Ongoraa Bwanaan Nanom

“Ba Tientaire aika akea te Tua [ana tua te Atua] i rouia, ngkana a kakaraoi bwain te Tua, ba bon aroaroia.”​—I-ROM 2:14.

1, 2. (a) Tera ae a a tia ni karaoia aomata aika mwaiti ibukin nanoia n tabeakinia aomata? (b) Baikara katoto man te Baibara aika a katereterea tabeakinaia aomata?

E TEKATEKA te mwaane temanna ae 20 ana ririki n tataningaa te turein, ao e a kaatikitiki naba ni bwaka nakoni kawain te turein. N noran aei iroun temanna, e kaaki baia natina aine aika uoman, temanna 6 ana ririki ao temanna 4 ana ririki ao e ewenako nakon kawain te turein. E katika te mwaane are e kaatikitiki nakon te mwarua are i marenan kawain te turein, ao e wene i aona ni kamanoa man te turein are e a tang bureikina bwa e nang toki. A kona tabeman n taekina teuaei bwa te aomata ae ninikoria, ma e taku: “E riai ni karaoaki te bwai ae riai, I karaoia ibukin kaotan te akoi ao tiaki ibukin te kan taekinaki ke te kani kamoamoaki.”

² Tao iai tabeman aika ko ataiia aika a a tia n aki ongei ruanikain maiuia ibukin buokaia aomata. A mwaiti aika karaoa aei n te Kauoua ni Buaka Are Kabutaa Aonnaba, ike a a karabaaki iai ianena ake a nang kabuanibwai ibukin kaokoron aia reeti. Uringa naba te bwai are e riki nakon te abotoro Bauro ma aomata aika 275, ni koron te kaibuke i Merita, i rarikin Titiri. A roko kaain te aba anne ni buokia iruwa aikai ni ‘kabatiai akoaia.’ (Mwakuri 27:27–28:2) Ke iangoa aron te teinnaine temanna ae te I-Iteraera, are e ngae ngke e aki ataia bwa e na ruanikai maiuna ke e na aki ma e bon tabeakina marurungin temanna mai buakoia ana toka i Turia. (2 Uea 5:1-4) Ao iangoa ana kaikonaki Iesu ae rangi n ataaki ibukin te I-Tamaria ae te rao ni koaua. A aki tabeakina te I-Iutaia are e a kaani mate te ibonga ao tibun Rewi temanna, ma e kabatiaa akoana te I-Tamaria. A a tia n rotaki nanoia aomata aika mwaiti aika kakaokoro kateia n te kaikonaki aei i nanon tienture aika bati.​—Ruka 10:29-37.

3, 4. Tera ae kaotaki man noran te nano ae moanibwaia mweeraoia aomata tabeman, ni kabotauaki ma te reirei ibukin te ewarutin?

³ E koaua bwa ti a mena ngkai n “tai aika kamamate,” a mwaiti aomata aika riki bwa “taan tiritiri” ao “taan riba te raoiroi” naba. (2 Timoteo 3:1-3) Ma te koaua bwa ti aki nonori ngkai mwakuri n akoi, ao ni kakabwaiaki mai iai n tatabemanira nako? E a rangi n taabangaki te nano ni kani kabanei korakorara ni buokia aomata n aki ongei ruanikaira iai, ngaia are a a taekinna tabeman bwa “te aroaro n aomata.”

⁴ E nonoraki n reeti ao katei ni kabane bwa a kani kabanei korakoraia aomata n ibuobuoki n aki ongei ruanikaia, ao e kauntaba aei ma te koaua are ti riki mairouia maan ao ti tabeakin nanora moa n aron ae e kabwarabwaraki ni kangai, “e na bae n tokanikai te bwai ae maiu ae moan te korakora mai buakoia raona.” E taku Francis S. Collins ae te tia reirei ibukin te gene are e kaira te mwakuri n te tautaeka n te United State, ibukin kani kaotan moan rikira man kanoan te cell ae te genome ae te DNA: “Te nano ae moanibwaia mweeraoia aomata tabeman, e karekea te kangaanga ae kakaiaki nakon te aomata ae kakoauaa te ewarutin. . . . E a kauntaba te nano ae te kan anga boni ngaira, ma te bwai ae kabwarabwaraki ibukia taian genes aika bangaomata ake a kan tokanikai i bon irouia ni kateimatoaa maiuia.” E taekina naba ae kangai: “A anga boni ngaiia tabeman aomata nakoia te koraki ake tiaki kaain aia reeti ao aika akea te bwai ae a bonnano iai. . . . E taraa n aki kona ni kabwarabwaraki te atataiaomata n te waaki ae taekinna Darwin ni kaineti ma te ewarutin.”

