Karaoa Ae Tuangko Mataniwin Nanom

“A bane n itiaki bwaai irouia akana itiaki: ma akea te bwai ae itiaki irouia akana kamwara, ma akana aki onimaki.”​—TITO 1:15.

1. E kanga n irekereke Bauro ma te ekaretia are i Kirete?

E KATIKAKI ma ni kanakoaki nako Rom te abotoro Bauro mai mwin tian karaoan mwanangana ni mitinare aika tenua, ike e a kabureaki iai i nanon uoua te ririki. Tera ae e karaoia ngke e a kabwaraaki? Tabeua te tai imwina, ao Bauro e nakon te aba ae Kirete ma Tito, are e kororeta ngkoa nakoina ni kangai: “I katikuko i Kirete i bukin aei, ba ko na kaeti baike a tuai n tia [buakaka], ao ba ko na rineiia naba unimwane.” (Tito 1:5) E waakinaanako te mwioko Tito, ae irekereke ma aomata aika kataneiaaki mataniwin nanoia ao aika aki naba.

2. Tera te kangaanga are e riai ni boaia iai kaain Kirete Tito?

² E reireia Tito Bauro aroaro aika tau ibukia unimwaanen te ekaretia, ao imwina e katereterea bwa “a boni bati aomata aika aki ongeaba, aika taani barantiko ma taani bureburea te aba.” A ‘urui nanoia kaaini baata ni kabane n reireiaia baika aki riai’ aomata aikai. E riai ni ‘kakorakoraa ni boaiia’ Tito. (Tito 1:10-14; 1 Timoteo 4:7) E taekinia Bauro bwa a “kamwara,” aia iango ma mataniwin nanoia ni kamanenan te taeka ae kamwara ae ai aron te kunnikai ae memea n te kataa. (Tito 1:15) E bae n ae tabeman mai buakoia mwaane akekei bon I-Iutaia, bwa “a taua bukin te korotobibi.” A aki kamamaaraki ekaretia ni boong aikai irouia mwaane ake a iangoia bwa e riai karaoan te korotobibi; ma ti kona n reiakina ae bati ibukin mataniwin te nano man aron boaakiia are e tua Bauro nakon Tito.

Naake A Kamwara Mataniwin Nanoia

3. Tera are e koreia Bauro nakon Tito ni kaineti ma mataniwin te nano?

³ Nora tein taekinan mataniwin te nano iroun Bauro. “A bane n itiaki bwaai irouia akana itiaki: ma akea te bwai ae itiaki irouia akana kamwara, ma akana aki onimaki; ma a uaia ni kamwara nanoia ma mataniwin nanoia. A taku ba a ata te Atua; ma a kaakea n aia makuri nako.” E teretere bwa a riai tabeman n te tai anne ni karaoi bitaki bwa a ‘aonga n eti aia onimaki.’ (Tito 1:13, 15, 16) Iai aia kangaanga n ataan te kaokoro i marenan te bwai ae itiaki ao ae e aki, ao e irekereke aei ma mataniwin nanoia.

4, 5. Tera buakakaia aomata tabeman ake n te ekaretia, ao tera aron rotakia iai?

⁴ E raka i aon tebwina te ririki imwain aei, ao e karaoa ana moti te rabwata n tautaeka ni Kristian bwa ai akea kainnanoan te korotobibi ngkana e kan riki temanna bwa te tia taromauria te Atua ni koaua, ao a kaongoia ekaretia n aron are a baireia. (Mwakuri 15:1, 2, 19-29) Ma iai tabeman i Kirete ake a bon “taua bukin te korotobibi.” A kaota aki kukureia i mataia aomata nakon te rabwata n tautaeka n aroia n ‘reirei baika aki riai.’ (Tito 1:10, 11) Tao a a tia ni boutokai moti man te Tua ni kaineti ma amwarake ao te katei ibukin te itiaki ma aia iango aika kairua. Tao a a bon tia naba ni karakarakaa te Tua n aroia naba aia bakatibu ake n ana tai Iesu, ao ai uana naba ma boutokan aia karaki ni kewe I-Iutaia ma aia tua aomata.​—Mareko 7:2, 3, 5, 15; 1 Timoteo 4:3.

