Ĩthĩwa na Ũmanyi na ‘Ũkoona Ũseo’

1-2. Mũndũ wĩ ũmanyi ethĩawa ailye ata, na kwĩthĩwa nawʼo kũtonya kũtũtethya ata?

NĨVETHĨWA ve ĩvinda wakuiwe naĩ nĩ mũndũ mũna? Waasilĩlwa ũndũ vataĩle kana ũkavĩtĩwʼa nĩ mũndũ mũna? Nĩvethĩwa ve ũndũ waaumĩla ũkaũtelemya? Ethĩwa nĩ wʼo, nĩvatonyeka ũkethĩwa wĩsĩ ũndũ ne vinya mũno wĩana kwĩka kana kũweta ũndũ ũla waĩle mavindanĩ ta asu. Ũndũ wa kũtanĩthya nĩ kana Maandĩko nĩmavuanĩtye nguma ĩtonya kũtũtetheesya mavindanĩ ta asu na angĩ maingĩ, nayo nĩ ũmanyi.

² Mũndũ wĩ ũmanyi ethĩawa na ũtonyi wa kwona maũndũ ala mate ũtheinĩ. O na ĩngĩ, nguma ĩsu nĩtũtetheeasya kũelewa kĩla kĩtonya kwĩthĩwa kĩnatumie ũndũ mũna wĩkĩka kana nĩkĩ mũndũ mũna ũtonya kwĩthĩwa aneekie maũndũ mana. Nũndũ wa ũu, ũmanyi no ũtũtetheesye kũtũmĩa kĩlĩko nesa. Kwa ngelekanyʼo, no ũtũtetheesye ‘kũsiĩĩa ilomo sitũ’ na kũmanya nĩ ĩndĩĩ twaĩle ‘kũvindya.’ (Nth. 10:​19, BK; Sav. 4:​4, BK) Eka ũu, no ũtũtetheesye kũsiĩĩa ũthatu witũ na kũekea ala angĩ yĩla matũvĩtĩsya. Na no ũtũtetheesye tũkethukĩĩsya angĩ yĩla meũtũnenga ũtao kana meũtũlũnga. (Nth. 19:20) Yĩla twoonanyʼa kana twĩ na nguma ĩsu, tũyĩthĩawa tũimũtanĩthya Yeova tũ, ĩndĩ ithyĩ ene nĩtũtethekaa na tũkatethya ala mekwĩwʼa ndeto sitũ na mekwona meko maitũ. Ũndũ ũsu wĩthĩawa mũno mũno mavindanĩ ala twatatĩka kũsũngĩa tũtasũanĩĩte kana yĩla twaemwa nĩ kũsiĩĩa ũndũ tũkwĩwʼa. Ekai yu tũneenee ngewa itatũ syĩ Mbivilianĩ iũtwonyʼa ũndũ kwĩthĩwa na ũmanyi kũtonya kũtũtetheesya twĩthĩwe na wĩnyivyo, twĩkale tũuĩtye, na tũimwĩkwatya Yeova vyũ.

ĨTHĨWA NA WĨNYIVYO ĨNDĨ TI NGATHĨĨO

3. Naamani aĩ ũũ?

³ Nĩ kana twone ũseo, nĩtwaĩle kũleana vyũ na ngathĩĩo. (1 Vet. 5:5) Na kwĩthĩwa na ũmanyi no kũtũtetheesye kwĩka ũu. Kwa nzĩa yĩva? Kwasũanĩa ngelekanyʼo ya Naamani. Ekalaa Silia, ĩla nĩ nthĩ yaĩ ngalĩko ya ĩũlũ ya Isilaeli. Naamani aĩ mũndũũme waĩ nguma nũndũ aĩ mũnene wa ita sya Silia. Ĩndĩ o na vailye ũu, nĩwawaie ũwau mũthũku mũno wa kĩkonde wĩtawa mangũ.—2 Asu. 5:1.

