Ũndũ Ũtonya Kũkĩlya Vinya Maũndũ Ala Matonya Kũũvĩngĩĩsa

1-2. Ũndũ mũna wa vata ũtonya ata kwambĩĩa kũtũvĩngĩĩsa?

NŨLILIKENE ĩvinda ya mũthya yĩla wakĩlilye vinya ũndũ waĩ ũtonya kũũvĩngĩĩsa? Nĩvatonyeka vakethĩwa ve ũndũ wakwelelũkilye waeka kwĩka ũndũ mũna weekaa na weethĩa no nginya ũtwʼe nĩ ũndũ wĩva wa vata mũnango. Kwa ngelekanyʼo, kwasũanĩa simũ yaku nĩyaĩa ũtwaĩte ngalĩ. Simũ ĩsu no yĩthĩwe ĩkonetye ũndũ mũna wa vata, ĩndĩ ũimanya kana wamyosa vau kwa vau nĩkũũvĩngĩĩsa. Ĩvindanĩ ta yĩu, kũtũnga kĩlĩko lelũnĩ nĩkwʼo kwa vata mũnango.

² Ve maũndũ maingĩ ma vata thayũnĩ twĩthĩawa twaĩle kwĩka. Nĩtwĩsĩ kana kũtũnga kĩlĩko maũndũnĩ ma kĩ-vevaa nĩkwʼo kwa vata mũno vyũ. (Mt. 6:33) Nũndũ wa ũu, andũ ma Yeova methĩawa mailye ta ndeleva wĩ metho, na nĩmatataa kũmanya nĩ maũndũ meva matonya kũmavĩngĩĩsa maikatũnge kĩlĩko kyoo maũndũnĩ ma kĩ-veva.—Nth. 4:25; Mt. 6:22.

3. Twĩneenea kyaũ ĩsomonĩ yĩĩ, na kĩtũtethya ata?

³ Vai ũmwe witũ wendaa ũndũ o na wĩva ũmũvĩngĩĩse aeke kũvĩtya mbee maũndũ ma kĩ-veva. Ĩndĩ o na vailye ũu, ithyonthe nĩtũkwatawa nĩ maũndũ matonya kũtũvĩngĩĩsa na mĩtũkĩ. (Lũka 21:​34-36) Kwoou nĩ kana twone ũndũ tũtonya kũtũnga kĩlĩko ũthũkũminĩ witũ kwa Yeova, ĩsomonĩ yĩĩ twĩona (1) nĩ maũndũ meva matonya kũtũvĩngĩĩsa, (2) ũndũ Yesũ wakĩlilye vinya maũndũ ala maĩ matonya kũmũvĩngĩĩsa, na (3) ũndũ tũtonya kũkĩlya vinya maũndũ ala matonya kũtũvĩngĩĩsa ũmũnthĩ.

NĨ MAŨNDŨ MEVA MATONYA KŨTŨVĨNGĨĨSA?

4-6. Nĩ maũndũ ta meva matonya kũtũvĩngĩĩsa na mĩtũkĩ?

⁴ Ithyonthe twĩthĩawa na maũndũ maingĩ thayũnĩ twaĩle kũthĩnĩkĩa. Kwa ngelekanyʼo, nĩtũtonya kwĩthĩwa na mathĩna ma mwĩĩ twaĩle kũthĩnĩkĩa kana o maũndũ angĩ ma vata matũkonetye ithyĩ ene kana makonetye mĩsyĩ yitũ. Nĩ wʼo kana maũndũ asu onthe nĩ ma vata na nĩtwaĩle kũmathĩnĩkĩa. Ĩndĩ no matũvĩngĩĩse? Ĩĩ, no matũvĩngĩĩse, na mũno mũno ethĩwa twĩtindĩa kũmasũanĩa na mekua ĩvinda na vinya witũ mwingĩ.

⁵ Kwongela ũu, aingĩ maitũ no twĩthĩwe twĩkalaa isionĩ kwĩ na ithokoo sya kĩ-siasa, mathĩna ma mbesa, mowau me kĩvathũkanyʼo, na ithokoo ingĩ itathelaa ila syonanasya kana twĩkalĩte mũminũkĩlyonĩ wa nthĩ ĩno nthũku. (2 Tim. 3:1) Yĩla twakwatwa nĩ maũndũ ta asu, no tũkwatwe nĩ kĩũũyũ kingĩ na ũyĩthĩa twĩtindĩa o kũmasũanĩa.

