A Tataekina Mimitongin Te Atua Ana Karikibwai!
“A tataekina mimitongin te Atua taiani karawa; ao a kaotiota ana mwakuri baina taian itoi.”—TAIAN ARERU 19:1.
1, 2. (a) Bukin tera bwa a aki kona n nora mimitongin te Atua aomata ni mataia? (b) A kanga n angan te Atua neboana unimwaane ake 24?
E KAURINGAKI Mote iroun Iehova ni kangai: “Ko aki kona n nora matau, ba e a aki kona ni maiu te aomata ae e norai.” (Te Otinako 33:20, BK) A aki kona n nora mimitongin te Atua aomata aika maiu, kioina ngkai rabwataia bon te iriko ae mamaara. Ma, n te miitara are e anganaki te abotoro Ioane, e nora iai kamimin taraakin Iehova are e tekateka i aon Ana kaintokanuea ae mimitong.—Te Kaotioti 4:1-3.
2 A kaokoro kaaini karawa aika kakaonimaki ma aomata, bwa a kona n nora Iehova. Ao i buakoia aikai, bon iai naba “unimwane aika uangauni ma aman,” aika a tei ibukia te koraki ake 144,000 mwaitiia, ake e noriia Ioane n te miitara. (Te Kaotioti 4:4; 14:1-3) Tera aroia ngke a a nora mimitongin te Atua? A taekina ae kangai ni kaineti ma ae koreaki n Te Kaotioti 4:11: “Ko riai n anganaki te neboaki ma te karineaki ma te mwaka: ba Ko karaoi bwaai ni kabane, ao bon iai baikai i bukin nanom, ao a karaoaki iai.”
Bukin Tera bwa ‘A Boni Bure’
3, 4. (a) Bukin tera bwa onimakinan te Atua e aki kauntabaa rabakaun aonnaba? (b) Tera raoi bukina ngkai a rawa ni kakoauaa te Atua aomata tabeman?
3 Iai nanom ni kan neboa te Atua? Akea nanoia ni kan karaoa aei angiia aomata, ao bon iai naba tabeman aika kakewea ae iai te Atua. N te katoto, e korea ae kangai te tia rabakau ae ukeri bwain karawa: “Te koaua bwa bon te Atua ae e karaoa te iuniweeti ma ni katamaroaa ibukira? . . . Te kaantaninga aei e rangi ni kakaongora, ma e kananokawaki bwa I taku bwa e mwamwana te aba. . . . E aki karaunano te kabwarabwara ae, e katauraoa te iuniweeti te Atua.”
4 Iai tian aia konabwai n ukeuke taan rabakau, ibukina bwa aia kakaae e boto i aoni bwaai aika a kona n noraki ke n namakinaki. A tii kona ni katautau ke ni karekei aia iango aika aki kona ni kakoauaki, ngkana a kakaae i aoni bwaai aika aki noraki ke n namakinaki. Kioina ngkai bon “te Tamnei te Atua,” e aki kona n noraki ke n neneraki rinanon te rabakau n aonnaba. (Ioane 4:24) Mangaia are a kainikatonga aomata aika a rawa n onimakina te Atua ngkai a taku bwa akea kakoauana n te rabakau n aonnaba. E taekinna te tia rabakau temanna ae Vincent Wigglesworth man te kuura ae rietata i Cambridge, bwa te kakaae ae karaoaki irouia taan rabakau n te aonnaba, bon “te aeka n onimaki teuana.” Ni kanga? “Aia kakaae taan rabakau n te aonnaba e boto i aon kakoauan ae baika riiriki n te iuniweeti, a kairaki n ‘tuua aika kaineti ma mwakurin te iuniweeti.’” Mangaia are ngkana e rawa te aomata ni kakoauaa te Atua, e tii onea mwin onimakinan te Atua n onimakinan te rabakau n aonnaba. Aroia tabeman ni kakeaa te Atua, e kaota nanoia ae a bon rawa ni butimwaea te koaua. E korea ae kangai te tia areru: “E taku ane buakaka, ngke e kainikatonga matana, E aki taua mwina. Aikai nanona ni kabane, Bon akea te Atua.”—Taian Areru 10:4.
