E Raoiroi Namakinan Aei?

E KOREA ae kangai te mwaane ae e a tia ni mate ana koraki: “Ngke I uarereke ngkoa i Engiran, ao I reireinaki bwa N na kakarabaa nanou mairouia aomata. I uringa tamau ae te tautia rimoa, ngke e tua matoa nakoiu ni kangai, ‘Taitaatang!’ ngkana iai te bwai ae kammarakai. Bon akea te tai ae I uringa ae e rabwatira iai tinara ke e kaboria ma ngaira (aman mwaitira). Ai 56 au ririki ngke I a nora tamau ni mate. E rangi ni korakora rawawatau ni buana. Ma I aki kona n tang iai n te moantai.”

Aia katei aomata n aaba tabeua, a kai kaota nanoia. Ngkana a kukurei ke a nanokawaki, ao e kai ataaki irouia aomata. Ma n te itera are teuana, n taabo tabeua n te aonnaba n aron Eurobe meang ao Buritan, a kataneiaki aomata iai bwa a na karabai nanoia, ma a moamoa riki iai mwaane. A teimatoa ni bakaaea te rau n tain te kangaanga ae kakaiaki, ma n aki kakaota aia namakin nakoia aomata. Ma ngkana ko karawawataki ni buan ae ko tangiria, e bure kaotan nanokawakim iai? Tera ana taeka iai te Baibara?

Ake a Tang n te Baibara

E koreaki te Baibara irouia I-Ebera ake i mainikun te Meriteranian, ake e kai oti nanoia. A bati katoto iai ni kaineti ma taekaia aomata aika a kaotiota rawawataia. Te Uea ae Tawita e tanginiwenea natina are tiringaki are Amnon. E korakai “n tang.” (2 Tamuera 13:​28-39) E nanokawaki naba ni maten natina are e karitei ni kataia n anaa te nakoa n uea are Abetarom. E tuangira te Baibara ni kangai: “Ao e bati n raraoma te uea [are Tawita], ao e rierake nako nanon te ru are i aoni mataroan te nono, ao e tang: ao ngke e nako, ao e taetae ni kangai, Natiu ae Abetarom, natiu, natiu ae Abetarom! I bia mate ni bonota mwim, Abetarom, ae natiu, natiu!” (2 Tamuera 18:33) E nanokawaki iai Tawita n aroia naba angiia kaaro. Ao ai mwaiti ra riki aia tai kaaro n iangoia bwa a bia mate n onea mwin maten natiia! N taraana, e aki riai ni mate te nati imwain ana karo.

Ma tera aron Iesu nakon maten raoraona are Rataro? E tang ngke e a kaan ma ruanimatena. (Ioane 11:​30-38) Imwina riki ao e a manga tang Maria te I-Maketara n uakaan ma ruanimaten Iesu. (Ioane 20:​11-16) Te Kristian ae ataa ana reirei te Baibara ibukin te manga-uti, e na aki rotakibuaka n te rawawata n te aro are e a aki kona ni kabebeteaki iai, n aron rotakibuakaia aomata ake a aki ota n taekaia maate ae kaotaki n te Baibara. Ma e ngae ngke e kantaningaa te manga-uti te Kristian ni koaua, ma e bon namakina naba te rawawata ao te nanokawaki ae bati, ni maten are e tangiria.​—1 I-Tetaronike 4:​13, 14.

Riain te Tang, ke Aki-Riaina

Ma tera arora ni boong aikai? Ko maamaa ni kaotiota nanom ke e kangaanga iroum? Tera aia koaua iai taan rabakau? E bati aia koaua iai ae katotongan raoi taeka n rabakau ake n te Baibara. A taku bwa ti riai ni kaotiota nanokawakira, ao ti na aki karabaa. Ti kauringaki n aei taekaia taan onimaki ngkoa n aron Iobi, Tawita, ao Ieremia, ake iai rongorongoia n te Baibara bwa a kaota nanokawakia ibukin te mate. A aki karabai nanoia. Mangaia are e aki raoiroi bwa ko na kakaokoroko ma aomata. (Taeka N Rabakau 18:1) Ibukin kaokoron katein abaia ke aia koaua n aia Aro, e kona ni kaokoro naba iai aroia aomata ni kaota te nanokawaki ibukin te mate.a