⁶ Nĩvatonyeka tũkethĩwa twĩsĩ andũ makwatĩtwe nĩ maũndũ ta asu na kĩu kĩkatuma thayũ woo ũalamũkana. Kwoou tũisengʼaa twoona maitavĩwe ngoonĩ nũndũ wa maũndũ ta asu mamakwatĩte. Yeova ndaaũmba andũ mathĩnae kana matindĩae kũkwatwa nĩ maũndũ meũtuma methĩwa na kĩũũyũ. Nĩkyo kĩtumi amwe mewʼaa ta ve kĩndũ makosete nũndũ wa kũmĩanĩsya na maũndũ ta asu. Nũndũ wa ũu, amwe no matũmĩe ĩvinda yoo yingĩ mayĩtanĩthya nĩ kana maeke kũsũanĩa mathĩna moo. Tũtonya kwĩka ata twambĩĩa kwĩwʼa ũu? Ekai twone ũndũ ngelekanyʼo ya Yesũ ĩtonya kũtũtetheesya tũkĩlye vinya maũndũ ala matonya kũtũvĩngĩĩsa tũikamũvĩtye Yeova mbee.

YESŨ AKĨLILYE VINYA ATA MAŨNDŨ ALA MAĨ MATONYA KŨMŨVĨNGĨĨSA?

7. Nĩ maũndũ meva maĩ matonya kũvĩngĩĩsa Yesũ?

⁷ Ve maũndũ maingĩ maĩ matonya kũvĩngĩĩsa Yesũ, ta maũndũ ma siasa na maũndũ angĩ ma kĩla mũthenya. Ĩvinda yĩla Yesũ waĩ ĩũlũ wa nthĩ, andũ aingĩ maĩ ngya na nĩmawaaa. (Mt. 14:14; Mlko. 14:7) Eka ũu, Alomi na Ayuti ala angĩ nĩmamanyamaasya mũno. Yĩla andũ moonie kana Yesũ aĩ na ũkũmũ na ũtonyi wa kwĩka syama, nĩmendie kũmũtwʼĩkĩthya mũsumbĩ woo. (Yoa. 6:​14, 15) O na ĩngĩ, Satani nĩwamũtatie Yesũ ayenda ose nzĩa ya mũkato ya kũtwʼĩka mũsumbĩ wa nthĩ. (Mt. 4:​8, 9) O na ve ĩvinda mũtũmwa Vetelo, ũla waĩ ũmwe wa anyanyae, wamwĩkĩie vinya ndakaeke maũndũ mathũku mamũkwate kwa kũmwĩa: “Ĩyĩwʼĩe tei, Mwĩaĩi.”—Mt. 16:​21, 22.

8. Yesũ akĩlilye vinya ata maũndũ ala maĩ matonya kũmũvĩngĩĩsa?

⁸ Yesũ akĩlilye vinya ata maũndũ ala maĩ matonya kũmũvĩngĩĩsa? Ve maũndũ atatũ mamũtetheeisye. Mbee, nĩweekĩie kĩthito ethĩwe na kĩsũanĩo ta kya Yeova. (Yoa. 8:28; 14:9) Kelĩ, atũngĩte kĩlĩko maũndũnĩ ma kĩ-veva. (Mt. 9:35) Na katatũ, nĩwaeleetwe nesa maũndũ ala ma vata nĩ meva. (Yoa. 4:34) Nũndũ wa ũũ, nĩwaleanile na kĩla Satani wamũtavisye e mũlũmu na ndaaeka kĩla Vetelo wamũtavĩsye kĩmwelelũkye o na kau ũ Vetelo ndaĩ na kĩeleelo kĩthũku. (Mt. 4:10; 16:23) O na ndaaeka maũndũ ala andũ masũanĩaa, kũweta, kana kwĩka mamũvĩngĩĩse aeke kwĩanĩsya kĩeleelo kya Ngai. Nĩ wʼo kana ũmũnthĩ no tũvĩngĩĩswe nĩ maũndũ me kĩvathũkanyʼo na ala mavĩngĩĩsie Yesũ. Ĩndĩ twaatĩĩa maũndũ asu atatũ mamũtetheeisye, o naitũ tũkethĩawa tũtonya kũkĩlya vinya maũndũ ala matonya kũtũvĩngĩĩsa.

