A Teimatoa N Nakonako N Te Koaua
“Akea au kimareirei ae maiti riki nakon aei, ae te ongo ba a nakonako natiu n te koaua.”—3 IOANE 4.
1. Tera ae e kaatuua riki taekana “koauan te euangkerio?”
IEHOVA e tii akoia aomata ake a taromauria “n te tamnei ma te koaua.” (Ioane 4:24) A ongeaba aomata aikai nakon te koaua, ao a butimwaei reirei ni Kristian ni kabane aika boto i aon ana Taeka te Atua. “Koauan te euangkerio” aei e a kaatuua taekan Iesu Kristo ao kakoauan riain ana tautaeka Iehova rinanon te Tautaeka n Uea. (I-Karatia 2:14) “E kariaia te Atua ba e na mamakuri makan te kairua i nanoia” akana tangira te kewe, ma te kamaiuaki e boto i aon onimakinan te euangkerio ao te nakonako n te koaua.—2 I-Tetaronike 2:9-12, BK; I-Ebeto 1:13, 14.
2. Tera are e rangi ni kaitau iai te abotoro Ioane, ao tera aron ana iraorao ma Kaio?
2 Taan tataekina te Tautaeka n Uea bon “raao ni makuri i bukin te koaua.” A teimatoa n taua te koaua ma n nakonako i nanona, n aron are e karaoia te abotoro Ioane ao raoraona are Kaio. Ioane e iangoa Kaio ngke e korea ae kangai: “Akea au kimareirei ae maiti riki nakon aei, ae te ongo ba a nakonako natiu n te koaua.” (3 Ioane 3-8) E a boni kara Ioane ao e akoi n ai aron te karo ao e ikawai naba n te onimaki. Mangaia are, e ngae ngke tiaki ngaia are e moan karina te koaua iroun Kaio, ma e bon riai bwa e na atonga Kaio bwa natina n te itera n taamnei, kioina ngkai e ataei riki Kaio nakoina.
Te Koaua ao te Taromauri ni Kristian
3. Tera bukin aia bobotaki Kristian rimoa, ao a kanga ni buokaki iai?
3 Kristian rimoa a bobotaki ibukin reiakinan te koaua n taian kurubu aika a atongaki bwa ekaretia, ao a mwaiti aia tai ni karaoi botaki aikai n oini mwengaia. (I-Rom 16:3-5) A bon i kaungaia i marenaia iai nakon karaoan mwakuri aika raraoi ao te tangira. (Ebera 10:24, 25) Rimwi riki e korea ae kangai Tertullian (c.155–nakon imwin 220 C.E.) ni kaineti ma akana a taku bwa Kristian ngaia: “Ti bobotaki bwa ti aonga n wareware ni booki aika mairoun te Atua . . . Ti karikirakea ara onimaki, ti kakorakoraa ara kaantaninga, ao ti kateimatoaa ara koaua, rinanon taeka aika tabu aikai.”—Apology, mwakorona 39.
4. E kanga aron kabonganakin anene n aia botaki Kristian?
4 Tao te anene naba boni kanoan aia botaki Kristian rimoa. (I-Ebeto 5:19; I-Korote 3:16) Te professor ae Henry Chadwick e korea taekan Celsus are temanna te tia tiriburea te Aro are e maiu n te kauoua n tienture, are e taku bwa “e aki kukurei ni korakoran rotakin nanona n tamaroan” aia anene Kristian. Ao e a manga reitia Chadwick: “Te tia koro rongorongo ae te Kristian ae Clement mai Alexandria, e moan maroroakinna bwa te aeka n anene raa ae e riai ibukia Kristian. E tuatua bwa a aki riai ni kabonganai kuuna ni maie aika kaungaa te kaibwabwaru.” (The Early Church, iteraniba 274-5) N ai aroia Kristian rimoa, Ana Tia Kakoaua Iehova a taneiai naba n anenei kuuna aika boto i aon te Baibara aika a kamoamoaa te Atua ao te Tautaeka n Uea.
5. (a) E kanga ni kairaki te ekaretia ni Kristian rimoa ni kaineti ma bwaai n taamnei? (b) Tera aroia Kristian ni koaua ni kamanenai ana taeka Iesu are ni Mataio 23:8, 9?
