Kateimatoa Kimwareireim Ngkai te Tia Tararua Ngkoe

1-2. Ngkana ko tararuaa temanna ae e a kara ke ae e aoraki, tera ana namakin Iehova iroum? (Taeka N Rabakau 19:17) (Nori naba taamnei.)

E TAKU te tari te mwaane mai Korea ae Jin-yeol: “E a riaon 32 ngkai ara ririki n tekateka n taanga ngai ma buu. Ao ai nimaua ngkai au ririki n tararuaia. E rotaki n te aoraki ae te Parkinson are e a aki kona iai ni bati ni kakammwakuri. I rangi n tangira buu, ao I kukurei n tabeakinna. E mamatu n aia kainiwene aoraki n ara auti ni katoa tairiki. I mamatu ngai mai rarikina, ao ti taubai i nanoni matura.”

² Ngkoe naba ko tararuaa temanna ae tangiraki iroum, tao am karo, buum, natim, ke raoraom? Ngkana eng, ko bae ni kakaitau n te mwioko ae okoro aei bwa e oti iai ae ko tangiria. Ao ko tabeakina ae tangiraki iroum, ibukina bwa ko tangira Iehova. (1Tim. 5:​4, 8; Iak. 1:27) Ma n angiin te tai ko boo ma kangaanga aika a aki ataia tabemwaang. Ao ko bae n namakinna n tabetai ae bon tii ngkoe n rawawatam anne. Ko bae ni wiwingare ngkana a taraiko aomata, ma ngkana ko a tiku n tii ngkoe ao a a bon tiinako naba rannimatam. (TaiAre. 6:6) E ngae ngkana a aki nori am kabokorakora tabemwaang, ma e nori Iehova n taai nako. (Kabotaua ma Te Otinako 3:7.) A rangi ni kakawaki irouna rannimatam ma am mwakuri n anganga. (TaiAre. 56:8; 126:5) E nori bwaai ni kabane aika ko karaoi ni buoka iai ane e tangiraki iroum. E iangoia bwa ko kataaraua ao e berita bwa e na bon anganiko booni mwina.​—Wareka Taeka N Rabakau 19:17.

3. Baikara kangaanga ake a boo ma ngaai Aberaam ma Taara ngke a tararuaa Tera?

³ E bati n te Baibara taekaia mwaane ao aine aika tararuaiia naba naake a kara ke a aoraki. Iangoa Aberaam ao Taara. Ngke a kitana Ura ao e a kaan 200 ana ririki ni maiu tamaia are Tera. Ma e bon iriia naba. A mwananga tao 960 te kiromita (600 te maire) nako Aran. (KBwaai 11:​31, 32) A bon tangira Tera Aberaam ma Taara, ma iangoa aroni kangaangan tararuaana moarara riki n tain te mwamwananga. A bae n toka i aoia kamero ke taongki, ae te bae e rangi ni kangaanga iroun Tera bwa e a kara. A na boni bae n rangi ni kua n tabetai, ke tao a a boni korakai. Ma n aki ongeia bwa tera aroia, ma e bon angania Iehova te korakora are a kainnanoia. E na boni kakorakorako Iehova, n arona ni kakorakoraa Aberaam ma Taara.​—TaiAre. 55:22.

4. Tera ae ti na maroroakinna n te kaongora aei?

⁴ E kona te kimwareirei ni buokiko n nanomwaaka ngkai ko tararuaa ae tangiraki iroum. (TaeRab. 15:13) E kona n teimatoa ni kukurei n aki ongei baika e rinanoi te aomata ae kikimwareirei. (Iak. 1:​2, 3) Ko na kangaa ni karikirakea te aeka ni kimwareirei anne? Te anga teuana, man onimakinan Iehova rinanon te tataro ao bubutiiana bwa e na buokiko ni kateimatoa kukureim. N te kaongora aei, ao ti na maroroakini bwaai riki tabeua aika a kona ni karaoi taan tararua, ae a na teimatoa iai ni kimwareirei. Ti na maroroakina naba aroia tabemwaang ni buokiia naakai. Ma ti na maroroakina moa bukina ngkai a riai ni kateimatoa kimwareireia taan tararua aikai, ao kangaanga aika kona ni kabuaa kimwareireia.