Ma tera arom ngkana ko kan tang? Bon aroaroia aomata bwa a na tang n taai tabetai. Uringa ngkoa maten Rataro, are n te tai anne Iesu “E ngirangira i nanona, ao . . . E tang.” (Ioane 11:​33, 35) E kaotia iai bwa e raoiroi naba te tang ni maten ae ko tangiria.

E boutokaki aei n rongorongon te tina ae Anne, are e mate natina ae te merimeri ae Rachel n te aoraki ae te SIDS (Mateia Merimeri ae Karina ae Aki Ataaki Bukina). E taku buuna: “E kamimi bwa ti bon aki tang ngai ma Nei Anne n tain te taunimate. A bane n tang ake a roko.” E reitia ni kangai Nei Anne: “Eng, ma I a kaman tia ni kanakoa kain te tang, ibukira ni kauoman. E rangi ni korakora nanokawakiu tabeua te wiiki imwin te kabuanibwai, ao ngke ai bon tii ngai n te auti n te bong teuana, ao I a bon tang naba ni kabongnga. Ma I kakoauaa bwa I buokaki iai. E a bebete riki nanou iai. E riai bwa N na kaota nanokawakiu ni maten natiu. N au koaua, ko riai ni kariaia aomata aika taonaki n te nanokawaki bwa a na tang. E ngae ngke angiia aomata a na kangai, ‘Tai tang,’ ma e aki rangi n ibuobuoki anne.”

Aroia Tabeman Iai

Tera aroia tabeman ngkana a taonaki n te nanokawaki ni maten ae a tangiria? Iangoa Juanita ae e a tia ni mate natina te merimeri, ao iai niman natina aika bwabwaka. Imwina, e a manga bikoukou naba. Ngaia are e a rangi n raraoma ngke e a karinaki n te oo-n-aoraki imwin te kurati n te kaa ae karina. Uoua te wiiki imwina ao e a bung ma e aki koro unan natina. Akea bwa e a bungiaki Nei Vanessa, ao tinena e raka i aon uoua te rawawata. E taku Juanita: “I a rangi ni kukurei bwa I a bon riki ngkai bwa te tina!”

Ma e kimototo kukureina bwa aua te bong imwina ao e a mate Vanessa. E ururing rikaaki Juanita ni kangai: “Ai bon akea manenau. I a manga aki naba riki bwa te tina. E a bon aki tabwanin kukureiu. Moan te kammaraki okiran mwengau ma kawaran te ruu are ti a tia ni katauraoia ibukin Vanessa, ao ngkana ti taratarai naba karinano aika uarereke ake I kabooi ibukina. I kabanea uoua te namwakaina n aki kan iraorao ma aomata, ma I a tii iaiangoa naba bungian natiu.”

E riaon ae riai aei? Tao a aki ota iai tabeman, ma te koraki ake aekakin Juanita ake a mate naba natia ae te merimeri, a taekinna bwa nanokawakia iai titeboo korakorana ma nanokawakia ni maten raoraoia ae ikawai. A taku bwa e a kaman rio tangiran te tei irouia ana karo imwain bungiakina. Iai te reitaki ae rangi ni korakora i marenana ma tinana. Ngkana e mate te merimeri, ao e na namakinna te tina bwa kaanga e mate temanna ae e a maan ni maiu. Anne ae a riai ni mataata iai aomata.

Rotakim n te Un ao Bukinam I Bon Iroum

E kabwarabwaraa ni kangai ana namakin temanna te tina, ngke e a kaongoaki ae e karina ni mate natina ae onoua ana ririki ibukin aorakin buroona: “A bati bwaai aika rotai n aron ae akea au iango, I kakewea te rongorongo, I taku bwa tao ngai ae I a bukinaki ni maten natiu, ao I un iroun buu ao te taokita ibukina bwa a kabwaka n ataa kakaiakin aorakin natiu.”