5 N ekaretia ni Kristian rimoa, iai mataniwi ake a reireinia kaain te ekaretia n taekan te koaua, ao tooro ni minita ake a buokia raoia n onimaki n itera aika mwaiti. (I-Biribi 1:1) Iai naba te rabwata n tautaeka are e anganga te kairiri ni kaineti ma bwaai n taamnei, ae e onimakina ana Taeka te Atua, ao buokaia rinanon te taamnei ae raoiroi. (Mwakuri 15:6, 23-31) A aki kabonganaki nakoa n Aro aika rine irouia mataniwi aikai ibukina bwa e tuangia taan rimwina Iesu ni kangai: “Tai atongaki ngkami ba Rabi: ba ti temanna ami tia Reirei, ao taari ngkami ni kabaneingkami. Ao tai atonga te aomata temanna i aon te aba ba tamami: ba ti temanna Tamami, ba Teuare i karawa.” (Mataio 23:8, 9) E noraki iai bwa a mwaiti bwaai aika a titeboo iai Ana Tia Kakoaua Iehova ma Kristian rimoa.
A Bwainikirinaki Ibukin Tataekinan te Koaua
6, 7. E ngae ngke a tataekina rongorongon te rau Kristian, ma tera ae a a tia ni karaoia aomata nakoia?
6 E ngae ngke a tataekina te rongorongo ae karika te rau Kristian rimoa ae taekan te Tautaeka n Uea, ma a bon bwainikirinaki naba n aron Iesu. (Ioane 15:20; 17:14) Te tia korea rongorongon rimoa ae John L. von Mosheim e arania Kristian aika maiu n te moan tienture, bwa “te koraki n aomata aika rangi n nimamannei, aika a aki kona n iangoa karaoan te mwakuri ni kairiribai ae e na urua mweeraoin te botannaomata.” E taku Dr. Mosheim bwa te bwai ae “kaunia kaain Rom nakoia Kristian, bon aron kaokoron aia waaki n taromauri are akea i rekerekena ma te katei ke bouannanti, ma aia waaki n taromauri aomata nako.” E a manga taku riki teuaei: “Akea aia karea, aia tembora, aia bouannanti, aia koraki n ibonga; ao anne bukin bwainikirinaia irouia aomata aika nanoroo ake a iangoia bwa [te Aro ni Kristian] bon tiaki te oi n Aro ibukina bwa akea bwaai akanne irouia. Mangaia are a iangoaki [Kristian] bwa aomata ake a kakeaa te Atua, ao akana bukinaki i aan te tua n Rom bwa a aki kakoauaa ae iai te Atua, a riai n rangi n ribaaki iroun te botannaomata.”
7 Ibonga, taani karao bouannanti, ao aomata tabeman aika kareke maiuia man taromaurian bouannanti, a kaungaia aomata bwa a na ribaia Kristian kioina bwa a aki taromauri bouannanti. (Mwakuri 19:23-40; 1 I-Korinto 10:14) E taku Tertullian bwa aomata aikai, “a bukinia Kristian ibukin kabuanibwai ni kabane aika riki nakon te Tautaeka ao te botannaomata. Ngkana e rangi n iabuti te karanga ae te Tiber n te aro ae e rota oon te kaawa, ngkana e aki tau iabutin te Naire n te aro ae e aki rotii taabo n ununiki ranna, ngkana e aki bwaka te karau, ke ngkana e mwaeiei te aba, ngkana iai te rongo, ngkana iai te buti n aoraki, ao ane e na tangitangi te aba ni kangai: ‘Teweia nako Kristian nakoia raian!’ ” A teimatoa Kristian ni koaua ni ‘kawakinia man bouannanti,’ n aki ongea ae e riki nakoia.—1 Ioane 5:21.
