Ko Ataia?
E kangaa te abotoro Bauro ni kakabwaiaaki ngkai kaain Rom ngaia?
E karekea inaomatana ao kakabwaiaana te aomata ae te I-Rom n taabo nako ake a mena i aan te embwaea. E boni mena i aan te tua n Rom te aomata anne ma tiaki i aan tuan taiani kaawa. Ngkana e bukinaki ni karaoan te bure, e kona ni kariaia bwa e na tei n te kaboowi ni kaineti ma tuan te aba ma bon iai inaomatana bwa e na ongoraeaki n te kaboowi n Rom. Bon iai naba inaomatana ni bubutii bwa e na tei i matan te embera ngkana e karaoa te bure are te tuuaa iai te mate.
Ni kaineti ma aeka n inaomata akanne, e taekina ae kangai Cicero ae te bwakuaku n te tautaeka n Rom n te moan tienture B.C.E: “Bon te bure i aan te tua kabaean te aomata ae kaain Rom, bon te mwakuri ae buakaka kataereana ao tiringana ai aron ae ko a tiringa iai am karo ke am koraki ni kaan.”
E uarongorongo te abotoro Bauro ni kabutaa te Embwaea n Rom. E kamanena inaomatana ngkai kaain Rom ngaia n rongorongona aika tenua aika koreaki aikai: (1) E tuangia taani moti aika kaaini Biribi bwa a a tia n urua inaomatana ngke a oreia. (2) E kaotia bwa kaain Rom ngaia ngke e nang kataereaki i Ierutarem. (3) E bubutii bwa e na tei i matan te embera n Rom bwa e aonga n ongoraeaki bukinana.—Mwakuri 16:37-39; 22:25-28; 25:10-12.
A kangaa ni karekei booia taani kawakintiibu n taai ake e koreaki iai te Baibara?
E kawakinia ana nanai ni man ai tamana are Raban te baatua are Iakoba i nanon 20 te ririki. E moani mwakuri Iakoba iroun Raban 14 te ririki ibukia natina aine aika uoman ao e kabooaki ibukin 6 te ririki n te nanai ni man. (Karikani Bwaai 30:25-33) E taekinaki ae kangai n te maekatin ae te Biblical Archaeology Review: “E rangi n ataaki irouia taani kororongorongo rimoa ao taani wareware n te Baibara te boraraoi ibukini kawakinaia maan n aron are e riki i marenan Raban ao Iakoba.”
A kabwarabwaraaki aeka ni boraraoi akanne i nanoni boraraoi rimoa ake a kuneaki i Nuzi, Larsa ao n taabo riki tabeua i aon Iraq. E moanaki te boraraoi ae okoro aei man tain te koro buraeniman i nanon te ririki teuana nakon are imwina. A butimwaei tabeia taani kawakintiibu ibukin tararuaaia maan ake a katauaki mwaitiia ni kaineti ma kaokoron aia ririki ao aroia bwa mwaane ke aine. Teuana te ririki imwina ao e anganaki te tia bwaibwai buraen te tiibu ae katauaki mwaitina, amwarake aika karaoaki man te rannimamma, ana nanai ni man aika uarereke ao a a bati riki. Rakan nako bwaai ni kabane, a a riki bwa ana bwai te tia kawakintiibu.
E boboto rikiraken mwaitin te nanai ni man are e mwiokoaki iai te tia kawakintiibu mani mwaitiia tiibu aine. E kantaningaaki bwa a kona tiibu aine aika tebubua mwaitiia ni bungia tiibu aika 80 mwaitiia. E riai n taraia te tia kawakintiibu bwa e na aki kerikaaki mwaitiia ana nanai. Ngaia are e riai n tararuaia raoi maan ake e mwiokoaki iai.
[Taamnei n iteraniba 12]
E taekina ae kangai Bauro: “I bubutii bwa n na tei i matan te embera n rom!”
[Te Kabwarabwaraan te Taamnei]
Yale Babylonian Collection
[Taamnei n iteraniba 12]
Te boraraoi n te koroboki ae te cuneiform ibukini kabooan tiibu ao kooti n 2050 B.C.E.