4. Naamani oonanisye ata kana aĩ na ũmanyi?

⁴ Mũka wa Naamani aĩ na kelĩtu kamũthũkũmaa ka nthĩ ya Isilaeli kala kamũtavisye kana Isilaeli kwaĩ na mwathani waĩ atonya kũvosya mũũme wake ũwau ũsu. (2 Asu. 5:​2, 3) Naamani aĩ atonya kũsũanĩa ũũ, ‘Kelĩtu kamũthũkũmi ka kĩlasi kya nthĩ na kaumĩte nthĩ ya amaitha maitũ kwa wʼo no kandavye ũndũ ũtonya kũndethya?’ Ĩndĩ Naamani nĩwoonanisye kana aĩ na ũmanyi. Vandũ va kũeka ngathĩĩo itume avũthĩĩsya kĩla kelĩtu kau kawetie, we nĩweenyivisye na oosa ndeto syako kwa ũito. Nũndũ wa ũu, nĩweetisye mũsumbĩ wa Silia mwanya wa kũthi Isilaeli nĩ kana akamanthe ũiiti.—2 Asu. 5:​4, 5.

5. Vaendie ata yĩla Naamani wavikie Isilaeli?

⁵ Naamani nĩwavikie kwa Mũsumbĩ Yeolamu ekwatĩtye avowʼe ũwau ũsu wa mangũ. Ĩndĩ Yeolamu asũanĩie kana mũsumbĩ wa Silia endaa o kũmũthokoa. Yĩla mwathani Elisa weewie ĩũlũ wa ũndũ ũsu, nĩwatavisye Yeolamu aeke Naamani athi vala waĩ. (2 Asu. 5:​6-9) Ĩndĩ Naamani avika kũu, maũndũ mayaathi ũndũ wasũanĩaa. Twĩasya ũu nũndũ Elisa ndaaumaala amũthokye kana aneene nake. Vandũ va ũu, eekie kũtũmana atavwʼe kĩla waaĩle kwĩka nĩ kana avowʼe.—2 Asu. 5:10.

6. (a) Nĩ kyaũ kĩtonya kwĩthĩwa kyatumie Naamani atatanĩthwʼa nĩ kĩla Elisa watũmanie atavwʼe? (b) Athũkũmi ma Naamani moonanisye ata kana maĩ na ũmanyi, na vaendie ata? (2 Asumbĩ 5:​13, 14)

⁶ Mbeenĩ, Naamani ndaatanĩthwʼa nĩ kĩla wataviwʼe eke. ‘Nĩwathatie’ na ‘avĩndũka athi.’ (2 Ki. 5:​11, 12) Nĩ kyaũ kyamũthatisye mũno wĩana ũu? Nũndũ we aĩ mũsikalĩ wa ita waĩ na ũkũmũ, nĩvatonyeka akethĩwa eewie ta ũtananengwa ndaĩa ĩla ĩmwaĩle. Kwongela ũu, nĩvatonyeka akethĩwa eewie maũndũ ala Elisa wamũtavisye eke ta moonanasya kana ndanengete ndaĩa nthĩ ya Silia. O na ethĩwa nĩ kyaũ kyatumie athata, nĩwatwie kũsyoka Silia atavoetwʼe. Ĩndĩ athũkũmi make nĩmoonanisye kana maĩ na ũmanyi yĩla mamwĩsũvie asũanĩe ũtwi wake. Naamani nĩwaekie kwĩthĩwa na ngathĩĩo, na vandũ va ũu, eenyivya na aatĩĩa kĩla Elisa wamũtavisye. Nũndũ wa ũu, nĩwavoiwʼe.—Soma 2 Asumbĩ 5:​13, 14.

