi ya tempelo” vandaka na kati ya Bayuda ya ntete yina katukaka na kimpika na Babilone mpi vutukaka na Yeruzalemi. Yo ke yitukisa kibeni sambu bo monisaka lukwikilu ya ngolo kuluta Bayuda ya nkaka. Ntembe kele ve nde Bayuda mingi kumaka ti luzingu ya mbote na Babilone, yo yina bo buyaka kuyambula bima na bo sambu na kukwenda kuyidika diaka bibaka ya Yeruzalemi. Kansi, Bayuda ya nkaka mpi bantu ya nkaka yina vandaka mbala ya nkaka bana ya Gibeoni, monisaka lukwikilu ya ngolo mpi bo vandaka ti nzala ya ngolo ya kumona mutindu Yehowa ke vutula lusambu ya kieleka na tempelo ya Yeruzalemi. Yo yina, bo salaka yonso sambu na kuvutuka. Bayuda vandaka ti dikabu ya ntoto na Izraele kansi bana ya Gibeoni ve. Ata mpidina, bana ya Gibeoni ndimaka kuvutuka sambu na kulungisa mikumba na bo na tempelo mpi nkutu bo pesaka maboko na bisalu ya kuyidika bibaka ya Yeruzalemi.​—Neh. 3:26.

15. Disolo ya bantu ya Gibeoni ke longa beto nki sambu na Yehowa?

¹⁵ Disolo yai ke longa beto nki sambu na Yehowa? Yo ke longa beto nde Yehowa ke bakaka na valere mingi bansadi na yandi yina ke kangamaka kaka na yandi mpi yandi ke sadisaka bo. Ntangu kimpika na Babilone manaka, bamvula kiteso ya 1 000 lutuka dezia banda Yehowa gulusaka bantu ya Gibeoni ntangu Izraele vandaka kubotula ntoto ya lusilu. Kansi Yehowa landaka kaka kusakumuna bantu ya Gibeoni. Bo gulukaka ntangu bantu ya Babilone fwaka Yuda mpi Yeruzalemi na 607 na ntwala ya ntangu na beto. Bo landaka mpi kupesa mbote-mbote maboko na lusambu ya kieleka mpi kusadisa Balevi na tempelo. Yo ke monana nde bantu ya nkaka ya Gibeoni vandaka kuzinga pene-pene ti tempelo. (Esd. 2:70; Neh. 11:21) Diaka, bo vandaka kufutisa bo ve mpaku, kitadi to mpaku ya nzila sambu na bisalu yina bo vandaka kusala na tempelo.​—Esd. 7:24.

16. Inki mutindu beto lenda landa mbandu ya bantu ya Gibeoni?

¹⁶ Inki mutindu beto lenda landa mbandu ya bantu ya Gibeoni? Beto fwete sala mpi yonso sambu na kupesa maboko na lusambu ya kieleka. Beto ke ndimaka kusala bansoba ya nene na luzingu na beto sambu na kusadila Yehowa sambu beto ke zolaka yandi. Yai mambu yina mpangi-bakala Alwin na Philippines salaka. Yandi vandaka kusala na kompani mosi ya petrole yina vandaka kufuta yandi mbongo mingi. Kansi yandi vandaka ti mfunu ya kusala diaka mingi na kisalu ya Yehowa. Konso mbala kana nkengi ya nziunga me kwenda kutala dibundu na bo, mpangi Alwin vandaka kubaka mwa konzie na kisalu sambu na kupesa maboko na viziti ya nkengi ya nziunga mpi kulonga diaka mingi nsangu ya mbote. Mwa ntangu na nima ya kusamba mbala mingi, mpangi Alwin bakaka lukanu ya kuyambula kisalu yina mpi kusosa kisalu yina ta bikilaka yandi ntangu ya kusala kisalu ya kimupasudi-nzila. Yandi zabaka nde kana yandi me bika kisalu yina, yandi ta zwa diaka ve mbongo mingi. Ata mpidina, yandi yambulaka yo mpi kumaka kusala kisalu ya nkaka. Na nima, nkento na yandi mpi kumaka mupasudi-nzila mpi bo zole sadisaka bantu 21 na kubaka mbotika. Ntembe kele ve nde Yehowa ke sepelaka ti bikesa na bo. Beto ke ndimaka mpi nde Yehowa ke sepelaka ti bikesa to bibansa yonso ya beto ke salaka sambu na kupesa maboko na kisalu na yandi mpi yo ke salaka nde yandi landa ntangu yonso kulungisa bampusa na beto.​—Mat. 6:33.

17. Disolo ya bantu ya Gibeoni ke longa beto nki?

¹⁷ Disolo ya bantu ya Gibeoni ke sadisa beto na kubakisa mbote bikalulu ya Yehowa. Yandi kele Nzambi ya kudikulumusa, ya ke wilaka bantu mawa, ya lunungu mpi ya kwikama. Yandi ke sakumunaka ntangu yonso bansadi na yandi ya ke kangamaka kaka na yandi. Disolo yango ke longa beto mpi mambu ya nkaka ya mfunu. Bonso bantu ya Gibeoni, beto ke kwikilaka kibeni nde Yehowa ta sadisa beto ntangu beto ke kutana ti bampasi ya ngolo. Lukwikilu yango ke sadisaka beto mpi na kundima kusala na dibundu bisalu ya fioti-fioti yina bantu ya nkaka lenda mona mfunu ve. Diaka, yo ke sadisaka beto na kuvingila Yehowa ti ntima-nda mpenza mpi kundima nde nsuka-nsuka, yandi ta manisa mambu yonso ya mbi yina bantu ke sadilaka beto. Yo ke pusaka beto mpi na kupesa maboko na lusambu ya kieleka ti kikesa mpi na ntima ya mvimba. Kana beto ke sala mambu yai, yo ta monisa nde beto me baka malongi ya mfunu na disolo ya bantu ya Gibeoni.