Зауэм и уасэр
«ЕтІуанэ дунейпсо зауэшхуэм иужь нобэ хуэдэу зауэ куэд щекІуэкІ зэман къэхъуакъым. ЦІыху миллиардитІыр, е нэгъуэщІу жыпІэмэ цІыхубэм и Іыхьэ плІанэр, зауэр къызылъэІэса щІыпІэхэм щопсэу»
(Амина Мохаммед, ООН-ым и Генеральный секретарым и япэ къуэдзэ, 2023 гъэ, январым и 26).
Нобэ мамырыгъэ здэщыІэ сыт хуэдэ къэралми пщэдей зауэ къыщыхъеифынущ. Зауэм къихь зэраныр абы пэжыжьэхэми зыхащІэ, сыт щхьэкІэ жыпІэмэ къэралхэр псори нобэ зэпхауэ щытщ. Зауэр иуха нэужьи, абы къыпэкІуа гугъуехьхэр иджыри илъэс куэдкІэ цІыхухэм зыхащІэ.
Ерыскъыр мащІэ мэхъу. «Иджыри къыздэсым гъаблэм и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр зауэхэращ, сыт щхьэкІэ жыпІэмэ мэжэщІалІэхэм щыщу процент 70 зауэрэ залымыгъэрэ къызылъэІэса щІыпІэхэм щопсэу» — жеІэ ООН-ым.
Узыншагъэм зэран хуохъу. Зауэ зэрыщІидзэнкІэ хъунум цІыхухэр егъэшынэ, егъэгузавэ икІи стрессышхуэ абыхэм къарет. Зауэ щекІуэкІ щІыпІэм щыпсэухэм уІэгъэ зэрагъуэтыфынум нэмыщІ, я психическэ узыншагъэри хэщІыфынущ. Абы нэмыщІ апхуэдэ цІыхухэм дохутырхэм я дэІэпыкъуэгъу щамыгъуэт щІэх-щІэхыурэ къохъу.
Куэдым я унэр ябгынэн хуей мэхъу. ООН-ым и лэжьакІуэм и отчетым къызэрыхэщымкІэ, 2023 гъэм, сентябрь мазэм и кІэм ирихьэлІэу дуней псом цІыху мелуан 114 щІигъум я унэхэр къагъэнэн хуей хъуащ. Абы и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр зауэхэращ.
Ахъшэм пыщІа гугъуехьхэр нэхъыбэ мэхъу. Зауэм и зэранкІэ цІыхухэр ахъшэм пыщІа гугъуехьышхуэхэм пэщІохуэ. Псалъэм папщІэ, инфляция жыхуаІэр къэхъуфынущ. Зауэм ахъшэ куэд зэрытрагъэкІуадэм къыхэкІкІэ къэрал унафэщІхэм узыншагъэм кІэлъыплъынымрэ щІэныгъэ зэгъэгъуэтынымрэ трагъэкІуэдэн хуей ахъшэр куэдкІэ нэхъ мащІэ ящІ. Зауэр иуха иужьи ахъшэшхуэ ухуейщ абы зэтрикъута псор зэтебгъэувэжын щхьэкІэ.
Экологием пыщІа гугъуехьхэр нэхъыбэ мэхъу. Зауэ щекІуэкІым деж, зы лъэныкъуэр адрейм зэран хуэхъун щхьэкІэ, абы и псыр, и щІыр икІи и хьэуар фІей ищІыфынущ. А псом узыфэ хьэлъэхэр къегъэхъейри, цІыху куэдыр гугъу ирегъэхь. Зауэр иуха иужьи иджыри зэман куэдкІэ шынагъуэу щытынущ минэ куэду зыщІалъхьа щІыхэр.
Зауэм цІыхухэм къахуихь зэраныр егъэлеяуэ шынагъуэщ.