7. Ngewa ya Naamani yĩtũmanyĩsya kyaũ? (Nthimo 22:4) (O na ĩngĩ, sisya visa.)

⁷ Ngewa ĩno ĩtonya kũtũmanyĩsya kyaũ? Twonanasya kana twĩ na ũmanyi yĩla twaelewa maũndũ ala mate ũtheinĩ. Kĩu nĩkyo kĩtumi twaĩle kũsũanĩa nesa tũtaneka ũndũ o na wĩva. O na ĩngĩ, nĩtwonanasya kana twĩ na ũmanyi yĩla twaema kũatĩĩa ũndũ tũkwĩwʼa tũyĩka motwi. Nguma ĩsu no ĩtũtetheesye kwĩthĩwa na wĩnyivyo. Na mũndũ wĩ wĩnyivyo nĩwĩtĩkĩlaa kana ve maũndũ ũtesĩ. Mavinda amwe, nĩtwaĩle kũmantha ũtethyo wa angĩ nĩ kana tũelewe ũndũ mũna nesanga, na Yeova no atũtethye mũno ũndũnĩ ũsu. Kwa ngelekanyʼo, Naamani ndaĩ mũthaithi wa Yeova, ĩndĩ nĩwoonanisye kana aĩ na ũmanyi kwa kwĩthukĩĩsya angĩ enyivĩtye, na amwe weethukĩĩisye nĩ kelĩtu ka Isilaeli kala kathũkũmaa mũka wake, athũkũmi make mwene, na ũndũ ũla wa vata vyũ, nĩweethukĩĩisye Elisa mũthũkũmi wa Yeova. Naamani nĩwaekie kwĩthĩwa na ngathĩĩo. Nũndũ wa ũu, nĩweekie ũtwi mũseo na kĩu kyatuma oona ũseo. O naitũ nĩtwaĩle kwamba kũsũanĩa maũndũ nesa tũtanamba kwĩka ũndũ o na ũmwe, ta yĩla twanengwa ũtao wumĩte Maandĩkonĩ tũkwĩwʼa wĩ vinya kũwĩtĩkĩla kana yĩla twanengwa mwolooto tũte kũũelewa nesa. Yĩla tweeka ũu, tũkoonanasya kana tũi na ngathĩĩo, na vandũ va ũu, twĩ na wĩnyivyo.—Soma Nthimo 22:4.

ĨKALA ŨUĨTYE VANDŨ VA KŨTHATA

8. Nĩ mavindanĩ ta meva tũtonya kwĩwʼa ve vinya kwĩkala tũuĩtye?

⁸ Kwĩthĩwa na ũmanyi no kũtũtetheesye tũkekala tũuĩtye yĩla vaumĩla maũndũ matonya kũtũthatya. Nĩ wʼo kana ti mavinda onthe ũndũ ũsu wĩthĩawa wĩ laisi, na mũno mũno yĩla twĩ na kĩtumi kya kũthata nũndũ wa ndeto kana meko ma angĩ. (Avs. 4:26) Kwoona ũndũ Ndaviti na Avikaili moonanisye kana maĩ na ũmanyi yĩla ũndũ mũna mũmũ waumĩlile.

9. Navali akuie Ndaviti ata?

⁹ Kwasũanĩa kĩla kyeekĩkie ĩvinda yĩla Ndaviti na aũme make makĩĩte Saũlo na makathi kwĩvitha weũnĩ wa Valani. (1 Sam. 25:1) Me kũu, nĩmasũvĩie aĩthi na indo sya mũndũ waĩ mũthwii mũno weetawa Navali. (1 Sam. 25:​15, 16) Yĩla ĩvinda ya kũtila malondu wʼĩa yavikie, Ndaviti nĩwatũmie anake make kwa Navali aimwendea ũseo na amũkũlya enyivĩtye amanenge kĩndũ o na kĩva kĩla waĩ atonya kũmanenga. (1 Sam. 25:​6-8) Ĩndĩ Navali ndaatũngĩa Ndaviti na aũme make mũvea nũndũ wa maũndũ ala meekĩte kwondũ wake. Vandũ va ũu, asũngĩie e mũkalĩ mũno, o na aumanga Ndaviti na aũme make.—1 Sam. 25:​10, 11.