ŨNDŨ TŨTONYA KŨKĨLYA VINYA MAŨNDŨ ALA MATONYA KŨTŨVĨNGĨĨSA?

9. Ĩandĩko ya Aeveso 5:17 yĩtũtavĩtye twĩke ata?

⁹ Ĩmanyĩsye kwĩthĩwa na kĩsũanĩo ta kya Yeova. Kwĩka ũu kũkaũtetheeasya kũendeea “[kũmanya] kwenda kwa Yeova nĩ kwĩva.” (Soma Aeveso 5:17.) No twĩmanyĩsye kĩla kĩmwendeeasya Yeova kwa kũsoma Ndeto yake na kũmĩvindĩĩsya. Na no twĩke ũu o na yĩla Mbivilia ĩtaneeneete ĩmwe kwa ĩmwe ũndũ ũla ũtũkwatĩte. Tũtonya kwĩka ũu ata? Nĩ kwa kwĩkĩa kĩthito twĩthĩwe na kĩsũanĩo ta kya Yeova na kwĩtĩkĩla kĩtũtongoesye.

10. Tũtonya kwĩka ata twĩmanyĩsye kwĩthĩwa na kĩsũanĩo ta kya Yeova?

¹⁰ No twĩmanyĩsye kwĩthĩwa na kĩsũanĩo ta kya Yeova twasoma Mbivilia na twavindĩĩsya maũndũ ala wĩkaa kwondũ witũ. (Yel. 45:5) Yĩla tũũsoma ngewa ila syĩ Mbivilianĩ, no twĩkũlye makũlyo ta: ‘Ũndũ ũũ wĩmanyĩsya kyaũ ĩũlũ wa Yeova? Ndonya kũũtũmĩa ata nĩ kana nĩthĩwe na kĩsũanĩo ta kya Yeova?’ Nĩ wʼo kana mosũanĩo ma Yeova me ĩũlũ kwĩ maitũ. (Isa. 55:9) Kwoou nĩ ũndũ wa vata tũmũkũlye atũmanyĩsye kwĩka kwenda kwake. (Sav. 143:10) O na ĩngĩ, nĩtwaĩle kũmũvoya atũtetheesye kũelewa kĩsũanĩo kyake na tũyĩkĩa kĩthito tũsũanĩae o take.—1 Yoa. 5:14.

11. Yeova endaa twĩke ata?

¹¹ O ũndũ twaendeea kwĩmanyĩsya kũsũanĩa ta Yeova, nĩtũeleawa kana endaa twĩvathane na maũndũ o na meva ala matonya kũtũvĩngĩĩsa nĩ kana twĩthĩwe twĩyũmbanĩsye mũthya wa nthĩ ĩno nthũku. (Mt. 24:44) We ndendaa tũitavĩwe nĩ mawĩmakĩo. (Mt. 6:​31, 32) Nĩkyo kĩtumi ũtũnengae ũtao mũseo nĩ kana ũtũtetheesye kũmanya kĩla tũtonya kwĩka yĩla twambĩĩa kũitavĩwa nĩ maũndũ, ta ũima witũ wa mwĩĩ, wĩa, vala tũkwĩkala, kana maũndũ angĩ matũkonetye ithyĩ ene kana makonetye mĩsyĩ yitũ. O na nũtwĩkĩĩte vinya tũmwĩkwatye nĩ kana atũnenge ũĩ na vinya wa kũmĩanĩsya na maũndũ ala meũtũkwata.—Sav. 55:22; Nth. 3:​5-7.

12. Nĩ ũndũ wĩva ũtonya kũtũtetheesya tũikethĩwe na kĩũũyũ twoona maũndũ ala maendeee ĩũlũ wa nthĩ? (Mathayo 5:3)

¹² Tũnga kĩlĩko maũndũnĩ ma kĩ-veva. Ithyonthe nĩtũkwatawa nĩ kĩũũyũ twasũanĩa maũndũ ala maendeee ĩũlũ wa nthĩ, ĩndĩ vai ũndũ twĩka tũkamamina. Kwoou nĩ kana maũndũ ta asu maikatũvĩngĩĩse, nĩtwaĩle kũtũnga kĩlĩko maũndũnĩ ma kĩ-veva. O na ĩngĩ, nĩtwaĩle kwĩkĩa kĩthito tũthĩnĩkĩe nzaa yitũ ya kĩ-veva nũndũ Yeova atũmbie twĩ na wendi ũsu. Tweeka ũu, tũkethĩawa na ũtanu. (Soma Mathayo 5:3.) Tũthĩnĩkĩaa nzaa ĩsu ya kĩ-veva kwa kũmũmanya Yeova tũtũmĩĩte Ndeto yake, Mbivilia, na kwa kwĩka kyonthe kĩla tũtonya ũthũkũminĩ wake. Tweeka ũu, tũkamũtanĩthasya Yeova nũndũ tũkethĩawa tũitũmĩa ĩvinda yitũ nesa.—Nth. 23:15.