Te Koaua ao te Katei n Aro
8. Bukin tera bwa a aki Kakiritimati taan nakonako n te koaua?
8 Taan nakonako n te koaua a kararoaia man katei aika aki boraoi ma te Baibara ibukina bwa ‘akea buobuokan te oota ma te ro.’ (2 I-Korinto 6:14-18) N aron anne a aki kauringa te Kiritimati ni katoa Ritembwa 25. E taku The World Book Encyclopedia: “Akea ae e ataa raoi ana bong ni bung Kristo.” E taekinaki naba n te Encyclopedia Americana (are e boretiaki n 1956): “Saturnalia, ae aia toa kaain Rom ngkoa e booaki i nukan Ritembwa, ao bon te botaki ae aanaki iai katei aika mwaiti ibukin te kakukurei n tain te Kiritimati.” E taku te M‘Clintock and Strong’s Cyclopædia: “E aki tuatua te Atua bwa e na kauringaki te Kiritimati, ao akea naba taekana n te N[uu] T[etemanti].” Ao e kabwarabwaraa ae kangai te boki ae Daily Life in the Time of Jesus: “Nanai ni man . . . a mena i nanon auti ni man ni karokoa tokin tain te mwaitoro; mangaia are e kona n noraki iai bwa tao e aki eti tain karaoan te Kiritimati are n tain te mwaitoro, kioina bwa e kaotaki n te Euangkerio ae taan kawakin tiibu a mena n te tawana n te tai arei.”—Ruka 2:8-11.
9. Bukin tera bwa a kararoaia man kanuringan te Itita ke te Bakate ana toro Iehova rimoa ao n taai aikai naba?
9 Aongkoa te Itita ke te Bakate e kauringa manga-utin Kristo, ma rongorongo aika kona n onimakinaki a kaotia bwa iai i rekereken katei n Itita ke ni Bakate, ma te taromauri ae kewe. E taekinaki n te boki ae The Westminster Dictionary of the Bible bwa te Itita ke te Bakate e “riki man te toa ae karaoaki n tain te bwebweni kaai, are e karineaki iai atuaia kaain Tiaman, ae te aine ae atuan te oota ao bwebweni kaai, ae ataaki naba irouia kaain Engiran ngkoa n te ara ae Eastre,” ke Eostre. Mangaia are e taekinaki aei n te Encyclopædia Britannica (11th Edition): “Akea taekan kanuringan te toa ae te Itita ke te Bakate n te Nuu Tetemanti.” A aki kauringa te Itita ke te Bakate Kristian rimoa, ao a aki naba karaoa anne ana aomata Iehova ni boong aikai.
10. Tera te kauring ae moana karaoana Iesu, ao antai aika a kakaraoia n te aro ae riai?
10 E aki tuatua Iesu bwa taan rimwina a na kauringa bungiakina ke manga-utina, ma e boni moana karaoan te Kauring ibukin matena are e kareana maiuna iai. (I-Rom 5:8) Bon tii anne te botaki ae e tuatua bwa a na kauringnga taan rimwina. (Ruka 22:19, 20) Te Kauring aei e aranaki naba bwa Ana Katairiki te Uea, ao a kakaraoa te botaki aei Ana Tia Kakoaua Iehova ni katoa ririki.—1 I-Korinto 11:20-26.
E Tataekinaki te Koaua i Aonnaba ni Kabuta
11, 12. Tera te aro ae a aki toki ni kabongana taan nakonako n te koaua ibukin boutokaan aia mwakuri n tataekinna te rongorongo?
11 Akana ataa te koaua a iangoia bwa a kakabwaiaki ngkai a kona ni kabongana aia tai, korakoraia, ao aia bwai nako, ibukin tataekinan te rongorongo ae raoiroi. (Mareko 13:10) Tataekinan te rongorongo irouia Kristian rimoa e boutokaki n angabwai aika a reke mairouia aomata aika a anga ni bon nanoia. (2 I-Korinto 8:12; 9:7) E korea aei Tertullian: “Ngkana iai te nne n rikomwane, te mwane are i nanona bon tiaki te kanrin bwa aongkoa te Aro bon te bwai ni bitineti. Ni katoa namwakaina mwaane nako a uota aia tianti tabeua ke a kona n anga aia mwane n te tai ae nakoraoi riki irouia, ma tii ngkana bon nanoia ni kan anga ke ngkana a kona n anga. A aki tebonaki aomata aikai ma a angabwai mai nanoia.”—Apology, mwakorona 39.
12 Tataekinan rongorongon te Tautaeka n Uea ni kabuta te aonnaba irouia Ana Tia Kakoaua Iehova, e boni boutokaki n angabwai aika a reke mairouia aomata aika a kan anga. Irarikia taani Kakoaua, aomata aika a kan ongora, a kukurei naba ni buoka n te mwakuri aei n aia bwaintangira te mwane. Ao aio are e a titeboo iai aroia Ana Tia Kakoaua Iehova ma Kristian rimoa.