‘Bwanaan Mataniwin te Nano’

5. Tera ae e aki toki n nonoraki n aroaroia aomata?

⁵ E kaota anuan te nano ni moanibwaia mweeraoia aomata teuana Dr. Collins ni kangai: “E tuangira bwanaan mataniwin nanora bwa ti na buokia aomata, e ngae naba ngkana akea te bwai ae ti karekea mairouia.”a Ni mwanewean “mataniwin te nano” irouna, ti a kauringaki iai te koaua are e katuruturua te abotoro Bauro ni kangai: “Ba Tientaire aika akea te Tua i rouia, ngkana a kakaraoi bwain te Tua, ba bon aroaroia, ngkai akea te Tua i rouia, ao bon te Tua nako ia boni ngaiia. Ngkai a kaota ana mwakuri te Tua ba e koreaki i nanoia, ao a kakoaua naba mataniwin nanoia, ao nanoia a kume iai n i kabuakaka, ke n i karaoiroi.”​—I-Rom 2:14, 15.

6. E aera ngkai a na kaekaa bukinaia aomata ni kabane iroun te tia Karikiriki?

⁶ E kaotia Bauro n ana reta nakoia kaain Rom, bwa a riai aomata ni kaekaa bukinaia iroun te Atua, kioina ngkai man ana karikibwai, e a kona iai n ataaki ae bon iai Ngaia ao baikara aroarona. Anne arona “ma ngke a moa ni karikaki aonaba.” (I-Rom 1:18-20; Taian Areru 19:1-4) E koaua bwa a mwaiti aika a kakeaa bongan aia tia Karikiriki ao a uaiakina te aroaro ni maiu ae kairua. Ma bon nanon te Atua bwa a na butimwaea raoiroin ana mwakuri aomata ao n raraomaeakin aia mwakuri aika bubuaka. (I-Rom 1:22–2:6) Iai bukin karaoan aei irouia I-Iutaia ae e aki kona ni kakeweaki, bwa a anganaki Ana Tua te Atua rinanon Mote. Ma e ngae ngkana akea “ana taeka te Atua” irouia aomata aika mwaiti, ma a riai ni kaman ataia ae iai te Atua.​—I-Rom 2:8-13; 3:2.

7, 8. Tera aron taabangakin ataan te riai, ao tera ae kateretereaki iai?

⁷ Teuana bukina ae rangi ni kakoauaki ngkai a riai aomata n ataa te Atua ao ni maiuakina ae boraoi ma anne, bon ataakin ae riai ao ae bure i nanoia. E oti bwa iai mataniwin nanora man ataakin te kaeti taeka ae riai ao te aki inanonano. Iangoa aei: A tei n te rain n tataninga ataei bwa a na tie. Ao e a roko naba temanna n tei i moaia man aki kubariia ake a a kaman tataninga. A na mwaiti aika a na kangai, ‘E a bon aki riai anne!’ Titirakiniko ngkanne ni kangai, ‘E kanga n riki ae iai irouia ataei ataakin ae riai i bon irouia?’ Ni karaoan anne irouia, a kaotiota iai ataakin te aroaro ni maiu ae riai i nanoia. E korea ae kangai Bauro: “Ba Tientaire aika akea te Tua i rouia, ngkana a kakaraoi bwain te Tua.” E aki taekina ae kangai, “Ngke arona bwa,” n aron ae e na ataaki iai bwa e burenibwai n riki anne. Ma e taku “Ngkana,” ae kaotaki iai te bwai ae e aki toki n riki. E nanonaki iai ae “a kakaraoi bwain te Tua,” ibukina bwa a kairiraki n te bwai are i nanoia ae ataan te aroaro ni maiu ae riai, bwa a na kaboraoi maiuia ma te bwai ae a warekia n ana tua te Atua.

⁸ E a tia n nonoraki n aaba aika bati tangiran te aroaro ni maiu ae riai. E korea ana rongorongo te professor n te kuura ae rietata i Cambridge ni kaineti ma aroaroia ni maeka kaain Baburon, Aikubita, Erene, n ikotaki naba ma kaain Aotiteria aika taian Aborigines ao kaain Amerika aika Indian, bwa iai aia kaetieti reeti n aomata aikai ni kaineti ma “kabuakakan te karawawataki, te tiritiri, te babakanikawai ao te kewekewe, ao n te tai naba anne a atataiaomata nakoia kaara, rooro n rikirake ao akana mamaara.” Ao e korea ae kangai Dr. Collins: “E taraa n taabangaki te iango i aon ataan ae riai ao ae e aki riai irouia aomata ni kabane.” Ko aki ngkanne kauringaki man anne te kibu ae I-Rom 2:14?