⁵ Man aeka n iango aikai, ao a a rotaki buaka iai aia moti, ataakin te aroaro ni maiu ae riai ao mataniwin nanoia. E korea ae kangai Bauro: “A bane n itiaki bwaai irouia akana itiaki.” E a rangi ni mangaongao mataniwin nanoia n te aro are e a aki kona n onimakinaki bwa te tia kairia n aia mwakuri ao n aroia n iangoi raoi aia motinnano. Irarikina, a motikitaekaia raoia ni Kristian i aon aia motinnano n tatabemania nako, i aon bwaai aika e kona iai te Kristian temanna ni motinnanoa te anga teuana ao are temanna e kaokoro ana motinnano iai. Ni kaineti ma aei, ao I-Kirete aikai a iangoi baika itiaki bwa a bareka. (I-Rom 14:17; I-Korote 2:16) E ngae ngke a taku bwa a ataa te Atua, ma a kakeaa n aia mwakuri nako.​—Tito 1:16.

A ‘Itiaki Irouia Akana Itiaki’

6. Tera ana taeka Bauro ibukia aekan aomata aika uakoraki?

⁶ Ti na kanga ni kakabwaiaki man te bwai are e koreia Bauro nakon Tito? Nori bwaai aika kaokoro n ana taeka aikai: “A bane n itiaki bwaai irouia akana itiaki: ma akea te bwai ae itiaki irouia akana kamwara, ma akana aki onimaki; ma a uaia ni kamwara nanoia ma mataniwin nanoia.” (Tito 1:15) E aki nanonna ikai Bauro, bwa a itiaki bwaai ni kabane ao ni kariaiakaki iroun te Kristian ae itiaki aroaroni maiuna. Ti kona ni kakoauaa anne ngkai e a tia ni kamataataa Bauro n ana reta teuana bwa e “aki kona ni karekea uean te Atua,” te aomata ae te tia wene ni bure, e taromauri boua, e tatabunea ao a a mwaiti riki. (I-Karatia 5:19-21) Ngaia are ti riai ni kakoauaa bwa e taekina te koaua teuana Bauro ni kaineti ma aomata. Bwa uakoraki aekaia aomata, n aron ae te korakina a maiuakina te aroaro ni maiu ae riai ma ni kateimatoaa maiuakinan te onimaki ni koaua, ao te korakina a aki.

7. Tera ae katabuaki n Ebera 13:4, ma tera te titiraki ae kona n rio mai iai?

⁷ E aki tiatianaki baike e riai n rarawa nako iai te Kristian ni koaua ni kaineti ma baike a kateretereaki raoi katabuaia n te Baibara. N te katoto, iangoi taeka aika mataata raoi aikai: “E na karineaki te mare irouia aomata ni kabaneia, ao e na aki kamwara te ne ni wene: ba E nang kabuakakaia taani wene ni bure ao taani wene ni kimoa te Atua.” (Ebera 13:4) A kona n ota aomata aika tiaki Kristian ao ake akea aia atatai n te Baibara bwa e katabuaki te wene ni kimoa n te kibu aei. E mataata man aei ao mwakoron riki te Baibara tabeua, bwa e katabua te Atua te wene n taanga iroun te mwaane ke te aine ae e a tia ni mare itinanikun buuna ni mare. Ma tera ngkanne ibukia aomata aika uoman aika tuai ni mare ma a kakaraoa te oro n te wi? A mwaiti rooro n rikirake aika kakoauaa bwa e aki bure karaoan aei ibukina bwa tiaki te wene n taanga. E kona te Kristian n iangoa te oro n te wi bwa e itiaki?

8. Tera kaokoroia Kristian ma aomata aika bati n te aonnaba, ni kaineti ma te oro n te wi?

⁸ E kamatoaki n Ebera 13:4 ao 1 I-Korinto 6:9 bwa e aki kariaia te wene ni kimoa ao te wene ni bure (por·neiʹa n te taetae n Erene) te Atua. Tera ae kona naba n nanonaki n te wene ni bure? E irekereke te taetae n Erene aei, ma kamanenan bwaai ni kariki n te rabwata n te aro ae taneiai te aba iai ke n te aro ae kammaira ao ni bwaitingako. E nanonaki naba iai aaro ni wene n taanga n aekaia ni kabane itinanikun te mare ae katauaki n te Baibara. E nanonaki naba iai te oro n te wi, e ngae ngke a a tia n tuangaki ke ni kakoauaa rooro n rikirake aika mwaiti ni katobibia te aonnaba bwa e kariaiakaki te oro n te wi. A aki kairaki aia iango ao aia mwakuri Kristian ni koaua man aia iango “taani barantiko ma taani bureburea te aba.” (Tito 1:10) A ni­m­tii ana kaetieti te Baibara aika kakawaki riki. A ataa ae e taekinaki n te Baibara bwa te wene ni bure, bon por·neiʹa, ao a kataneiaa mataniwin nanoia bwa a na aki butimwaea aei, ma a kataia ni kauarerekea buakakan te oro n te wi.a​—Mwakuri 21:25; 1 I-Korinto 6:18; I-Ebeto 5:3.