E KONA N ROTAKI KIMWAREIREIM NGKAI KO TARARUAA AE TANGIRAKI IROUM

5. Bukin tera ngkai a riai ni kateimatoa kimwareireia taan tararua?

⁵ Ngkana e bua kimwareireia taan tararua, a na kona ni kai kua iai. (TaeRab. 24:10) Ao ngkana a kua ao ane e nang tiaki arona aia akoi ao aia ibuobuoki n aron are a tangiria. Baikara kangaanga aika kona ni bua iai kimwareireia taan tararua?

6. Bukin tera ngkai a rangi ni kua naake a tararuaia tabemwaang?

⁶ A kona n akea korakoraia taan tararua. E taku te tari te aine ae Leah: “E bon anaa korakoram ae bati tararuaan ae tangiraki iroum, e ngae naba ngkana e nakoraoi am bong anne. I aki toki n namakina ae ai bon akea korakorau, ni katoaa tokin te bong. N tabetai I a aki naba kona ni kaekai au text.” A noria tabemwaang bwa e kangaanga rekeni matuia ke motirawaia naba teutana ae te bwai ae a kainnanoia. E taku te tari te aine ae Inés: “E kangaanga rerekeni matuu. E katoa uoua te aoa utiu n te tairiki ibukin tinani buu. Ao ai iraua ngkai ara ririki n tuai mani mwananga ni motirawa, ngai ma buu.” Iai tabeman aika a karautaeka nakon aia kakao raoraoia ao nakoni mwioko tabeua mairoun Iehova, ibukina bwa a kabwanina aia tai n tararuaia naake a tangiraki irouia. Ibukin anne, a a namakina te maroaa ao namakinan ae a aikoa kona ni karaoi baika a kani karaoi.

7. Bukin tera ngkai a namakina te uringaaba ao te nanokawaki taan tararua tabeman?

⁷ A kona taan tararua n namakina te uringaaba ke te nanokawaki. E taku te tari te aine ae Jessica: “I kabokorakora ma oini mamaarau. I namakina te uringaaba ao I iangoia bwa I bangaomata ngkana I rawea teutana motirawau.” Tabeman taan tararua a namakina te uringaaba ibukina bwa n tabetai ao a un ni baike a rinanoi. A raraoma tabeman bwa irouia e aki tau aia ibuobuoki nakoia naake a tangiraki irouia. Ma iai naba aika uringaaba ibukina bwa a taekina te bae kammaraki nakon te aomata are a buokia, n te tai are a rangi ni kua iai. (Iak. 3:2) Tabeman a nanokawaki n tarataraan te aomata ae a ataia bwa e rangi ni marurung ngkoa, ao ngkai e a rikirake ni mamaara. E taku te tari te aine ae Barbara: “Teuana naba au kangaanga ae bubura bon tarataraan te aomata ae I tangiria, ae e a rikirake ni mamaara ni katoabong.”