Te un bon teuana naba kanikinaean te nanokawaki ae bati. Tao te un nakoia taokita ao neeti, n iangoan ae a kona ni karaoa riki are i aona n tabeakinan te aomata are e a mate arei. Ke tao te un irouia raoraoia ma aia koraki ake a taekin ke a karaoi baika aki karaunano. Tabeman a un iroun te aomata are e mate ibukina bwa e aki tabe ma marurungina. E taku Nei Stella: “I uringnga bwa I un iroun kaainnabau, bwa e ngae ngke e rangi n aoraki, ma e na bon aki mate ngke arona bwa e ongotaeka iroun te taokita.” Ao n tabetai e un te aba iroun are e mate, ibukina bwa e a karekea te rawawata nakon are e maiu imwina.

Tabeman a bukinia bwa a bure ibukin unia, ao a a kabuakakaia iai i bon irouia. Tabeman a bukinia i bon irouia bwa a karika maten are a tangiria. A taku: “E na bon aki mate ngke arona bwa I kaumakia bwa e na waekoa ni kawara te taokita,” ke “I kaumakia bwa e na manga kakaaea riki ana taokita temanna,” ke “I kaumakia bwa e na kawakina raoi marurungina.”

Ma tabeman, e kona n ae e a riao riki bukinaia i bon irouia, ai moara ra riki ngkana e karina ni mate are a tangiria. A kona ni moana iaiangoakin taai ake a un iai iroun aia koraki are e mate, ke a kauntaeka ma ngaia. Ke a kona n namakinna bwa tao a aikoa bati n tabeakina te aomata are e mate.

Maanin aia tai tiina aika mwaiti n nanokawaki, e boutokai aia koaua taan rabakau aika bati are a taku bwa, buan te nati e katuka te nanokawaki ae aki kona n bua irouia kaaro, ma ai moara ra riki te tina.

Ngkana E Mate Buum

Buan te buu bon te aeka ni karawawata naba ae rangi ni korakora, ai moara ra riki ngkana a taneiai n uaia ni kaakaraoi baika bati. E kona n atongaki bwa e a roko n tokina maiuia are a kaai n ikoikotaki iai, ni mwamwananga, ni mwakuri, ni kaakibotu ao n ibuobuoki i marenaia.

E kabwarabwaraa te bwai ae riki Nei Eunice ngke e karina ni mate buuna ni mamaaran buroona ni kangai: “E bane au moani wiiki n akea au iango. I aki kona n nokangkang ao n aroboi. Ma I tarai baika riki bwa kaanga a aki riki nakoiu. E bebete kakoauaan ae e a mate buu ibukina bwa I boni mena i rarikina ngke a buokia taani kuakua. Ma e ngae n anne, e korakora irou namakinan ae akea bongau, ao ai aron ae I matakuakina te kaa ae nang bwaka n te katati, ao ai akea au konaa n ibuobuoki iai.”

Ma e tang? “Eng, I boni katuumaua te tang, ai moara ra riki ngke I a wareki reeta n nanoanga, ke cards, aika bubua ma bubua mwaitiia ake a kanakoaki nakoiu. I a bon taatang naba ngkana I wareka teuana imwin teuana. E buokai bwa N na kona ni kekeiaki i nanon te bong arei. Ma akea buokau ngkana e okioki titirakinau bwa I uara, bwa e ataaki bwa I bon rangi n nanokawaki.”

Tera ae buoka Eunice bwa e na kekeiaki ribuakon nanokawakina? E taku: “Ai ngkam bwa e a kanga naba n riki, ma I a motika nanou bwa N nang boni waakina nako maiu. Ma e teimatoa ni kananokawakai uringan are e rangi n taatangira te maiu aei kaainnabau, ao e a aki nora kakukureina ngkai.”