13. Tũtonya ata ‘kũtũmĩa ĩvinda yitũ nesa’?

¹³ Nũndũ twĩ andũ ma Yeova, nĩtwĩthĩawa tũtwʼĩte vyũ ‘kũtũmĩa ĩvinda yitũ nesa.’ (Avs. 5:​15, 16) Nĩtwĩsĩ kana Mbivilia ndĩkĩte o kũtũtavya tũtũmĩe ĩvinda yitũ nesa maũndũnĩ ma kĩla mũthenya. Vandũ va ũu, ĩtũthuthĩtye tũsũanĩe ũndũ tũũtũmĩa ĩvinda yitũ Yeova atanamba kũete mũthya wa nthĩ ĩno nthũku. Tũtũmĩaa ĩvinda yitũ nesa ata? Tũkatwʼa kũtũmĩa ĩvinda yingĩ tũiatĩanĩa na maũvoo mathũku makonetye maũndũ ala maendeee ĩũlũ wa nthĩ, no twelelũke, tũkakwʼa ngoo, kana tũkaolanga kĩthito kitũ ũthũkũminĩ wa Yeova. Kwoou mwa wĩthĩwa wĩ ũndũ wa vata ta kĩ tũkeyĩkĩĩa mĩvaka ya ĩvinda yĩla tũũtũmĩa tũyĩloela kana kũsoma livoti sya maũvoo! Tweeka ũu, tũkeesũvĩaa nĩ kana maũndũ asu maikatũitavĩe na tũkethĩawa tũtonya kũtũnga kĩlĩko maũndũnĩ ma kĩ-veva. O na ĩngĩ, nĩ ũndũ wa vata tũsũanĩe ũndũ tũtonya kwongelanga ũtavanyʼa witũ yĩla vatonyeka, na ũndũ ũmwe tũtonya kwĩka ũu nĩ kũsyokea andũ ala twatavya ũvoo mũseo. Nĩtwĩsĩ kana nĩ ũndũ wa vata tũtũmĩe mwanya o na wĩva ũla twakwata kũtetheesya andũ “matangĩĩwe na kũkwata ũmanyi wa wʼo ĩũlũ wa ũla wʼo.”—1 Tim. 2:4.

14. Kũtũnga kĩlĩko maũndũnĩ ma kĩ-veva kũtũtetheeasya ũndũnĩ wĩva? (O na ĩngĩ, sisya visa.)

¹⁴ Yĩla twatũnga kĩlĩko maũndũnĩ ma kĩ-veva, kĩu kĩkatũtetheeasya kwĩthĩwa na woni ũla waĩle ĩũlũ wa ĩvinda yĩĩ tũtwĩe. Nũndũ wa ũu, tũikatelemaa yĩla twoona ithokoo sya kĩ-siasa, mathĩna ma mbesa, kana mowau maendeee kwingĩva. Vandũ va ũu, tũkamanyaa kana maũndũ asu meanĩsya wathani wa Mbivilia. Na vandũ va kũeka matume tũlikwa nĩ wia, tũikethĩawa na nzika na kĩla Yeova ũtwathĩte ĩvinda yũkĩte. Ĩndĩ ĩvinda yĩu yĩikaavika, no tũendeee kwĩkala tũuĩtye twĩsĩ kana Yeova nũkũtũtetheesya tũendeee kũmĩĩsya.—Sav. 16:8; 112:​1, 6-8.