E na Kanga ni Kairiko Mataniwin Nanom?

9. Tera mataniwin te nano, ao e na kanga ni buokiko imwain karaoan te mwakuri teuana?

⁹ E kaotia te Baibara bwa mataniwin nanom bon te bwai ae mena i nanom ae tabe ma ataan ao iaiangoan riain am mwakuri ao rotakim iai. Titeboo ma te bwanaa ae taetae i nanom bwa e eti am mwakuri anne ke e bure. E taekina te bwanaa ae mena i nanona Bauro ni kangai: “E buobuoki ma ngai mataniwin nanou i nanon te Tamnei are Raoiroi ni kakoaua au taeka.” (I-Rom 9:1) N te katoto, e kona n taetae te bwanaa aei imwain ae ko iangoa karaoan am motinnano ni kaineti ma te bwai ae eti ke e bure. E kona ni buokiko mataniwin nanom ni motikia bwa tera ae ko na karaoia n taai aika a na roko ao n tuangko naba am namakin ni karaoana.

10. E na kanga ni mwakuri mataniwin te nano n angiin te tai?

¹⁰ N angiin te tai, ao mataniwin nanom e a tibwa tuangko te bwai ae e na riki imwin karaoan te bwai teuana. Ngke e birinako ni karabarabaa Tawita mairoun te Uea are Tauro, ao e a angaraoi irouna karaoan te mwakuri are e na aki karinea iai te uea ae ana kabiraki te Atua, ao anne are e boni karaoia. Imwina riki, “e raraoma Tawita.” (1 Tamuera 24:1-5; Taian Areru 32:3, 5) E aki kamanenaki te taeka ae “mataniwin te nano” n te rongorongo anne; ma bon anne are e namakinna Tawita, ae korakain mataniwin nanona. N aron anne, ti a bane n tia n namakina te nanokawaki ae korakora ni mataniwin nanora. Ti karaoa te bwai teuana, ma imwina ti raraoma ao ti tabeaianga iai. Tabeman ake a aki kabwakai aia angabwai, a tabeaianga iai ibukina bwa a karawawataki mataniwin nanoia ngkai a aki kabwakai aia angabwai, ao n tokina a a kabwakai. Ake tabeman, a a tia ni kairaki bwa a na kaoti aia bure ni wene ni kimoa nakoia buuia. (Ebera 13:4) Ma ngkana e karaoa are e tangiria mataniwin nanona te aomata, e na kona n namakina iai te raunnano ao te rau.

11. E aera ngkai e karuanikai ‘kariaian mataniwin nanom bwa e na kairiko’ n tii ngaia? Kabwarabwaraa.

¹¹ Ma ti kona ni kariaia bwa ‘e na kairira mataniwin nanora’ n tii ngaia? E raoiroi te kakauongo nakon mataniwin nanora, ma e kona naba ni mwamwanaira n te aro ae kakaiaki. Eng, e kona bwanaan ‘aomatara ae i nanora’ ni mwamwanaira. (2 I-Korinto 4:16) Iangoa te katoto aei. E taekinaki aron Tetebano ae te tia rimwin Kristo ae kakaonimaki n te Baibara, bwa e ‘on n te akoaki ma te mwaka.’ E teweakinako tinanikun Ierutarem Tetebano irouia kaain Iuta tabeman ao a karebanaia ni karokoa matena. E tei i rarikina Tauro (are e a riki imwina riki bwa te abotoro Bauro) ao “e kariaia kamatean Tetebano.” E taraa n ae a kakoauaa raoi I-Iutaia akekei bwa a karaoa ae riai n te aro are e a aki katabetabeia mataniwin nanoia. Tao anne naba are e riki nakon Tauro, bwa rimwi riki “e aki momotirawa Tauro ni kani kakamakuia ma ni kamateia ana reirei te Uea.” E teretere iai bwa e aki taekina te bwai ae eti mataniwin nanona.​—Mwakuri 6:8; 7:57–8:1; 9:1, BK.

12. Tera te aro teuana ae e kona ni kairarangaki iai mataniwin nanora?

¹² Tera ae e a tia n rotaki iai mataniwin nanon Tauro? Te aro teuana bon man ana iraorao ae kaan ma aomata. A mwaiti mai buakora aika a a tia n taetae n te tarebon ma te mwaane ae e kuri n titeboo bwanana ma tamana. N te katautau, tao e reke bwanaan te nati bwa rikiana mairoun tamana, ma e kona naba n ae e katotonga aron taetaen tamana. N aron anne naba, tao e a tia Tauro n rotaki man ana iraorao ae kaan ma I-Iutaia ake a riribaa Iesu ao ni kaitarai ana reirei nako. (Ioane 11:47-50; 18:14; Mwakuri 5:27, 28, 33) Eng, tao e a tia ni kairarangaki bwanaan mataniwin nanon Tauro n ana iraorao.