“Tai Kariaia Kairoroam Irouia Aomata . . . ”

A reirei ni kangai taani korea te boki ae Leavetaking​—When and How to Say Goodbye: “Tai kariaia kairoroam irouia aomata bwa a na tuangko te bwai ae ko riai ni karaoia ke n namakinna. E kakaokoro aroia aomata n tatabemania nako, i nanon aia tai n nanokawaki. A kona n iangoia ao n tuangko tabeman, bwa e a rangi n riao kaotiotan rawawatam, ke e a manga aki bati n tau. Kabwaraa aia bure ao mwaninga aia taeka. Ngkana ko kariaia bwa a na kairarangko aomata ni kairira am iango, ao ko bon totokoa ngkanne tokin nanokawakim.”

E koaua bwa e kakaokoro aroia aomata nako ni kaitaraa te nanokawaki. Ma tiaki nanona bwa ti karaoiroa riki te aroaro teuana, nakon teuana. Ma e karuanikai ngkana e a aki kona n toki nanokawakin te aomata, ma ni manga kaoka iangoan ae riai. Ikai are e a kainnanoaki te ibuobuoki mairouia raoraona aika a atataiaomata. E taku te Baibara: “E tangira te aomata raona n te bong ae koraki, ao e bungiaki te tari bwa katokani kain tarina.” Mangaia are tai maaku ni kakaaea buokam, tai maaku n taetae ao n tang.​—Taeka N Rabakau 17:17.

Te nanokawaki bon te bwai ae riiriki ngkana iai ae mate, ao e aki bure kaotan nanokawakim nakoia tabemwaang. Ma a riai ni kaekaki titiraki riki aikai: ‘N na kanga ni keiaki ribuakon nanokawakiu ae korakora? E raoiroi bwa N na bukinai n te bure, ao N na un? Tera arou ae riai ni kaineti ma aroaro aikai? Tera ae e na buokai ni kananomwaakaai ni maten ae I tangiria, ao n nanokawakiu ae korakora?’ A na kaekaki titiraki aikai ao tabeua riki n te mwakoro ae imwina.

[Kabwarabwara ae nano]

Iangoi Titiraki Aikai

Tera irekereken aroaron te aomata ni kaota nanokawakina, ma katein abana?

Antai aomata tabeman n te Baibara aika a bwaebwaeti ni kaota nanokawakia ni maten raoraoia?

Tera aroia tabeman ngkana e mate ae a tangiria? Tera arom ae ko a tia ni karaoia ngkoa iai?

Tera ae karika maten te buu bwa e na rangi ni kaokoro te namakin iai?

E kanga aron waakinakon te nanokawaki? E bure kaotan te nanokawaki?

Baikara namakin tabeua aika oti n tain waakinakon te nanokawaki? (Nora te bwaoki n iteraniba 9.)

Baikara aroaro aika okoro ake a rotakibuaka iai kaaro ngkana e karina ni mate n aki ataaki bukina, natia ae te merimeri? (Nora te bwaoki n iteraniba 12.)

Tera aroia tiina aika bati n rotakibuakaia ni bwakan natia ke ni bungiakin te tei ae mate? (Nora te bwaoki n iteraniba 10.)

[Bwaoki n iteraniba 9]

Waakinakon te Nanokawaki

Te taeka ae “waakinakon,” e aki nanonaki iai bwa iai tain te nanokawaki ke kaetietina ae riai n iraki. A kakaokoro nako aia namakin aomata ao maanin nanokawakia. A aki babane aroaro aika karinanaki i nano. A kona naba ni manga kaoti aroaro tabeua. Aikai aroaro tabeua, ake a kona n riki n tain te nanokawaki.

Baika moan riki: Te buannano; te kakewekewe; akean te namakin; bukinam i bon iroum bwa ko karika te mate; te un.

Baika irekereke ma te nanokawaki ae korakora: Mwaningan te iango ao te nibwara; te nimamate; kai bibitakin te aroaro; kai buren te babaire ke te iango; te taatang; bitakin aron rinin kanam n te aro are e a karekea kerikakin tinem ke rikirakena; kaotin kanikinaean te aki-bati ni marurung; akean te korakora; kerikakin mwaitin am mwakuri are ko kona ni karaoia; te noobwai are nanona aongkoa ko nora te aomata ae mate ke ko ongo bwanana ke e ringko; ni maten te nati ao ko na bae n un iroun buum n akea bukina.