10. Ndaviti na Avikaili moonanisye ata kana maĩ na ũmanyi? (1 Samũeli 25:​32, 33) (O na ĩngĩ, sisya visa.)

¹⁰ Keka nue wakwatiwe nĩ ũndũ ta ũla wakwatie Ndaviti wĩthĩwa weewie ata? No tũelewe kĩla kyatumie Ndaviti athata mũno wĩana ũu. Na athatie mũno nginya endaa kũaa Navali. (1 Sam. 25:​13, 21, 22) Ĩndĩ mũka wa Navali, ũla weetawa Avikaili na waĩ mũĩ mũno, nĩwaendie kũkomana na Ndaviti na aũme make amasiĩĩa kũmũaa. We Avikaili oonanisye ata kana aĩ na ũmanyi? Nĩwamanyie kana o na kau Ndaviti nĩwoosie matambya na mĩtũkĩ, aĩ mũndũũme mũseo. Kwoou nĩweekie kyonthe kĩla waĩ atonya kwĩka nĩ kana amũtetheesye asiĩĩe ũthatu wake. Nĩwamũeteie mĩthĩnzĩo na amũnenga ũtao mũseo enyivĩtye. (1 Sam. 25:​18, 23-31) Nake Ndaviti nĩwoonanisye kana aĩ na ũmanyi kwa kũatĩĩa kĩla Avikaili wamũtavisye na kũelewa kana ndeto syake syoonanasya woni wa Yeova ĩũlũ wa ũndũ ũsu. Nũndũ wa ũu, Ndaviti nĩwauisye na eesũvĩa ndakeke ĩvĩtyo ĩnene mũno.—Soma 1 Samũeli 25:​32, 33.

11. Kwĩthĩwa na ũmanyi kũtonya kũtũtethya ata yĩla twathatwʼa? (Nthimo 19:11)

¹¹ Ngewa ĩno ĩtonya kũtũmanyĩsya kyaũ? Kwĩthĩwa na ũmanyi no kũtũtetheesye tũkathĩnĩkĩa ũndũ mũna tũuĩtye, o na ethĩwa twĩ na kĩtumi kĩseo kya kũthata. O na ĩngĩ, nguma ĩsu no ĩtũtetheesye kwona ũndũ ndeto na meko maitũ matonya kũũmĩsya angĩ. (Soma Nthimo 19:​11, nthĩnĩ wa maelesyo ma kwongeleela.)a Yĩla Ndaviti walilikanilwʼe ũndũ Yeova wonaa maũndũ, kĩu nĩkyamũtetheeisye kũsiĩĩa ũthatu wake. O ta ũu, ethĩwa ve ũndũ waũthatya, ndũkasũngĩe na mĩtũkĩ ũtambĩte kũsũanĩa. (Yak. 1:19) Vandũ va ũu, mũvoye Yeova na ũieka ĩvinda yĩvĩte nĩ kana ũmanye woni wake ĩũlũ wa ũndũ ũsu, na nĩvatonyeka kĩu kĩkaũtetheesya kũusya.

12. Angĩ matonya kũtũtetheesya ata twonanyʼe kana twĩ na ũmanyi na tũyĩkala tũuĩtye?

¹² O tondũ Yeova watũmĩie Avikaili kũtetheesya Ndaviti ausye na ayĩthĩwa na kĩsũanĩo ta kyake, no atũmĩe angĩ kũtũtetheesya twĩthĩwe na kĩsũanĩo ta kyake. Kwoou ũtambĩte kwosa ĩtambya ũthĩnĩkĩe ũndũ mũna ũũkũthatya, neena na Mũklĩsto mũimu kĩ-veva ũla ũtonya kũũtetheesya kwona maũndũ o ũndũ Yeova ũmonaa. (Nth. 12:15; 20:18) Na ethĩwa nue ũũtetheesya mũnyanyau kũthĩnĩkĩa ũndũ ta ũsu, no ũatĩĩe ngelekanyʼo ya Avikaili. No ũmũtetheesye akethĩwa na kĩsũanĩo ta kya Yeova ĩũlũ wa ũndũ ũla ũũmũthĩnyʼa. Weeka ũu, vate nzika Yeova akaathimaa kĩthito kyaku kya kũtetheesya angĩ methĩwe na ũmanyi na maiendeea kwĩkala mauĩtye.