13. E na kanga ni kona n rotaki mataniwin nanon te aomata n te tabo are e kaikawaki iai?

¹³ E kona naba n rotaki mataniwin te nano ni katein ke n aroaroia aomata ake ti kaikawaki i buakoia, n aron naba ae e konaa temanna ni kakairi n eeni bwanaaia aomata ake e maeka ma ngaiia ke n taetae n aia taetae. (Mataio 26:73) Anne ae e bae n riki irouia kaain Aturia ake rimoa. A rangi n ataaki ibukin korakoran aia taanga ni buaka ao e kaotaki man rabakauia ni karaoi taamnei aika kaakaraki i aon atibu ke kaai, bwa a bon iowawa nakoia taenikai. (Naum 2:11, 12; 3:1) A kabwarabwaraki kaain Ninewe ake n ana bong Iona bwa a aki atai “ataiia ma maingia.” Are nanona, bwa akea irouia te kaetieti ae eti ibukin bairean te bwai ae riai ao ae aki riai ni kaineti ma ana iango te Atua. Iangoa aron rotakin mataniwin nanon te aomata ae e kaikawaaki i buakoia kaain Ninewe! (Iona 3:4, 5; 4:11) N aron naba anne, ni boong aikai ao e kona n rotaki mataniwin nanon te aomata man aroaroia aomata ake e maeka ma ngaia.

Kanakoraoan Bwanaan Nanora

14. E na kanga mataniwin nanora ni kaotiota ae taekinaki ni Karikani Bwaai 1:27?

¹⁴ E angania Atam ao Ewa te bwaintangira Iehova ae mataniwin nanoia, ao a reke mataniwin nanora mairouia. E tuangira Karikani Bwaai 1:27 bwa a karikaki aomata bwa katotongan te Atua. E aki nanonaki n anne bwa ti katotonga rabwatan te Atua, bwa te taamnei ngaia ao ngaira iriko. Ti katotonga te Atua n te aro are iai iroura aroarona, n ikotaki naba ma ataan te aroaro ni maiu ae riai ma mataniwin nanora aika mwamwakuri. E kaotaki n te koaua aei bwa iai te anga teuana ae ti kona ni kakorakoraa riki iai mataniwin nanora, ao n onimakinna naba. Are nanona bwa ti na kabatiaa riki reiakinan taekan te tia Karikiriki, ao ni kaanira nakoina.

15. Tera te anga teuana ae ti na kona iai ni kakabwaiaki man rikirakera n ataa raoi Tamara?

¹⁵ E kaotaki n te Baibara bwa Iehova bon Tamaia aomata ni kabane. (Itaia 64:8) A kona naba n atonga te Atua bwa Tamaia Kristian aika kakaonimaki, ake tao e reke irouia te kaantaninga n nako karawa ke te maeka i aon te aba ae bwaretaiti. (Mataio 6:9) Ti riai ni kani kaanira riki nakon Tamara ao n reiakin arona n iaiango ao ana kaetieti. (Iakobo 4:8) A mwaiti aika aki kani karaoa aei. Titeboo aomata aikai ma I-Iutaia ake e tatae nakoia Iesu ni kangai: “Kam tuai n ongo bwanana, ma n nora arona. Ao e aki memena i nanomi ana taeka.” (Ioane 5:37, 38) Ti tuai n ongo bwanaan te Atua ma e kona ni mena i nanora ana taeka ao n rikirake ni katotongnga ao ni kaboraoa naba ara namakin ma ngaia.