8. Taekinna bwa a kangaa taeka ni kakaitau aika kimototo n rota te tia tararua.

⁸ A namakinna tabeman taan tararua bwa a kakeaaki bonganaia. Bukin tera? Ibukina bwa a aki bati ni kaitauaki ke ni kamoamoaaki n aia mwakuri korakora ao n aia mwakuri n anganga. A rangi n ibuobuoki naba taeka ni kakaitau aika kimototo. (1Tet. 5:18) E taku te tari te aine ae Melissa: “N tabetai ao I a bon tang ibukini bwaran nanou. Ma ngkana a kangai nakoiu naake I tararuaiia ‘Ko rabwa ibukini bwaai ni kabane aika ko karaoi ibukiu,’ ao e a manga unga nanou! A buokai taeka aikai bwa N na uti n te bong are imwina n tauraoi ao n ingainga ni manga tararuaiia riki.” E kabwarabwaraa te tari te mwaane ae Ahmadu, aron rotakina n taeka ni kakaitau. A tararuaa ai natina te aine ae kakatikitiki, teuaei ma buuna. E taku teuaei: “E ngae ngke e na bon aki kona n ota bwa mwaitira baika ti kakeai ibukin tararuaana, ma e kukukurei nanou ngkana e taekin taeka ni kakaitau nakoira ke e korei taeka aika, ‘I tangiringkami.’ ”

AROM N TEIMATOA NI KIMWAREIREI

9. E na kangaa te tia tararua ni bwaina te nanorinano?

⁹ Bwaina te nanorinano. (TaeRab. 11:2) A bane n tiatianaki ara tai ma korakorara. Ngaia are ko riai n ataa tian am konabwai bwa tera ae ko kona ni karaoia ao ae ko aki, ao ko kona naba ni karautaeka n tabetai. Ao akea buren anne. Ko bwaina iai te nanorinano. Ngkana a aanga nanoia tabemwaang bwa a na buokiko, butimwaea aia ibuobuoki ma te kukurei. E taku te tari te mwaane ae Jay: “Ti aki kona ni karaoi baika rangi ni bati n tii tebongina. Ko na buokaki ni kateimatoa kimwareireim ngkana ko ataa tian am konabwai ao n aki riaona.”

10. Bukin tera ngkai e kakawaki irouia taan tararua bwa a na bwaina te ataibwai? (Taeka N Rabakau 19:11)

¹⁰ Bwaina te ataibwai. (Wareka Taeka N Rabakau 19:11.) Ngkana ko bwaina te ataibwai, e na bebete riki iroum bwa ko na teimatoa n rau ngkana ko kaunaki. E kataia n ota te aomata ae ataibwai bwa bukin tera ngkai e karaoa te bwai teuana te aomata temanna. N aron ae ataaki, tabeua aoraki aika wenemaan a kona ni bita aroaron te aomata nakon aika bon tiaki aroarona mai mwaina. (TeMin. 7:7) N te katoto, te aomata ae bon akoi ao e iaiango moa, e kona n riki bwa te tia kauntaeka ke n tatauraoi n un. Ke e a manga rangi ni bwaobwaoti, n titiribure, ao ni kangaanga kakukureiana. Ngkana ko buoka te aomata ae kakaiaki aorakina, ko na bae n noria bwa e ibuobuoki naba ngkana ko karekea otam n aorakina. Ngkana ko ota n aorakina, ko na bae n ataia ae a riki aroarona akanne ibukin aorakina, ma bon tiaki raoi anne aroarona.​—TaeRab. 14:29.

11. Baikara bwaai aika kakawaki aika a riai ni karerekea taina ni katoabong taan tararua? (Taian Areru 132:​4, 5)

¹¹ Karekea am tai ni kakorakoraa am iraorao ma Iehova. N tabetai, ko riai ni katikui bwaai tabeua bwa ko aonga ni karaoi baika “kakawaki riki.” (IBir. 1:10) Teuana mai buakoni baika kakawaki riki boni kakorakoraan am iraorao ma Iehova. E moanibwaia taromaurian Iehova te Uea are Tawita. (Wareka Taian Areru 132:​4, 5.) N aron anne, e kakawaki bwa ko na karekea am tai ni katoabong ibukini warekani mwakoron te Baibara ao te tataro. E taku te tari te aine ae Elisha: “I kateimatoa kimwareireiu rinanon te tataro ao kananoan au iango i aon taeka aika karaunano ake n taian areru. E kateimatoaai te tataro. I katoabong n tataro nakon Iehova bwa N na teimatoa n rau.”

