Bwaintangira Aika Tau Ibukin te Uea — Watchtower ONLINE LIBRARY

Bwaintangira Aika Tau Ibukin te Uea

“A kauki aia bwai aika kakawaki [taani kaiwan itoi mai mainiku], ao a anganna taiani bwaintangira: te koora, te ribano, ao te mura.”—Mataio 2:1, 11.

TERA am bwaintangira ae ko na rineia ibukin te aomata ae rangi ni kakawaki? Titeboo kakawakini baika boiarara ma te koora n taai ake e koreaki iai te Baibara, n te aro are a a taraaki naba bwa bwaintangira aika tau ibukin te Uea.a Anne bukina ngkai iai baika boiarara aika uoua i buakon aia bwaintangira taani kaiwan itoi nakon “aia uea I-Iutaia.”—Mataio 2:1, 2, 11.

Ngke e kawara Toromon uean Tieba ao e taekinaki ae kangai n te Baibara: “Ao e angan Toromon aua tenga te kirokuram ni kora, taiani kabira [“aika bwaam,” NW] ake moan te bati ma atibu ake a kakawaki ake moan te maiti. Akea kabotauani kabira ake e anga neiere uean Tieba nakon Toromon.”b (2 Rongorongo 9:9, BK) A kanakoi naba kabira aika bwaam ueea nakon Toromon bwa kaotan nanoia n akoi.—2 Rongorongo 9:23, 24.

E aera ngkai a rangi ni kakawaki ao ni bobuaka baika boiarara ao bwaai ake a karaoaki mai iai n taai ake e koreaki iai te Baibara? Ibukina bwa a mwaiti manenaia aika kakawaki n aron ae a kamanenaaki ibukin te bwai ni katamaroa, waaki n taromauri ao n te taunimate. (Nora te bwaoki ae “Kamanenaani Baika Boiarara n Taai Ake E Koreaki Iai te Baibara.”) Irarikin are e korakora tangirani baika boiarara, a bobuaka naba ibukin te bao ni mwamwananga ao kabane mwane ibukini kaboonakoaia.

RINUKAN REREUAN ARABIA

N taai ake e koreaki iai te Baibara ao a rikirake tabeua aroka aika boiarara ni Mwaruan Ioretan. Ma a kaoaki ake tabeua riki man aaba tabeua. A taekinaki baika boiarara n aekakina nako n te Baibara. I buakoni baikanne aika ataaki riki bon te taberon, te aroe, te bwaam, te tineman, te ribano ao te mura. Irarikini baikai ao iai naba bwaai n rengarenga n aron te kumin, te minte ao te aneto.

A nako mai ia baika boiarara aika kamimi aikai? A kona ni kuneaki taian aroe, katia ao tineman i aon Tiaina, Inria ao Sri Lanka. A reke baika boiarara n aron te mura ao te ribano n aroka aika maiu n taabo ake a rereua ni moa mai Arabia maiaki nako Somalia i Aberika. Bon tii ana karaobwai Inria te naro are e nako man te Himalayas.

A mwaiti aekakini baika boiarara ake a uotaki rinukan Arabia ibukini karokoaia i aon Iteraera. Ibukin anne, e kabwarabwaraaki n te boki ae The Book of Spices bwa i nanon ririki aika uoua tenga imwain aia tai Kristian ao e riki Arabia bwa “te aba ae taua aron nikirani kaako i marenan te aono are i Mainiku ao are i Maeao.” A a kanikinaeaki kawaia taan iokinibwai ni baika boiarara rimoa ni kaawa, noono ao taabo ni motirawa ibukia taan iokinibwai aika kuneaki n te Nekebo i aon Iteraera maiaki. E taekinaki n te botaki ae te World Heritage Centre of UNESCO bwa “a kaotaki naba n taabo aikai bwa iai te “iokinibwai ae korakora ae waakinaki . . . mai Arabia maiaki ni karokoa Taari ae te Meriteranian.”

A aki toki ni mwamwananga te koraki aika mwamwananga ma baika boiarara aika rangi ni bati n te raroa ae kaania 1,800 te kiromita n rinukan Arabia. (Iobi 6:19) E taekinaki n te Baibara bwa baika boiarara ake a uouotii te koraki n nakonako aika tibun Itimaera aika taan iokinibwai mai Kireata nako Aikubita, boni “kanim aika turakakanta ma bwaam ma mura.” (Karikani Bwaai 37:25, BG) E kaboonakoaki Ioteba bwa te toro nakoia taan iokinibwai akanne irouia tarina.