A Kakaokoro Motinnano Man Bwanaan Mataniwin Naano Aika Kaokoro

9. Ngkana a “bane n itiaki bwaai,” tera ngkanne taben mataniwin te nano?

⁹ Ma tera ae nanonna Bauro ngke e kangai, “A bane n itiaki bwaai irouia akana itiaki”? E nanonia iai Bauro, Kristian ake a a tia ni kaboraoi aia iango ao ataan te aroaro ni maiu ae riai irouia ma ana kaetieti te Atua, ake ti nori n ana Taeka ae kairaki koreana iroun te taamnei. A ataia Kristian aikai bwa a kona n reke iango aika kakaokoro i marenaia taan onimaki ni kaineti ma baike a aki kabuakakaki iroun te Atua. N onean mwin are a na motiki taekaia aomata, a kakoauaa bwa a “itiaki” baike e aki kabuakakai te Atua. A aki kaantaningaia bwa a na titeboo aia iango ma aomata ni kabane ni kaineti ma iteran maiuia nako ake akea iai ana kaetieti te Baibara aika teretere raoi. Ti na rinanoi katoto tabeua i aon aei.

10. E na kanga n reke te kangaanga man irakin te mare (ke te taunimate)?

¹⁰ A bati utu ake e a riki iai temanna mai buakoia bwa te Kristian ma are temanna e tuai. (1 Betero 3:1; 4:3) A kona n reke man aei kangaanga aika kakaokoro, n aron ae ngkana iai aia koraki ae e na mare ke e na taunimateaki. Iangoa aron te buu te aine ae te Kristian ma buuna ae tuai kaaina te onimaki. E nang mare temanna ana koraki teuare te mwaane, ao a na kabae berita n te umwantabu. (Ke e a mate ana koraki, tao ana karo, ao e na karaoaki te taromauri ibukin te mate n te umwantabu naba.) A kaoaki taanga aikai ao e tangiria teuaei bwa e na iri buuna. Tera ae e na taekinna mataniwin nanon neiei ibukin irina n te botaki anne? Tera ae e na karaoia? Iangoi baika uoua aika e kona ni karaoi.

11. Kabwarabwaraa aron temanna te buu te aine ae te Kristian ngke e karaua n iangoia bwa e na ira te taromauri ibukin te mare ke e na aki, ao tera ana motinnano?

¹¹ E iangoa ana tua ae matoatoa te Baibara Nei Roiti ae te ‘otinako man Baburon ae Kakannato,’ ae te botaki n Aro ae kewe ae katobibia te aonnaba. (Te Kaotioti 18:2, 4) Bon kaain ngkoa te Aro aei neiei, are e na karaoaki iai te mare ao e ataia bwa n tain te taromauri ao a na bane ake a roko ni karaoi katein te Aro aei tao n aron te tataro, te anene, ke tao mwakuri riki tabeua. E kamatoaa nanona neiei bwa e na aki uataboi katei aikai ao e aki kan nako naba ikekei ike e nang kairarangaki iai n uruana kakaonimakina. E karinea buuna Roiti ao e kan ongeaba irouna, ibukina bwa n te Baibara, bon ana mataniwi; ma e aki tangiria naba neiei bwa e na kakeai bongan booto n reirei man te Baibara. (Mwakuri 5:29) Mangaia are e a kabwarabwaraa ma te bwanaa n akoi nakoni buuna bwa e ngae ngkana e iangoia teuaei bwa e na iria, ma e a bon aki kona n iri. E kona naba ni kaotia nakoni buuna bwa ngkana e iri ao e na bon aki uataboi mwakuri tabeua ni kaineti ma katein te Aro anne, ao tao e na bae ni bwainrang iai. Ma e na nakoraoi riki ibukin teuaei ngkana e aki iria. E itiaki mataniwin nanon neiei man ana motinnano.

12. E na kanga temanna n iangoa raoi ana motinnano ni kaineti ma te kakao nakon te mare ae e na boo n te umwantabu, ao arona ae e na karaoia iai?