Kerikakin te nanokawaki: Te nanokawaki moa n uringan te aomata ae mate; ao imwina uringan te kakukurei ma ngaia ao ai rongorongona teutana ae kangare.

[Bwaoki/Taamnei n iteraniba 10]

Bwakan te Nati ao Bungiakin te Tei ae Mate​—Kananokawakaia Tiina

E ngae ngke e bati natin Nei Monna, ma e bon ingainga naba ni kaantaninga bungina. Imwain naba bungiakin natina aei ao e “tatakaakaro ma ngaia, e taetae ma ngaia, ao e iaiangoa ikawaina.”

Moan te korakora te reitaki i marenan te tina ao natina are i nanon birotona. E reitia n taku neiei: “E aki toki natiu ae Rachel Anne n toutou i nanoni birotou ao e kabwakaa naba au boki ae mena i aon birotou, ike e a aki kona n reke iai matu n te tairiki. I kona n uringa naba ngkai arona n toutou n te aro ae abebete, ma ni karaurau, ike I a namakina iai ana ikekeebuti ae kakateke. Ni katoatai are e kakammwakuri iai, ao I a bon nanamakina naba tangirana i nanou. I rangi n taneiai raoi n aroarona, n te aro are I a ataia bwa te tai raa ae maraki iai, ao te tai raa ae aoraki iai.”

E reitanako ana karaki Monna ni kangai: “E aki roko n te kakoauai te taokita ni karokoa ae e a rangi n oimwi. E a tii tuangai naba bwa N na aki raraoma. I boni kakoauaa bwa I namakinna ae e a mate. E a tii karina naba n ikibekibe n te aro ae aki raoiroi. N te bong are imwina, e a mate.”

Ana rongorongo Monna aei tiaki te bwai ae boou. Ni kaineti ma aia karaki taani koro-rongorongo aika Nei Friedman ma Nei Gradstein, n aia boki ae atuna Surviving Pregnancy Loss, ao iai teuana te mirion mwaitiia aine ni katoa ririki n te United States ake a bwaka natiia ke a bungia natia ae mate. E a korakora riki te mwaiti anne ngkana e a ikotaki ma aine n aaba nako ni katobibia te aonnaba.

A mwaiti aomata aika aki ota raoi bwa bwakan te nati ao bungiakin te tei ae mate bon te bwai ae kauruakinano nakon te tina, ao tao e aki kona ni mwaninga i nanoni maiuna. N te katoto, e uringa arona Veronica ae ai 50 tabun ana ririki, ngke a bwabwaka ngkoa natina tabeman, ao ai moara ra riki natina temanna ae koro unana ma e boni mate naba, ao 13 te rawawata tinena ngke e bungiaki. E a tibwa mate i nanon te biroto ngke ai tii uoua ana wiki i mwain bungiakina. E taku neiei: “Bungiakin te tei ae mate bon te bwai ae moan te karawawata nakon te tina.”

A aki ota naba aine tabeman n aron nanokawakia tiina aikai. E korea ae kangai te aine ae bwaka natina: “Reireiau ae reke man rawawatau ae korakora aei, bwa imwain rikin aei nakoiu, ao bon akea maatatau n rotakia raoraou ake a rinanon naba aei. I a tia n aki nanoangaiia ngkoa ao n aki tabeakinia, n aroia naba aomata nakoiu ngkai.”

Teuana naba te kangaanga ae e rorotaki iai te tina ae nanokawaki, bon iangoan are e aki rotaki n te nanokawaki buuna n aekakina. E kabwarabwaraa temanna te buu-te-aine ni kangai: “E bwara nanou iroun buu n te tai arei. Titeboo ma bon akea kubana, kaanga ai aron ae I aki bikoukou. E aki kona n namakina kananokawakin te bwai ae I rinanona. E rangi n tabeakina raraomau, ma e aki bati n rabakau arona ma nanokawakiu.”