5.Bukin tera bwa a riai ni bukinaki n te bure aomata ake a aki kakoaua te Atua?
5 Onimakinan te Atua, bon tiaki te onimaki ae akea aana, bwa a rangi ni mwaiti bwaai ni kakoaua iai. (Ebera 11:1) E taku te tia rabakau ae ukeri bwaini karawa ae Allan Sandage: “N au koaua, e aki kona n riki te waaki ae moan te raoiroi baireana [n te iuniweeti], man te mangaongao. E boni bae n iai te mwaaka ae aani babaire aika raraoi aikai. Bon te miterio te Atua irou, ma e ngae n anne, e bon riai bwa e na iai ngaia bwa e aonga ni kona n riki te kakai ae te maiu, ao rikin te iuniweeti naba.” E tuangia Kristian ake i Rom te abotoro Bauro bwa bon ‘iai aron te Atua aika a aki noraki, ae mwaakana ae akea tokina ao arona n Atua,’ aika a kona n ‘noraki ni baike e karaoi te Atua. Ma ngaia ae a boni bukinaki [taan aki-onimaki] n te bure.’ (I-Rom 1:20, BK) Man “karikan aonaba” ao ai moara ra riki karikaia aomata ake a kona n ataa te Atua, e a rangi mataata ngkanne bwa bon iai te tia Karikiriki ae rangi ni mwaaka, ae riai n taromauriaki. A boni bukinaki n te bure te koraki ake a rawa ni kakoauaa mimitongin te Atua. Ma baikara bwaai ni kakoaua aika a noraki ni baika karikaki?
E Tataekina Mimitongin te Atua te Iuniweeti
6, 7. (a) A kanga taiani karawa ni kaotiota mimitongin te Atua? (b) Tera bukin kaotinakoan aia “kora-ni-baaire” taiani karawa?
6 E kaekaki anne n Taian Areru 19:1 ni kangai: “A tataekina mimitongin te Atua taiani karawa; ao a kaotiota ana makuri baina taian itoi.” E ataia Tawita bwa e aki kona ni kakeweaki bwa bwaini karawa aika itoi ao buraneti aika a anga ootaia mai “karawa,” a boni kakoauaa bwa bon iai te Atua ae mimitong. E reita nako ana taeka man taku: “E atoatonga te taeka te ngaina ae koraki, ao e kaotiota te ataibwai te bong ae koraki.” (Taian Areru 19:2) A aki toki ni kaotiota wanawanan ao mwaakan te Atua bwaini karawa n te ngaina ao te bong. Titeboo ma a ‘atoatongaki’ mai karawa taeka aika kamoamoaa te Atua.
7 Ma e kainnanoaki te ataibwai ngkana e na ongoraeaki te kaotioti aei. “Akea te taetae ao akea te taeka; e aki kona te aba n ongo bwanani baikanne.” E ngae ngke akea bwanaia, ma e korakora aia kaotioti bwaini karawa aikai. “E oti nako aia kora-ni-baaire ni kabuta aonaba, ao a nako aia taeka nakon tabon aonaba.” (Taian Areru 19:3, 4) Bwaini karawa titeboo ma a kaotinakoi aia “kora-ni-baaire” bwa e aonga ni buta te aonnaba n aia kaotioti, e ngae ngkai a kainabwabu.
8, 9. Baikara koaua tabeua aika kaota kamimin taai?
8 E a manga kabwarabwaraa teuana riki kamimin ana karikibwai Iehova, Tawita ni kangai: “E katea uman taai i nanoia [karawa ae e kona n noraki], ae ai aron te tia iein ae oti nako man ana ru ni wene, ao e kimareirei n ai aron te aomata ae korakora ni kabo biri mwaka. Mai rarikin karawa otina, ao e roko nakona i tabona: Ao akea te bwai teuana ae raba nakon riringana.”—Taian Areru 19:4-6.