15. Kwĩthĩwa na “kĩlĩko kĩseo” kũkatũtetheeasya kwĩka ata? (1 Vetelo 4:7)

¹⁵ Elewa nesa maũndũ ala ma vata nĩ meva. Andũ aingĩ ũmũnthĩ matũngaa ilĩko syoo o maũndũnĩ ma kwĩtanĩthya, na maisũanĩa kana twĩkalĩte mũthyanĩ wa nthĩ ĩno nthũku. O na kau ti ũthũku kwĩtanĩthya, nĩtwaĩle kwĩthĩwa na “kĩlĩko kĩseo” nĩ kana twĩsũvĩe tũikelelũkwʼe nĩ woni wa nthĩ ĩno. (Soma 1 Vetelo 4:7.) Tũtonya kwonanyʼa ata kana twĩ na kĩlĩko kĩseo? Nĩ kwa kwĩthĩwa na woni ũla waĩle ĩũlũ wa maũndũ ma kwĩtanĩthya na kwĩka motwi maseo. Twatũmĩa ĩvinda yitũ nesa, tũkoonanasya kana twĩ na kĩsũanĩo ta kya Yeova na nĩtũkũelewa nesa maũndũ ala ma vata nĩ meva.—2 Tim. 1:7.

16. Yesũ asũanĩaa kyaũ mũno yĩla waĩ vakuvĩ kũawa?

¹⁶ Yesũ nĩwaendeeie kwonanyʼa kana nĩwaeleetwe nesa maũndũ ala ma vata nĩ meva. O na yĩla waĩ vakuvĩ kũawa, kĩla wasũanĩaa mũno no kũlũmanyʼa na Ngai na kwĩanĩsya kwenda kwake. Nũndũ wa ũu, nĩwavoyie na kĩthingʼĩĩsyo. Ĩndĩ amanyĩwʼa make mayaaĩka ũu. Vandũ va ũu, meekie kũkoma. Mo “manoete mũno nũndũ wa kĩmeto.”—Lũka 22:​39-46; Yoa. 19:30.

17. Nĩkĩ aingĩ matũmĩaa isese sya kũea ngewa, ĩndĩ kĩu kĩtonya kũmavĩngĩĩsa ata? (O na ĩngĩ, sisya visa.)

¹⁷ O ta amanyĩwʼa ma Yesũ, mavinda amwe no twĩwʼe tũitavĩwe mũno ngoonĩ. Maũndũ ala maendeee ĩũlũ wa nthĩ, ala monanasya kana twĩkalĩte mĩthenyanĩ ya mũminũkĩlyo, no matume tũkwatwa nĩ kĩũũyũ. Nĩ kana andũ aingĩ molwe nĩ mathĩna moo, matũmĩaa ĩvinda yingĩ isesenĩ sya kũea ngewa. Kwa ngelekanyʼo, matũmĩaa isese isu kũtũmĩa visa anyanya moo na andũ moo ma mũsyĩ na kũmatavya ũndũ maendeee. O na ĩngĩ, nĩmaitũmĩaa kwĩloela vitio, sinema, na kũthaũka mathaũ. Ĩndĩ nũndũ kwĩthĩawa na maũndũ maingĩ meũ mũndũ ũtonya kũsoma kana kwĩloela, andũ asu no matũmĩe ĩvinda yoo yingĩ na vinya woo mwingĩ kĩla mũthenya maũndũnĩ ta asu. Nĩ kana twĩsũvĩe tũikalike kĩteinĩ kĩu, no twĩkũlye-ĩ, ‘Ĩtina wa kũtũmĩa isese sya kũea ngewa, nĩwʼaa navuũũka-ĩ kana imbelelũkasya ngaeka kwona maũndũ ala ma vata?’