“TE TABO N IOKINIBWAI AE RABA AO AKEA N AI ARONA”

Bon taan iokinibwai kaain Arabia aika rangi n ataaki ibukin iokinibwaian angiini baika boiarara i nanon tienture aika bati. A a riki n tii ngaiia bwa taan iokinibwai baika boiarara n aron te katia ao te tineman mai Atia. A kabutiinako karaki aika kewe kaain Arabia ibukini kangaanga aika irekereke ma karekeani baika boiarara. A karaoa anne, bwa a aonga ni kabwarai nanoia aomata ake irarikin te Meriteranian ni waakinan te itoman ibukin iokinibwaiani baika boiarara i Mainiku. E taekinaki n The Book of Spices bwa a roko baika boiarara man “te tabo n iokinibwai ae raba ao akea n ai arona.

Baikara karaki aika kabutiinako kaain Arabia? E kabwarabwaraa te karaki anne Herodotus ae te tia korea rongorongon rimoa ae kaaini Kuriiti n te kanimaua n tienture B.C.E., bwa a katei ngaoia mannikiba aika kakamaaku mani kunin te kai ae te tineman n taiani katati ake e kangaanga te roko iai. E koreia naba bwa a kaaki mwakorokoron iriko aika bubura taan anai baika boiarara n raroa ma te katati ibukini karekean te bwai ae boiarara ae kakawaki aei. A mwangainrang mannikiba akanne n uotiinako iriko nakoni ngaoia ike e a ungunako iai ngaoia ao ni bwaka. A a kona ngkanne aomata ni katawe n rikoi kunin tineman ao ni kabooinako nakoia taan iokinibwai. A taabangaki karaki akanne. Ma e taekinaki n The Book of Spices bwa ibukin “taiani kangaanga aika akea koauaia ni karekean [te tineman] ao e a kaboonakoaki n te boo ae rangi ni bobuaka.”

N tokina, e a ataaki aia rongorongo ae raba kaain Arabia ao a aikoa taua aron te iokinibwai ni baika boiarara. N te moan tienture B.C.E., ao e a riki te matabaiawa ae Alexandria i aon Aikubita bwa te kabanea ni bubura ao boton iokinibwaiani baika boiarara. A ienako kaibuken Rom man taiani matabaiawa i Aikubita nako Inria, n te tai naba are a noria kaimoa bwa e raoiroi te mwamwananga ni Marawan Inria n tain te kakarau. Ibukin anne, a a rangi ni bati baika boiarara aika bobuaka ao ni boraoi.

E a aki kona ni kabotauaki kakawakini baika boiarara ni boong aikai ma te koora. Ao e bae ni kangaanga bwa ti na iangoi bwa bwaintangira aika tau ibukin te uea. Ma e ngae n anne, mirion ma mirion aomata ni katobibia te aonnaba aika teimatoa ni kamanenai taiani boiarara, bwainnaoraki ao bwain renganani kanaia. Ni koauana, a a rangi n ataaki ibukini boiararaia aika anainano ni boong aikai, n aron aroia ngkoa nga ma nga te ririki n nako.

[Kabwarabwara ae nano]

a Te moantaeka ae kabonganaaki n te Baibara ibukin te taeka ae ‘te bwai ae boiarara’ ke ‘baika boiarara,’ e kaineti raoi nakon aroka aika boiarara ma tiaki bwaai n rengarenga.

b E kaineti “te kabira [“ae te bwaam,” NW]” nakoni kabira ake a boiarara ke raraan aroka aika kanimnim.