¹² E kaaitara naba Ruta ma te kangaanga ae ai aron aei. E karinea buuna neiei, e motinnanoia bwa e na kakaonimaki nakon te Atua, ao e butimwaea ana kairiri mataniwin nanona ae e a tia ni kataneiaki n te Baibara. Imwin iaiangoan reirei ake e rinanoi Roiti iroun Ruta, e a tataroakina buokana ngke e iangoa te reirei ae mena n Te Taua-n-Tantani ae bwain Aokati 1, 2006 ae, “Titiraki Mairouia Taani Wareware.” E uringia I-Ebera ake teniman ake a ongeaba n te kaetieti are a riai n roko n te tabo are e na karaoaki iai taromaurian te boua, ma a bon teimatoa naakai ni kakaonimaki n aki uataboi mwakuri aika irekereke ma taromaurian boua. (Taniera 3:15-18) E motinnanoia neiei bwa e na ira buuna ma e na aki karaoa te mwakuri teuana ae kaineti ma katein te Aro anne, ao e karaoa ae boraoi ma are e tuangnga mataniwin nanona. E kamataataa raoi nakoni buuna ma te akoi, baika e kona ni kariaia mataniwin nanona bwa e na karaoi ao aika e na aki. Ana kaantaninga Ruta bwa e na nora te kaokoro teuaei i marenan te taromauri ae koaua ao ae kewe.​—Mwakuri 24:16.

13. E aera bwa ti aki riai n tabeaianga ni kakaokoron aia motinnano Kristian aika uoman?

¹³ Te koaua bwa aroia Kristian aika uoman ni karaoi aia motinnano aika kakaokoro, e nanonaki iai bwa e aki akaka te bwai ae kona n rineia bwa e na karaoia te aomata, ke e a mamaara mataniwin nanon temanna mai buakoia? Tiaki ngaia anne. N iangoan baike e a tia n rinanoi ngkoa n te Aro aei Roiti, n aron te katangitang ao bwaai aika kabonganaki ibukin te anainano, e kona n ataia neiei bwa e na riki te kabuanibwai nakoina ngkana e ira buakona. E kona n rotaki mataniwin nanona n arona ngkoa n reitaki ma buuna ni baika irekereke ma te Aro. Ngaia are e kakoauaa raoi neiei bwa moan te raoiroi ana motinnano ibukina.

14. Tera te bwai ae kakawaki ibukin karaoan ana motinnano te aomata i bon irouna, ae a riai n uringnga Kristian?

¹⁴ Ma e buakaka ana motinnano Ruta? Akea ae riai ni bairea aei. Akea ae kona ni motika taekana ke n tiribureia ngke e a tia n iangoia bwa e na iri n te botaki ma e na aki karaoi mwakuri aika irekereke ma te taromauri. Uringa ana reirei Bauro ni kaineti ma ana motinnano te aomata ibukin kanakin ke aki kanakin amwarake tabeua ae kangai: “Ane kang ao ke e tai kaakea bongan ae aki kang; ao ae aki kang ao ke e tai kabuakaka ane kang . . . E tei iroun oin ana toka, ao e bwaka i rouna: ma ane e na boni kateaki: ba E kona te Atua ni kateia.” (I-Rom 14:3, 4) Akea te Kristian ni koaua ae kani kaumaka temanna bwa e na kakeaa bongan ana kairiri mataniwin nanona ae kataneiaki n te Baibara, bwa karaoan anne titeboo ma e kakeaaki iai bongan te bwanaa ae kona n anga te rongorongo ni kakamaiu.

15. E aera ngkai ti riai n mutiakina mataniwin nanoia aomata ao aia namakin?

¹⁵ N toman nako te rongorongo aei, a riai Kristian aika uoman aikai n iangoi bwaai riki tabeua aika kona n rotaki buaka iai tabeman. E reirei ni kangai Bauro: “Kareke nanomi, ba e na tai kakiaki te bwai ni katatatata ke te bwai ni kabwakabwaka iroun te aomata i matan tarina.” (I-Rom 14:13) Tao e ataia Roiti bwa e korakora aki kukureia kaain te ekaretia ke ana utu n aroaro aika titeboo ma aikai, ao e korakora rotakia natina n te bwai ae e karaoia aei. Ni kaitaraan anne, e ataia Ruta bwa a aki tabeaianga kaain te ekaretia ke kaain te kaawa n aeka ni motinnano aika ai aron aikai. A riai taari aine aika uoman aikai ao ngaira ni kabane n ataia ae mataniwin te nano ae kataneiaki raoi, e ataa raoi rotakia aomata naba. E taku Iesu: “Ane kabwaka temanna i buakoia aika uarereke aika onimakinai aikai, ao e maiu riki ngkana e tauraki te atibu n ii baraua ae ababaki i roroana ni kaiinakoaki i marawa.” (Mataio 18:6) Ngkana iai ae e kakeaa bongan ae e kona ni kabwakaia aomata, nanona ngkanne bwa e kamwara mataniwin nanona n aroia tabeman Kristian ake i Kirete.