9 A mwaiti riki itoi aika bubura riki nakon taai. Ma e ngae n anne, taai, bon te itoi ae kamimi buburana, ao a rangi n uarereke buraneti aika katomimia, ni kabotauaki ma buburana. E taku te koaua teuana bwa rawawatan taai, bon “2 te birion ma birion ma birion, te tan,” are nanona e kuri n titeboo buburana ma botan buburan buraneti nako aika katomimiia! Ana katikitiki taai, e a karekea angan te aonnaba bwa e na teimatoa ni katomimiia n te raroa ae 150 te mirion te kiromita man taai, n aki kariaia bwa e na betinako mai iai ke ni katikia riki nakoina. E tii rota te aonnaba mwakoron korakoran taai ae rangi ni bingingi, ma e ngae n anne, e bon rangi n tau mwaitin korakorana anne ibukin kateimatoan te maiu.
10. (a) E kanga ni bung ao n oti taai mai nanon te ‘umwa-n-rianna’? (b) E kanga ni biri n aron “te aomata ae korakora”?
10 E taekina taai te tia areru n te aro ni kaikonaki bwa “te aomata ae korakora,” are e biri mai rabarabani karawa teuana nakon are teuana i nanon te ngaina, ma e motirawa n te tairiki i nanon ‘te umwa-n-rianna.’ Ngkana e bung taai, ai aron ae e a rin i nanon ‘te umwa-n-rianna,’ bwa e na motirawa iai. N te ingabong, ngkana e oti, ao e anga nako ootana n te aro ae rangi n tamaroa kaanga, “ai aron te tia iein ae otinako man ana ru ni wene.” E ataa aron korakoran te mwaitoro n te tairiki Tawita kioina ngkai bon te tia kawakin tiibu ngaia. (Karikani Bwaai 31:40) E uringa aron ootan taai ni kanakoa kabuebuena nakoina ao nakon te aba ae otabwaninia. E teretere raoi bwa e aki kua taai imwin “mwanangana” mai mainiku nako maeao, ma e riki n ai aron te “aomata ae korakora” ae tauraoi ni kaokioka kawaina.
Kamimin Itoi ao Nnaa n Itoi
11, 12. (a) Tera te bwai ae kamimi ae oti ngke a kabotauaki taian itoi ma tanon te bike n te Baibara? (b) Tao buburara ngkanne te iuniweeti?
11 E kona n nori itoi aika tii tabe ngaa Tawita, bwa akea ana bwai ni kataratara ae oomwaaka. Ma, te kakaae teuana ae e a tibwa karaoaki ngkai e kaotia bwa bwaninin itoi n te iuniweeti aika a kona n noraki n te bwai ni kataratara ae oomwaaka ngkai, bon 70 te sextillion, are nanona te ware ae 7 ao 22 te akea imwina! E a kaman kaotia Iehova bwa mwaitiia itoi bon te mwaiti ae kangaanga ataakina, ngke e kabotaua mwaitiia ma mwaitin “tanon aon te bike.”—Karikani Bwaai 22:17.
12 I nanon ririki aika mwaiti taan rabakau aika ukeri bwaini karawa, a kunei iai “taabo aika a taraa n uarereke aika a oota, ma a mabubu naba, ao n aki oti raoi.” A katautaua taan rabakau bwa bwaai aikai aika a aranaki bwa “spiral nebulae,” boni bwaai aika a mena n te nnaa n itoi ae ti mena naba iai ae Naiabu. Ma n 1924, ao e kuneaki bwa te nebula ae kaan riki nakon te aonnaba ae arana Andromeda, bon te nnaa n itoi teuana. Raroana mairoura bon titeboo ma te raroa ae e kona ni buti nako iai te oota i nanon uoua te mirion te ririki ni butina ae 300,000 te kiromita n teuana te tekan! A katautaua taan rabakau bwa iai birion ma birion nnaa n itoi aika ngaa ma ngaa ke birion itoi i nanoia. Ma, Iehova e kona ni “wareki maitin itoi; a bane n aranaki i Rouna.”—Taian Areru 147:4.
13. (a) Tera te bwai ae kamimi ibukin botaki n itoi? (b) E kanga ni kakoauaki bwa a aki ataa “tuani karawa” taan rabakau?