[Kabwarabwaraan n iteraniba 14]

“Baika boiarara aika kabaeaki n te mwaiti ae tau, e bobuaka ao e tatangiraki, ai moarara riki ngkai a rangi n tangiraki n te waaki ni bitineti.”—The Book of Spices

[Bwaoki n iteraniba 14]

Kamanenaani Baika Boiarara n Taai Ake E Koreaki Iai te Baibara

Te bwaa ae tabu ao te karea ae boiarara ma n tabu. E tuangaki Mote iroun Iehova aroni karaoan te kabira ae tabu ke te kabira ae boiarara ao te karea ae boiarara ma n tabu. Bon iai i nanoni bwaai aikai baika boiarara aika aua aika kaokoro. (Te Otinako 30:22-25, 34-38) Bon iai ibonga aika katauaki ibukini karaoan te kabira ae tabu ao ibukini kairan aron tibwatibwaani baikai.—Warekaia Iteraera 4:16; 1 Rongorongo 9:30.

Taiani kaboiarara ao kabira aika boiarara. A kamanenai bwauta aika boiarara aomata aika kona ni kabooi baikai ni kaboiarara iai aia auti, kunnikaia, aia kainiwene ao rabwataia. (Etita 2:12; Taeka N Rabakau 7:17; Ana Anene Toromon 3:6, 7; 4:13, 14) E kabira atun ao waen Iesu mwanen Rataro are Maria n te ‘bwaa ae boiarara ae te naro ni koaua’ ae rangi ni bobuaka. Boon te “naro ni koaua” n te bwatoro ae uarereke titeboo ma boon te aomata n te ririki.—Mareko 14:3-5; Ioane 12:3-5.

Katauraoan rabwataia maate imwain taunakia. E karekei “baika boiarara aika te mura ma te aroe” Nikotemo ibukini katauraoan rabwatan Iesu imwain taunakina. (Ioane 19:39, 40) A katauraoi “baika boiarara ma bwaa aika boiarara” taan rimwin Iesu tabeman ao a uotii nakon te ruanimate.—Ruka 23:56–24:1.

Bwaai n rengarenga. A kamanenai naba baika boiarara ke kabira aika boiarara tibun Iteraera ibukini karakaani kangkangin kanaia te ika ao te irikomaiu. A kamanenaaki ake tabeua ibukin renganan te wain.—Ana Anene Toromon 8:2.

[Bwaoki n iteraniba 15]

Kabwarabwaraani Baika Boiarara Aika Uoua Ake E Anganaki Iesu

E reke te ribano ao te mura man raraan te aroka ae kanimnim ae e reke imwini koreani kunin aroka aika uarereke ke aika kateketeke.

E bwebwerake te aroka ae te ribano i mataniwin Arabia maiaki ao te aroka ae te mura i nukan rereuan aaba aika Somalia ao Yemen. A rangi n tangiraki ibukini boiararaia. E rinei naba baikai Iehova bwa a na kamanenaaki ibukin taromauriana n aron te mura ibukini karaoan te kabira ae tabu ao te ribano ibukini karaoan te karea ae boiarara ma n tabu. (Te Otinako 30:23-25, 34-37) Ma a kakaokoro aroni kamanenaaia.

E kamanenaaki n angiin te tai te ribano bwa te bwai ae boiarara are e riai ni kabuekaki bwa e aonga ni kianako boiararana. N te itera are teuana, e kamanenaaki te kanimnim are e reke man te mura n te tai naba are e anaaki iai. E taekinaki taekan te mura tenua te tai n rongorongon Iesu n aron aei: E bwaintangiraaki iai ngke e uarereke (Mataio 2:11), e anganaki ma te wain ngke e tauraki i aon te kai ibukini buokani marakina (Mareko 15:23) ao e kamanenaaki bwa teuana mai buakoni baika boiarara ibukini katauraoan rabwatana imwain taunakina (Ioane 19:39).

[Taamnei n iteraniba 13]

Baika boiarara aika kamanenaaki n taai ake e koreaki iai te Baibara. Man te maing nakon te atai: te kumin, turmeric, taberon, paprika

[Taamnei n iteraniba 14]

TINEMAN

[Taamnei n iteraniba 15]

TE KABIRA AE TE BWAAM

[Taamnei n iteraniba 15]

KUMIN

[Taamnei n iteraniba 15]

ANETO

[Taamnei n iteraniba 15]

KATIA

[Taamnei n iteraniba 15]

TABERON

[Taamnei n iteraniba 15]

MINTE

[Credit Line]

Man te boki ae La Sagrada Biblia, Volume II, 1890

[Credit Line]

Man te boki ae te La Bibbia, Vol I, 1907

[Credit Line]