16. Tera ae kamatataaki ibukin kataneian ao ongeabara nakon mataniwin nanora man rongorongon Ioteba?

¹⁶ E oti aei man rongorongon Ioteba n ana auti Botiba, bwa e kataia buun Botiba ni bureburea Ioteba. E ngae ngke e maiu Ioteba n te tai are akea iai te Baibara, ao a tuai n anganaki aomata Tuua Ake Tebwina, ma e taku Ioteba: “N na iranna iai ni karaoa te bure ae ababaki aei, ma ni bure nakon te Atua?” (Karikani Bwaai 39:9) E aki karaoa anne tii ibukin kakukureiaia ana utu bwa a bon raroa nako. Ma ae e kakawaki irouna bon kakukureian te Atua. E ataa ana kaetieti te Atua ni kaineti ma te mare Ioteba n aron ae e katauaki temanna te mwaane ibukin temanna te aine, ao a a riki “n ti te irikona” naaka uoman aikai. Ao e bae naba n tia n ongo aron ana namakin Abimereka ngke e a ataia bwa iai buun Rebeka. E ataia bwa e kairua ngkana e anaia, bwa e na karokoa iai te bure nakoia ana aomata. Eng, e kakabwaiaa aia waaki Abimereka ma Rebeka Iehova ni kaotan ana iango ni kaineti ma te wene ni kimoa. N ataan baikai ni kabane iroun Ioteba, e a bae ni kakorakoraki iai ingaingan mataniwin nanona, n rawa nakon te wene ni bure.​—Karikani Bwaai 2:24; 12:17-19; 20:1-18; 26:7-14.

17. Bukin tera bwa e a nakoraoi riki arora ni kekeiaki ni katotonga Tamara, nakon Ioteba?

¹⁷ Ni koauana, e a nakoraoi riki arora ngkai. Iai iroura te Baibara ni kabane ike ti a kona n reiakina iai ana iango ao ana namakin Tamara, n ikotaki ma baika e kukurei iai ao ake e katabui. Ngkana ti a taneiai ma kanoan te Baibara, ti a kona ni kaanira riki ma te Atua ao ni katotongnga. Ni karaoan anne, a na bae ni boraoi riki ana kairiri mataniwin nanora ma ana iango Tamara. A nang rikirake ni boraoi riki ngkanne ma nanona.​—I-Ebeto 5:1-5.

18. Tera ae ti kona ni karaoia bwa e na nakoraoi onimakinan mataniwin nanora n aki ongei kairarangara n taai aika nako?

¹⁸ Ao tera aroni bwaai ni kariri ake a na kairaraangi mataniwin nanora? Tao ti a tia ni kairarangaki n aia iango ao aia mwakuri ara koraki ao n aroaroia aomata n te tabo are ti kaikawaki iai. Mangaia are e a taonaki nako ao ni kairua te bwai ae tuangira mataniwin nanora. E a taetae n aron tein “bwanaia” aomata aika ti mena i buakoia. Ti aki kona ni biti ara bong ake a a tia n nako; ma ti kona ni kamatoai nanora bwa ti na rineiia raoraora ao bwaai ni kairiri ake a na nakoraoi iai mataniwin nanora. Te mwaneka ae kakawaki iai, bon te katoatai ni bobotaki ma Kristian ake a a tia ni kataia ni katotonga aron Tamaia i nanon te tai ae maan. E rangi n angaraoi karaoan aei ni bobotakin te ekaretia, ae nanonaki naba iai te iraorao imwaina ao imwina. Ti kona n nori aia iango ao aroaroia raao ni Kristian aika boto i aon te Baibara, n ikotaki ma tauraoiia ni kakauongo ngkana e katotonga ana iango ao kawain nako te Atua mataniwin nanoia. Imwin tabeua te tai, ti a kona ni buokaki iai bwa ti na kaboraoi mataniwin nanora ma ana boto n reirei te Baibara, ao n rabakau riki ni katotonga aroaron te Atua. E nang onimakinaki mataniwin nanora, ao ti a kona ni kakauongo riki nakon te bwai ae e taekinna, ngkana ti kaboraoi mataniwin nanora ma ana boto n reirei Tamara, ao ni kariaia rotakira n aia katoto aika raraoi raao ni Kristian.​—Itaia 30:21.

19. Baikara aroaron mataniwin nanora aika ti riai ni neneri riki?

¹⁹ Ma bon iai naba tabeman aika kabokorakora ni katoabong ni butimwaea ae taekinna mataniwin nanoia. A na maroroakinaki bwaai tabeua aika a a tia ni kaaitara ma ngaai Kristian n te kaongora ae imwina. Ngkana ti neneri aaro aikai, ti na kona n ota raoi riki n taben mataniwin te nano, bukin tera bwa a kona ni kakaokoro mataniwin naano, ao arora ae ti na karikirakea iai te nano ni kani butimwaea bwanaan mataniwin nanora.​—Ebera 6:11, 12.

[Kabwarabwara ae nano]

Tera Reireiam?

• Bukin tera bwa e a tia n noraki ataakin te bwai ae eti ao ae bure ke mataniwin te nano, ni katei ni kabane?

• Bukin tera bwa ti kainnanoa te taratara raoi ngkana ti iangoa kairakira ni mataniwin nanora n tii ngaia?

• Baikara anga tabeua ake ti na kona ni karaoiroa riki iai bwanaan nanora?