13 E titirakina Iobi Iehova ni kangai: “Ko kona ni kabaei itoin Neiauti? Ke ni kamaaei itoin te Ituaninai?” (Iobi 38:31, BK) Te botaki n itoi bon itoi tabeua aika katei taamnei aika a kona ni kinaaki. E ngae ngkana e kona n raroa kinokino te marena i marenaia itoi aikai, ma a bon teimatoa n aki bibitaki nneia n aron taraakia man te aonnaba. Ibukina bwa titeboo nneia ao raroaia n taai nako, a rangi ni bongana ngkanne itoi aikai ibukin “te borau, ao nakoia taani mwananga nako tinanikun te aonnaba, ao ibukin kinaakin taian itoi.” (The Encyclopedia Americana) Ma e ngae n anne, ao bon akea ae ataa raoi “te bwai ni kabaebae” are e bobotii taian itoi aikai. Eng, a bon aki kona naba taan rabakau ni kaekaa te titiraki are e tabekaki nakon Iobi n te boki ae Iobi 38:33 ae kangai: “Ko atai tuani karawa ke ko aki?”
14. N te aro raa, are e riki iai tibwatibwakin te oota bwa te miterio?
14 A aki kona taan rabakau ni kaeka te titiraki riki teuana are e titirakinaki iai Iobi: “E tibaki te oota n te aro ra?” (Iobi 38:24) E taekinna te tia koro-rongorongo temanna bwa te titiraki ibukin te oota aei bon “te titiraki ae nano i aon te rabakau n aonnaba ni boong aikai.” Ni kaitaraan anne, a kakoauaa taan rabakau ni karekeiango mai Kuriti ngkoa, bwa te oota e roko mai matan te aomata. N taai aika tibwa nako, ao a a tia n iangoia taan rabakau bwa te oota e karaoaki mani bwaai aika rangi ni bingingi. Tabeman riki a tia n iangoa te oota, bwa e buti n te eea n aron te aira. A kakoauaa ngkai taan rabakau bwa aron te oota, ai aron te bwai ae bingingi ma iai naba arona ae ai aron te aira. E boni kangaanga ni karokoa ngkai ataakin raoi te oota ao arona n ‘tibwatibwaaki’ nako.
15. N aron Tawita, tera aron ara namakin ngkana ti iaiangoi taiani karawa?
15 N iangoan bwaai aikai ni kabane, ao e na bae ni kairaki te aomata bwa e na titeboo ana namakin ma te tia areru are Tawita, are e kangai: “Ngkana I taratarai am karawa ake ana makuri tabonibaim, ma namakaina ma itoi, ake Ko motiki aroia; ao tera te aomata, ngkai Ko ururingnga? Ao natin te aomata, ngkai Ko kakawaria?”—Taian Areru 8:3, 4.
A Neboa Iehova te Aonnaba ao Maan
16, 17. A kanga ni karaoiroa Iehova manin “marawa”?
16 E taekinaki n Taian Areru 148 aaro riki tabeua ike a kaotiota iai neboan te Atua, ana karikibwai. Ti wareka ae kangai ni kibuna 7: “Kam na kamoamoa Iehova mai aonaba, ngkami aika raakon [“kuani marawa,” BK], ma marawa ni kabane.” Eng, a on “marawa” ni baika kamimi aika kaota wanawanan ao korakoran te Atua. Rawawatan te kua ae te blue whale bon 120 te tan ae titeboo ma rawawataia erebwanti aika 30 mwaitiia! Rawawatan buroona n tii ngaia, e raka i aon 450 te kirokuraem ao e kona ni bwamia te raraa ae rawawatana 6,400 te kirokuraem rinanon rabwatana! A taningaroti ao n aau manin taari aika aintoa aikai, ni butiia i marawa? A bon aki. E taekinaki n te ribooti man te European Cetacean Bycatch Campaign bwa a rangi n birimwaaka kuua aikai, ni “mwamwanangaia i nanon te marawa.” E kaotaki naba n te satellite tracking bwa “temanna te kua, e mwananga n te raroa ae raka nakon 16,000 te kiromita i nanon 10 te namwakaina.”