MWĨKWATYE YEOVA VYŨ VANDŨ VA KWĨTHĨWA NA WIA

13. Kwĩthĩwa na ũmanyi kũtonya kũtũtetheesya ata tũeke kwĩthĩwa na wia?

¹³ Mavinda amwe, tũkakwatawa nĩ maũndũ meũtuma twĩthĩwa na wia. Kwĩthĩwa na ũmanyi no kũtũtetheesye tũkaeka kwĩthĩwa na wia twalilikana kana ũndũ o na wĩva ũtonya kũtũtelemya twĩ nthĩnĩ wa nthĩ ĩno nĩ vathei waelekanwʼa na vinya ũte maela ũla Yeova wĩthĩawa nawʼo. (Sav. 27:1) Yeova no atũtetheesye ũndũnĩ o na wĩva, o na ethĩwa nĩ ũndũ tũkwĩwʼa tũtatonya kũũthĩnĩkĩa. Na ũu nowʼo watetheeisye mwathani Yona. Aĩ mũndũ wa kĩ-veva, ĩndĩ nĩwendaa ũmanyi mwingangĩ nĩ kana eanĩsye kĩanda kyaĩ kyũmũ.

14. Nĩ kyaũ kĩtonya kwĩthĩwa kyatumaa Yona akĩa kwĩtĩkĩla kĩanda kĩla Yeova wamũnengie?

¹⁴ Yeova anengie Yona kĩanda kyaĩ kyũmũ mũno kya kũthi Nineva akatangaasĩe ekali ma kũu ũvoo wa ũsilĩlo. (Yona 1:​1, 2) Keka nue wanengiwe kĩanda kĩu Yona wanengiwe wĩthĩwa weewie ata? Kyalo kya kuma Isilaeli na maaũ kũthi nginya ndũa ya Nineva, ĩla yaĩ Asuli, kyaĩ kyũmũ mũno na mũndũ aĩ atonya kũkua ta mwei ũmwe. Aasuli mesĩkĩe ta andũ maĩ angʼendu mũno. O na Nineva yeetawa “ndũa ya nthakame.” (Nau. 3:​1, 7, BK) Vandũ va Yona kwĩtĩkĩla kĩanda kĩla Yeova wamũnengie, atwie kũkĩĩa kũndũ kũngĩ.—Yona 1:3.

15. Nĩ kyaũ kyatetheeisye Yona kũmũĩkĩĩa Yeova vyũ? (Yona 2:​6-9)

¹⁵ Yona aĩ nzĩanĩ akĩĩte kũndũ kũngĩ yĩla Yeova wamũlilikanilye ĩũlũ wa vinya wake ũte maela kwa kũtangĩĩa thayũ wake kwa nzĩa ya kyama. (Yona 1:​15, 17) Yona nĩweemanyĩisye ũndũ wa vata. Nĩwamanyie kana ndaĩ na vata wa kũkĩa kĩanda kĩla Yeova wamũnengete kya kũthi Nineva nũndũ Yeova aĩ atonya kũmũsũvĩana na mũisyo o na wĩva. (Soma Yona 2:​6-9.) Yĩla Yeova wanengie Yona kĩanda kĩu ĩngĩ, nĩweetĩkĩlile. Nĩwaendie Nineva na andũ ma kũu nĩmethukĩĩisye ũvoo wake na meelila.—Yona 3:5.