18. Nĩkĩ twaĩle kũtũmĩa ũĩ yĩla tũũnyuva maũndũ ma kwĩtanĩthya?

¹⁸ O na ĩngĩ, kũtũmĩa ũĩ no kũtũtetheesye ethĩwa nĩtwĩloelaa sinema kana ivĩndĩ sya televiseni, vitio nguvĩ Indanetinĩ, kana mathaũ ma vitio. No tũtanĩe kwĩka maũndũ ta asu na no matũtetheesye tũkewʼa twanooka. Ĩndĩ nĩtwaĩle kũtũmĩa ũĩ yĩla tũũnyuva nĩ maũndũ meva tũkwĩtanĩthya namo na twĩĩka ũu ĩvinda yĩana ata. Twĩasya ũu nũndũ kambuni sya kũseũvya syĩndũ ta vitio syĩthĩawa ivangĩĩe mũndũ amina kwĩloela vitio ĩmwe eloele ĩngĩ na kĩu no kĩtume mũndũ ambĩĩa kwĩloela maũndũ ma ũngʼendu kana ma ũlaalai. Kĩu nĩkyakwatie mwana-a-asa ũmwe wa Asia. Mbeenĩ, eeloelaa vitio nguvĩ kĩsesenĩ kĩna kya Indaneti ila syoonanasya kĩla kĩũneenewa sinemanĩ ila wanyuvaa. O ũndũ waendeeie kwĩloela tũvitio ta tũu, nĩvambĩĩie kumĩlaa tũngĩ ũtonya kwĩloela, na ĩtina, nĩwesie kwĩthĩa ambĩĩe kwĩloela maũndũ makonetye ũlaalai. Mũthya, nĩwambĩĩie kwĩloela mavisa ma ũlaalai. Ũndũ wa kũtanĩthya nĩ kana atumĩa nĩmamũtetheeisye na anyanyae mamũtwʼĩĩka, na nũndũ wa ũu, oosa matambya ma kwĩsũvĩana na syĩndũ ta isu kwa kũvuta isese isu sya kwĩloela vitio na kwĩyĩkĩĩa mĩvaka ya ĩvinda yĩla ũkũtũmĩa simũ yake. Ngewa yake yĩtũmanyĩsya kana nĩ ũndũ wa vata mũno tũtũmĩe ũĩ yĩla tũũnyuva maũndũ ma kwĩtanĩthya.

19. Vatonya kũthi ata tũkatũnga ilĩko sitũ mũno maũndũnĩ ma kwĩtanĩthya?

¹⁹ O na ĩngĩ, nĩtwaĩle kũtũmĩa ũĩ yĩla twathi kũtembea kũndũ twĩtanĩthye na tũithyũmũa. Ithyonthe nĩtwaĩle kũmantha ĩvinda ya kũthyũmũa na kwosa nzeve mavinda kwa mavinda nũndũ kwĩka ũu nĩ kũseo na nĩkũtũtetheeasya kwĩthĩwa na ũima wa mwĩĩ. Ĩndĩ ethĩwa tũtũngĩte ilĩko sitũ mũno maũndũnĩ asu, no matume tũeka kwĩthĩwa na woni ũla waĩle na maituma tũtethĩwa na ĩvinda kwondũ wa maũndũ ala ma vata mũnango. (Avi. 1:10) No nginya ithyonthe twĩtwʼĩĩe kĩla tũkwĩka na ĩvinda yĩla tũũtũmĩa tũikĩka. Yĩla ũkwĩka motwi ta asu, ĩkũlasye-ĩ, ‘Yo ĩvinda yĩla ngũtũmĩa ndyĩtanĩthya kana ndithi kũndũ ngatembee na ndithyũmũa nĩyĩkwonanyʼa kana nĩndũmĩaa ũĩ yĩla ngwĩka motwi? Nĩngwĩthĩwa ndyĩkĩĩthya kana nĩnĩsĩ nesa maũndũ ala ma vata nĩ meva na nĩnĩyũmbanĩsye “mũthya wa maũndũ onthe”?’

20. Tũtethekaa ata twakĩlya vinya maũndũ ala matonya kũtũvĩngĩĩsa?

²⁰ Nĩtũtethekaa yĩla twakĩlya vinya maũndũ ala matonya kũtũvĩngĩĩsa tũikeke maũndũ ma kĩ-veva. (Isa. 48:17) Yeova no atũtetheesye tũkomĩanĩsya na mathĩna ala meũtũkwata. Nũndũ wa ũu, maũndũ ala maendeee ĩũlũ wa nthĩ maikatũtelemasya. O na tũikatũmĩaa ĩvinda yitũ yingĩ maũndũnĩ ma kwĩtanĩthya. Kwoou ekai tũtwʼe vyũ kwĩthĩawa na kĩsũanĩo ta kya Yeova, kũtũnga kĩlĩko maũndũnĩ ma kĩ-veva, na kwonanyʼa kana nĩtwĩsĩ nesa maũndũ ala ma vata nĩ meva. Tweeka ũu, tũkeethĩwa tũtonya kũkĩlya vinya maũndũ ala matonya kũtũvĩngĩĩsa, na ũndũ ũla wa vata vyũ nĩ kana tũkeethĩawa “[twalũmya] ũla thayũ wa wʼo.”—1 Tim. 6:19.