17 E kona n tebo te kua ae uarereke ae te bottle-nosed dolphin n te nano ae 45 te mita, ma e a tia n tauaki mwin tebon te kua ae uarereke temanna nakon te nano ae 547 te mita! E kanga n teimatoa maiun te kua aei ngkana e tebona te nano aei? E kerikaki ruberuben buroona ngkana e tebo nako naano, ao e a manga waerake raraana nakon buroona, mamaana ao kaburorona. Iai naba i nanon ana mwatireti te bwai ae kaikoa te eea, ae te oxygen. A kona n tebo mwaaka riki manin marawa aika taian elephant seal ao te kua ae te sperm whale. “A aki ribaa taonakin maamaaia n rawawatan taari, ma a kariaia bwa e na kaotinakoa angin maamaaia,” e taku te maekatin ae te Discover. A kawakina te eea ae te oxygen are a na kainnanoia i nanon aia mwatireti. E teretere bwa maan aikai, boni bwaai ni kaotioti aika maiu aika kaotiota wanawanan te Atua ae moan te korakora!
18. E kanga ranin marawa ni kaota wanawanan Iehova?
18 E kaotiota naba wanawanan Iehova ranin taari. E taku te Scientific American: “Ni katoa te timna ranin marawa mai aon tari nakon te nano ae 100 te mita, a beibeti iai ngaa ma ngaa aroka aika bingingi aika taian phytoplankton.” A riki “aroka” aika bingingi aikai bwa taan kaitiaka te eea ae ti ikeikenna, bwa a anaa te boitin ae te carbon dioxide ae birion ma birion te tan rawawatana mai iai. Iteran te eea ae te oxygen ae ti ikeikenna, e karaoaki mairouia aroka aika bingingi aikai.
19. E a kanga te ai ao te tino ni kabobonga ana kaantaninga Iehova?
19 E taekina ae kangai Taian Areru 148:8: “Ma te ai ma te karau ae te aiti, ma te tinoo ma te mabubu; ma te ang ae baibati, ae toua mwin ana taeka.” Eng, e kabonganai naba bwain nako te otabwanin aika aki-maiu Iehova ibukin katiaan ana kaantaninga. Iangoa te ai. N ririki aika bwaka nako, ao e iangoaki te urarake n taian buakonikai bwa bon tii te aro n urubwai. Ma, n taai aikai ao a kakoauaa taani kakaae bwa e kakawaki te ai nakon te otabwanin, bwa e kamaunai kaai aika a maan taiia ke a mka, ao e buoka bwebweraken taiani koraa aika mwaiti, manga karaoan kanan taian aroka, ao e totokoa te urarake ae rakanako ni kabutaa te tabo teuana. E kakawaki naba te tino ibukin tebokan ao kamaiuan aontano, kanoakin karaanga, ao kamanoaia naba aroka ao maan man te kamwaitoro ae korakora.
20. A na kanga ni kakabwaiaaki aomata man maunga ao kaai?
20 E taekinaki ae kangai n Taian Areru 148:9: “Ma maunga ma tabuki ni kabane; ma kaai aika uaa ma kaai aika tiira ni kabane.” Boni bwaai aika kaotiota korakoran mwaakan Iehova maunga aika ririeta. (Taian Areru 65:6) Ma iai naba manenaia riki teuana. E taekinaki ae kangai n te ribooti man te Institute of Geography i Bern, Switzerland: “A rereke ranin karaanga aika bubura n te aonnaba, mani maunga. E raka i aon iteran te botannaomata aika e reke maiuiia man te ran ae boou are a ikoiko i aoni maunga . . . A rangi ni kakawaki taabo ake a kawakinaki iai raan aikai ibukin karekean mweraoin te botannaomata.” Kaai aika riki n aki-akaka, a neboa te tia Karaoiia. E taekinaki ae kangai n te ribooti man te United Nations Environment Programme bwa kaai ni kabane a “kakawaki ibukin marurungia aomata n aaba ni kabane . . . A rangi ni kakawaki ibukin te karekemwane, kaai aika mwaiti aekakia, bwa a reke mai iai kaai ibukin te kateitei, uaa-ni-kai, ao bwaai ni kanim. E boto maiuia aomata aika 2 te birion mwaitiia ni katobibia te aonnaba i aon kaai aika a kabonganaki ibukin te aia ni kuuka, ao bwaai tabeua riki.”