E riiriki aei iroun te buu-te-mwaane bwa e aki bati reitakina ma te tei are tuai ni bungiaki, n aron korakorana iroun buuna are e bikoukoua. Ma e ngae n anne, e bon nanokawaki naba ni matena. E kakawaki bwa a na uaia n ataa ao n uataboa nanokawakia taanga i marenaia, e ngae ngke e kakaokoro aron nanokawakia. Ngkana e karabaa rawawatana te buu-te-mwaane, ao e na iangoia ngkanne neiere buuna bwa tao e aki nanokawaki. Mangaia are kaai n tang, ni kaota nanomi ao irabwati. Kaotiota kainnanoan temanna ma temanna iroumi, ae korakora riki nakon are mai mwaina. Eng, buu-mwaane, kaotiota ami nanoanga.

[Bwaoki n iteraniba 12]

Mateia Merimeri ae Karina ae Aki Ataaki Bukina —Kaaitara ma te Nanokawaki Iai

E rangi ni kauruakinano ngkana e karina ni mate te merimeri. N te bong teuana ao e a tii toki naba maiun te merimeri ae rangi ni marurung raoi. Bon akea kaantaningan aei, bwa antai ae e kona n iangoia bwa e na moantaai ni mate te merimeri ke te nati imwaia ana karo? Te merimeri are e riki ngkoa bwa nibwan ana tangira tinana ae akea kabotauana, e a manga karina n riki bwa oin nanokawakin tinana ae aki kona n toki.

Ko taonaki n namakinan ae ko karika matena. A bae ni bukinia i bon irouia kaaro n rikin te mate, bwa tao a aki kakororaoa raoi aia tararua. A bae n titirakinia i bon irouia ni kangai, ‘Tera ae ti kona ni karaoia ae ti na totokoa iai matena?’b N tabetai, tao a kona mwaane ni bukinia buuia iai n akea oin raoi bukina. Bwa ngke e nako ni mwakuri ao e bon rangi ni marurung te merimeri. Ma ngke e a oki, ao e a mate te tei ni nnena ni matu! Tera ae e a bon tabe ni karaoia te tina? E mena iia n te tai anne? Aikai titiraki aika ririo aika riai ni kaetaki bwa mwina a uruana te tekateka.

E riki te kangaanga aei man baika aki-kariaaki rikiia. E taku te Baibara: “Iai riki te bai are i noria i aon te aba, ba te tokanikai n te kabobirimaka tiaki aia bai akana a birimaka; te tokanikai n te buaka tiaki aia bai akana a ninikoria; te amarake tiaki aia bai akana a wanawana; te kaubai tiaki aia bai akana a atatai; te akoaki tiaki aia bai tan rabakau: a bane ni bo ma te tekebuaka.”​—Te Minita 9:11, BK.

E na kanga ni buokaki te utu ngkana e mate natia ae te merimeri? E kaeka ni kangai te tina temanna ae e a tibwa mate natina: “E roko temanna raoraou ao e kaitiaka au auti n akea te bwai ae taekinna naba teutana. Ake te korakina a katauraoa kanau. Tabeman a a tii buokai naba, n aroia n rabwatai,​—a aki taetae, ma tii te inga. I aki manga kan taetae i aon au kangaanga aei. I aki naba kani manga okiokira karakinan te bwai ae riki. I aki tangiri titiraki aika kekeraanako te rongorongo, bwa aongkoa I kairua iai. Boni ngai te tina; nanona I a tia ni karaoa au konaa bwa e aonga ni maiu natiu.”

[Kabwarabwara ae nano]

[Taamnei n iteraniba 8]

E raoiroi te nanokawaki ao te tang ni korakai ngkana e mate ae ko tangiria

[Taamnei n iteraniba 11]

E rangi ni kauruakinano maten te tei, ao a kona ni buokaki kaaro n te atataiaomata ao te nanoanga ni koaua