16. Kwĩthĩwa na ũmanyi kũtonya kũtũtetheesya ata yĩla tũũkĩa? (Nthimo 29:25) (O na ĩngĩ, sisya visa.)

¹⁶ Ngewa ĩno ĩtonya kũtũmanyĩsya kyaũ? Tũyaĩle kwĩtĩkĩlya kĩndũ o na kĩva, na mũno mũno kũkĩa andũ, kũtume tũeka kũmũthũkũma Yeova. (Soma Nthimo 29:25.) Kwĩthĩwa na ũmanyi nĩkwatetheeisye Yona aeka kwona mawetu ala maĩ matonya kũmũkwata e kĩandanĩ kyake, na vandũ va ũu, ambĩĩa kwona ũndũ Yeova waĩ atonya kũmũtetheesya. O ta ũu, tũyaĩle kũtũnga kĩlĩko maũndũnĩ ala meũtuma tũkĩa, ĩndĩ nĩtwaĩle kũsũanĩa ũndũ Yeova wĩthĩĩtwe aitũtetheesya na kũtũsũvĩa ĩvindanĩ ĩvĩtu. O na ĩngĩ, no tũvindĩĩsye ngelekanyʼo sya ana-a-asa na eĩtu-a-asa ala makĩlilye vinya maũndũ maĩ momũ kana ala mavotie kũthĩnĩkĩa ianda syaĩ ngito nũndũ wa kũmwĩkwatya Yeova. (Evl. 13:6) Ekai tũtwʼe vyũ kwonanyʼa kana twĩ na ũmanyi kwa kũmwĩkwatya Yeova vyũ, na tweeka ũu, tũkeethĩawa ngelekanyʼo nzeo kwa angĩ.

ĨKĨA KĨTHITO ŨENDEEE KWĨTHĨWA NA ŨMANYI

17. Nĩ kyaũ kĩtonya kũtũtetheesya twĩthĩwe na ũmanyi mwingangĩ?

¹⁷ O tondũ twoona, ũmanyi no ũtũtetheesye kũthĩnĩkĩa ũndũ mũna mũmũ kwa nzĩa nzeo. Nĩ kyaũ kĩtonya kũtũtetheesya twĩthĩwe na ũmanyi mwingangĩ? Yeova nĩwe Mwambĩlĩlya wa ũmanyi na nũtetheesye athaithi make methĩwe nawʼo kwa kũmanenga Ndeto yake na veva wake mũtheu. (Nee. 9:20; Sav. 32:8) O na nũtũnengete ũtao ũtũtetheeasya kũtongoesya matambya maitũ na kũsiĩĩa ũndũ tũkwĩwʼa. (Sav. 119:​97-101) Yĩla twavindĩĩsya nesa kĩla Mbivilia yaĩtye na twamũvoya Yeova veva wake mũtheu, nĩtwĩthĩawa na ũmanyi. Tweeka ũu, nĩtwĩthĩawa na woni ta wake ĩũlũ wa ũndũ mũna na nĩtũmanyaa ũndũ tũtonya kũũthĩnĩkĩa nesa vyũ nĩ kana kĩla tũũweta na kwĩka kyonanyʼe kana twĩ na kĩsũanĩo ta kyake.—Nth. 21:11.

18. Ũtwʼĩte kwĩka ata?

¹⁸ Ekai tũtwʼe vyũ kũendeea kwĩkĩa kĩthito twĩthĩwe na ũmanyi ũla wumaa kwa Yeova. (Sav. 14:2) Tweeka ũu, ‘tũikangangaa kuma nzĩanĩ ya ũmanyi.’ (Nth. 21:​16, BK) Vandũ va ũu, tũkethĩawa tũtwʼĩte vyũ kwĩ ĩvinda yĩngĩ o na yĩva kwonanyʼa kana twĩ na ũmanyi mavindanĩ onthe na maũndũnĩ onthe. Na nũndũ wa ũu, ‘tũkoonaa ũseo.’