12. Bukin tera ngkai a riai taan tararua n tabeakina naba oini marurungia?

¹² Karekea am tai ibukini marurungin rabwatam. E kona ni kangaanga irouia aomata aika tatabetabe, n aroia taan tararua, bwa a na kateimatoa kanaia ae baeranti ibukina bwa e aki tau aia tai ni kabooi amwarake aika boou ao ni kuukani amwarake aika kamarurung. E rangi ni kakawaki te amwarake ae baeranti ao te kamarurung ibukini marurungin te rabwata ao te iango. E ngae ngkana e ribwa am tai, ma e kakawaki bwa ko na karekea am tai ni kang amwarake aika baeranti ao ni kakamarurung. (IEbe. 5:​15, 16) Irarikin anne, kataia kakarekea matum ae tau. (TeMin. 4:6) E oti ni mwin taiani kakaae bwa e kona te matu ni buoka onobwaian te kaburoro. E oti n te kaongora ae “How Sleep Can Affect Stress” ae katauraoaki man te botaki ae Banner Health bwa e kona naba te matu ae tau ni kauarerekea te tabeaianga ao ni buokira ni kaitaraa te raraoma. Ko riai naba ni karerekea am tai ni kaakibotu. (TeMin. 8:15) E tibwaa te bwai teuana temanna te tia tararua, ae e buokaki iai n teimatoa ni kukurei. E taku neiei: “Ngkana e nakoraoi kanoan te bong, ao I a otinako naba ni mena i aan otan taai. Ao I kakarekea au tai tao te taina naba n te namwakaina ni kaakibotu ma raoraou temanna.”

13. Bukin tera bwa e raoiroi te ngarengare? (Taeka N Rabakau 17:22)

¹³ Kateimatoa arom ni ngarengare. (Wareka Taeka N Rabakau 17:22; TeMin. 3:​1, 4) E raoiroi te ngarengare ibukini marurungin te rabwata ao te iango. Ngkana ko tararuaa temanna, e na rangi ni kangaanga bwa e na nakoraoi bwaai ni kabane ake ko bairei. Ma ngkana ko kona ni ngarengare naba n taai aika kangaanga akanne, ane e na bebete riki iai uotam. Ao te ngarengare ma te aomata ae ko tararuaia e na kona ni kaaningkami riki.

14. Ko na kangaa ni buokaki ngkana ko maroro ma raoraom ae ko onimakinna?

¹⁴ Maroro ma raoraom ae ko onimakinna. E ngae ngkana ko kabanea am konaa ma ko na bon taonakinako naba n tabetai. Ngkana e riki anne, ko na noria bwa e ibuobuoki kaotan am namakin nakon raoraom ae raoiroi, ae e na aki kona ni kabuakakako ibukini baike ko taekin. (TaeRab. 17:17) Tao tii mani kakauongona ao ana taeka ni kabebetenano are ko a kona iai ni kateimatoa kimwareireim.​—TaeRab. 12:25.

15. E na kangaa kaatuuan am iango i aon te kantaninga ni karekea kimwareireim?

¹⁵ Kataamneia maiumi n te bwaretaiti. Kataia n uringnga ae e na bon aki teimaan tabem ae tararuaan temanna, ao bon tiaki ana moani kantaninga Iehova anne ibukia aomata. (2Kor. 4:​16-18) E a kaan roko te “maiu ni koaua.” (1Tim. 6:19) Ko na bae n rangi ni kimwareirei ngkana ko maroroakini baika kam na karaoi n te Bwaretaiti, ngkoe ma ae tangiraki iroum. (Ita. 33:24; 65:21) E taku te tari te aine ae Heather: “I aki toki n tutuangia naake I tararuaiia bwa e a kaan te tai are ti nang uaia iai n itutu, ni biribiri, ao ni bwabwatika. Ti na umuni kariki ao ni kuukani amwarake ibukia aomata aika ti tangiriia ake a na kautaki. Ao ti nang bane ni kaitaua Iehova ibukin ara kantaninga aei.”