21. Kabwarabwaraa bwa e kanga te baanikai ni kaotia bwa bon iai te tia karaoia.
21 E kaotiotaki wanawanan te tia karikiriki man aron karaoan te aroka ae te kai. Iangoa te baanikai. Iai kabiran te baanikai ae kaanga te kiriiti ae kawakinna bwa e na aki kai bwata. I aan te kabira aei are mai etan te baanikai, bon iai taian cell ao a mena i nanoia cell aikai taian chloroplast. Iai te bwai ae kiriin i nanon taian chloroplast aikai, ae aranaki bwa te chlorophyll, ae e kabongana te korakora ae reke man te oota ni karaoa kanan te kai. Te mwakuri aei e aranaki bwa te photosynthesis, ao aio aron waakinana: E anaaki te ran man te tano ni wakaan te kai ao e buti nakon baana. Ni baan te kai are mai i aana, iai mataroa aika rangi n uarereke aika a aranaki bwa stomata ao a kona n uki ni karina te kaeti ae te carbon dioxide man te eea. E mwakuri te baanikai ni kabongana te korakora ae reke man te oota ibukin renganan te ran ma te carbon dioxide ni karaoa kanan te kai ae taian carbohydrate. E kona n amwarake te kai man kanana ae e a tia ni karaoia i bon irouna, i nanoni baana. Ma e aki karongoa te mwakuri aei ao e tamaroa taraakina, ao e aki kabarekaa te eea, ma e bon kaotinakoa iai te oxygen ibukira.
22, 23. (a) Tera aia konabwai mannikiba ao maan i aon te aba aika kamimi? (b) Baikara titiraki riki aika ti riai n iaiangoi?
22 E taku Taian Areru 148:10: “Ma maan aika katamanti ma maan aika manana ni kabaneia; ma maan aika kawakawa ma maan aika kibakiba.” A kaotioti aia konabwai aika kamimi maan aika bati i aon te aba ao aika kibakiba ieta naba. E kona ni kiba te mannikiba ae te Laysan albatross n te raroa ae rangi n abwabwaki (temanna te mannikiba e kiba 40,000 te kiromita i nanon tii 90 te bong). E kona ni kiba mai Amerika Meang nako Amerika Maiaki te man ae te blackpoll warbler i nanon te maan ae e raka i aon 80 te aoa n akea motirawana. E kawakina te ran te man ae te kamero tiaki ni morin nukana n aron ae e iaiangoaki ngkoa, ma e kawakinna i nanon ana digestive system, ngaia are e kona n aki kainnanoa nimakin te ran n te tai ae maan. Maroaka ae a aki toki ni mataku irouia maan taian intinia, ni karekea iai aia iango aika boou ibukin karaoan intin ao bwaai tabeua! E taku te tia koro-rongorongo ae Nei Gail Cleere: “Ngkana ko kani karaoa te bwai teuana ae e na mwakuri raoi . . . man akea ana urubwai nakon te otabwanin, ko na boni bae ni kunea te bwai teuana n te otabwanin ae ko na katotongnga.”
23 Eng, a tataekina mimitongin te Atua baika karikaki! Taian itoi aika a kaona karawa ni karokoa taian aroka ao maan, a bane ni karaoiroa te tia Karikiriki n aaro aika kakaokoro nako. Ma tera ngkanne arora ngaira aika aomata? Ti na kanga ni kona n uaia n anenea neboan te Atua, ma bwaai aika e a tia ni kariki?
Ko Uringnga?
• Bukin tera bwa a riai ni bukinaki n te bure te koraki ake a kakewea te Atua?
• A kanga itoi ao buraneti ni karaoiroa te Atua?
• A kanga manin marawa ma aon te aba ni kaota koauan ae iai te tia Karikiriki ae tatangira?
• A kanga bwain te iuniweeti aika aki-maiu ni kakoroa bukin nanon Iehova?
[Te Kabwarabwaraan te Taamnei]
Frank Zullo
[Taamnei n iteraniba 24]
A katautaua taan rabakau bwa mwaitin itoi aika kona n noraki bon 70,000,000,000,000,000,000,000!
[Taamnei n iteraniba 26]
Te kua ae uarereke ae te ‘bottle-nosed dolphin’
[Taamnei n iteraniba 27]
Te mwakorokoro n tinoo
[Taamnei n iteraniba 27]
Te mannikiba ae te Laysan albatross ae uarereke
[Te Kabwarabwaraan te Taamnei]
snowcrystals.net