16. Baikara bitaki aika ti kona ni kaantaningai mairoun te Kristian imwin te tai ae maan teutana?

¹⁶ E riai n teimatoa ni karaoiroaki riki ana onimaki te Kristian, n aron naba ae e riai ni karikirakea rabakauna ni kakauongo ao ni maiuakina ae e tuangnga mataniwin nanona. Ti na iangoa Mareko, ae e a tibwa tia ni bwabetitoaki. E tuangnga mataniwin nanona bwa e na rarawa nakon aroarona ngkoa aika kauntaba ma ana reirei te Baibara, tao n aron irekerekena ma bouannanti ke te raraa. (Mwakuri 21:25) Ni koauana, e karaua n iangoia raoi teuaei bwa e na rarawa nakoni baike a kuri n titeboo ma ake e katabui te Atua. N te itera teuana, e mimi teuaei bwa e aera tabeman ngkai a ribai bwaai tabeua aika e taku i nanona bwa a kariaiakaki, n aron taamnei n te T.V.

17. Katereterea raoi bwa e na kanga te tai ae maan ao rikiraken te onimaki ni koaua n rota mataniwin nanon te Kristian ao ana motinnano.

¹⁷ Imwin te tai ae maan teutana, e a rikirake ana atatai te tari ae Mareko ao e a kaania riki te Atua. (I-Korote 1:9, 10) Tera aron rotakina iai? E reireiaki raoi bwanaan mataniwin nanona n te aro are e a tuangnga te bwai ae riai ni karaoia. E a kan ongora riki ngkai Mareko nakoni mataniwin nanona ao n iangoi raoi ana boto n reirei te Baibara. Ni koauana, e a ataia bwa a bon aki kauntaba ma ana iango te Atua, bwaai tabeua aika “kuri n titeboo” ma ake e rawa nako iai ngkoa. Irarikina, e a atai raoi riki ana boto n reirei te Baibara Mareko n te aro ae e a wanawana riki ni maiuakina ae tuangnga mataniwin nanona ae kataneiaki raoi, ao e a kairaki iai bwa e na katoki baike e mamatakuakin ake e taku ngkoa bwa a raraoi. Eng, e a tia ni katamaroaki mataniwin nanona.​—Taian Areru 37:31.

18. Tera ae karika kimwareireira?

¹⁸ N angiin ekaretia, ao iai kaaia aika kakaokoro rikirakeia ni kaineti ma aia onimaki. Tabeman mai buakoia a boou n te onimaki. Tao e kona n akea te kairiri man mataniwin nanoia ni kaineti ma moti tabeua, ma e kona ni korakora te kairiri man mataniwin nanoia ni kaineti ma moti ake tabeua riki. Tao aomata akanne, a kona ni kainnanoa te tai ae maan ao buokaia, bwa a na ataa raoi ana kairiri Iehova ao ni kariaia ae e tuangia mataniwin nanoia ake a a tia ni kataneiaki raoi. (I-Ebeto 4:14, 15) E kakukurei bwa e bae ni mwaiti n ekaretia aika aekan aei, ake a nano aia atatai, a mwaatai ni maiuakin ana boto n reirei te Baibara ao a boraoi mataniwin nanoia ma ana iango te Atua. Ai kakimwareireira te mena i buakoia “akana itiaki,” aika a ataia bwa te aroaro ni maiu ae e “itiaki” ao te onimaki ni koaua, bon bwaai aika kakukureia te Uea! (I-Ebeto 5:10) Ti bia bane n iangoa tiara ae ti na rikirake n te onimaki ni karokoa te tai are ti a kateimatoaa iai mataniwin nanora ae boraoi ma te atatai ae eti ibukin te koaua ao tangiran te Atua.​—Tito 1:1.

[Kabwarabwara ae nano]

Ko na Kanga ni Kaeka?

• Bukin tera bwa a kamwara mataniwin nanoia Kristian tabeman i Kirete?

• E kanga n reke ae a kona ni karaoi motinnano aika kakaokoro uoman Kristian aika kataneiaki raoi mataniwin nanoia?

• Tera ae riai n riki nakon mataniwin nanora imwin tabeua te tai?

[Mwabe n iteraniba 26]

(Ibukini bitakin taeka, nori booki)

Titiri

KURITI

Kirete

ATIA MINOR

Kubero

TAARI AE TE MERITERENIAN

[Taamnei n iteraniba 15]

A kona Kristian aika uoman aika kaaitarai aaro aika titeboo ni karaoi aia motinnano aika kakaokoro