AROIA TABEMWAANG NI KONA N IBUOBUOKI

16. Ti na kangaa ni kona ni buoka te tia tararua n ara ekaretia? (Nora naba te taamnei.)

¹⁶ Buokiia taan tararua bwa a na karekea naba aia tai i bon ibukia. Ti kona ngaira kaain te ekaretia n anga nanora bwa ti na buokiia naake a tararuaia aomata aika tangiraki irouia. Ni karaoan anne, ti a buokiia iai taan tararua bwa e na reke aia motirawa ao n angania aia tai ni karaoi baike a kainnanoi. (IKar. 6:2) Tabeman taan uarongorongo a karaoa aia babaire ni katoa wiki ibukini karaoan te mwakuri n ibuobuoki aei. E taku te tari te aine ae Natalya, ae tararuaa buuna ae e mate bwain rabwatana: “E roroko te tari te mwaane temanna man ara ekaretia te taina ke uatai n te wiki ni kamarorooa buu. A uarongorongo, a kakaraki, ao a taamnei naba. E rangi ni kukurei buu n reken ana tai ma raoraona ao e reke naba iai au tai ni karaoi bwaai i bon ibukiu, n aron tao I otinako n rianna.” N tabetai, ko kona n anga nanom bwa ko na tiku teuana te tairiki i rarikin ane tararuaa ae tangiraki irouna, bwa e aonga n reke ana tai ni matu raoi.

17. Ti na kangaa ni kona ni buokiia taan tararua n tain te taromauri?

¹⁷ Buokiia taan tararua n tain te taromauri n te ekaretia. A bae n aki kona taan tararua n ongora raoi n tain te taromauri, ruunga, ao n taiani bwabwaro naba, ibukin tararuaan ae tangiraki irouia. A kona kaain te ekaretia ni buokia n aroia n anga nanoia bwa a na raona te aoraki ke te kara n uaa e bwara te taromauri ke tabeua kanoana. Ngkana e aki kona ni kitana ana auti te aomata anne, ko kona n nakoina ni mwengana ao n toma ma ngaia rinanon te intanete n ira te taromauri, bwa e aonga ni kona te tia tararua n nako ni kaea te taromauri.

18. Tera riki ae ti kona ni karaoia ibukia taan tararua?

¹⁸ Kamoamoaia taan tararua ao tataro ibukia. E rangi n raoiroi ngkana a katoatai unimwaane ni kawariia ni kaungaia taan tararua aikai. (TaeRab. 27:23) Ao n aki ongeia bwa tera arora ngaira aika kaain te ekaretia ni kabane, ma ti boni kona ni kamoamoaia taan tararua n taai nako. Ti kona naba ni butiia Iehova bwa e na teimatoa ni kakorakoraia ao ni buokiia bwa a na kateimatoa kimwareireia.​—2Kor. 1:11.

19. Tera ae ti ingainga nako iai?

¹⁹ E a kaan te tai are e nang kaoi iai Iehova rannimata ibukin te maraki are a bane n rinanona aomata nako. E nang akea te aoraki ao te mate. (TeKao. 21:​3, 4) “E na ewewe te mwauku n aron te ria.” (Ita. 35:​5, 6) E nang riki bwa baika “a na aki manga rin n te iango [aika] bwaai ake rimoa,” te nanokawaki ae reke ibukin te kara ao te maraki ae reke man tararuaaia ara koraki aika tangiraki iroura aika aoraki. (Ita. 65:17) Ma ngkai ti tabe n tataningaa koroni bukin ara kantaninga ae tamaroa aei, ti kona ni kakoauaa bwa e na bon aki kitanira Iehova. Ngkana ti teimatoa n onimakinna ibukini kakorakoraara, ao ane e na boni buokira “n nanomwaaka ni bwaai ni kabane ma te taotaonakinnano ao te kimwareirei.”​—IKoro. 1:11.