Te Koaua ao Aroaroia Kristian
13. Tera ana reirei Betero ae a ongeaba iai Ana Tia Kakoaua Iehova ni kaineti ma aroaroia?
13 Kristian rimoa aika nakonako n te koaua a ongeaba n ana reirei te abotoro Betero ae kangai: “Kam na maeka n te aro ae raoiroi i buakoia Tientaire; ba, n te baere a bukiningkami iai ba kaanga aongkoa aomata akana kam kakaraoa ae buakaka ngkami, ao ngkai a nori ami makuri aika raraoi, ao a na neboa te Atua iai n ana bongi ni kawaria aomata.” (1 Betero 2:12) A kakoauai raoi taeka aikai Ana Tia Kakoaua Iehova.
14. Tera aia kaantaninga Kristian ibukin kamataku aika kamwara?
14 Imwin tabeua te tai Kristian rimoa a moanna ni butimwaei reirei aika bwaoua, ma e ngae n anne, a rarawa nakon te wene ni bure. E korea ae kangai W. D. Killen, ae te tia reirei i aon rongorongon te ekaretia rimoa: “I nanon te kauoua ao te katenua n tienture, ni katoai kaawa aika bubura ao iai te auti ni kamataku ae a a rangi ni kani kawaria aomata; ao aekita ake a kamataku iai bon taani wene ni bure, ao aia kaotioti a kakukureia aomata aika tangira te kaibwabwaru. . . . Kristian ni koaua a ribai taabo ni kamataku aikai. . . . A ribai kaotioti aika kamwara aika karaoaki iai, ao a taku bwa e matauninga aia koaua ao aia onimaki ni kaotioti aikai aika a aki toki n taboa atuaia beekan.” (The Ancient Church, iteraniba 318-19) Taan rimwin Iesu ni koaua n taai aikai a rawa naba nakon aaro ni kakibotu ao kamataku aika bwaitingako ma ni kamwara.—I-Ebeto 5:3-5.
Te Koaua ao “Ake A Tau-taeka”
15, 16. Antai ae nanonaki n “ake a tau-taeka,” ao tera aia iango taan nakonako n te koaua ibukiia?
15 E ngae ngke a rangi n raoiroi aroaroia Kristian rimoa, ma e kairua taraakia irouia angiia embera n Rom. Te tia korea rongorongon rimoa ae G. Hardy e taku bwa embera aikai a iangoia Kristian bwa “aomata aika a baba n aia Aro, ao a riai n ribaaki.” N reeta ake a kanakoaki i marenan te Kowana ae Pliny te Younger mai Bithynia ao te Embera ae Trajan, ao e oti iai bwa angiia taan tautaeka a aki ota raoi n aron te Aro ni Kristian. Tera aia iango Kristian ibukin te tautaeka?
16 N aroia taan rimwin Iesu rimoa, Ana Tia Kakoaua Iehova a aantaeka nakoia “ake a tau-taeka i aoia,” n angiin te tai. (I-Rom 13:1-7) A na ira riki “nanon te Atua nakon iran nanoia aomata,” ngkana aia tua aomata e kaitaraa ana tua te Atua. (Mwakuri 5:29) E taekinaki aei n te boki ae After Jesus—The Triumph of Christianity: “E ngae ngke a aki taromauria te embera Kristian, ma a aki naba kaungaia aomata bwa a na karitei nakon te tautaeka, ao e ngae ngke aia Aro e rangi ni kaokoro ma aia Aro beekan ao e ribaaki irouia, ma [te Aro ni Kristian] e aki kona n urua aron te embwaea.”
17. (a) Tera te tautaeka ae boutokaaki irouia Kristian rimoa? (b) A kanga taan rimwin Kristo ni koaua ni kamanenaa are e taekinaki n Itaia 2:4 i nanoni maiuia?
17 Kristian rimoa bon taani boutokaa ana Tautaeka n Uea te Atua, n aron are a karaoia Aberaam, Itaaka, ao Iakoba, ake a onimakina ‘te kaawa are te tia kateia te Atua.’ (Ebera 11:8-10) N aron aia Toka, taan rimwin Iesu rimoa bon “tiaki ana bwai te aba.” (Ioane 17:14-16) Ao ni kaineti ma te buaka ao te iowawa, a ukera moa te raoi ma n “ororoi aia kabaang ba winibarau.” (Itaia 2:4) Te tia reirei i aon rongorongon te Aro ma rimoa ae Geoffrey F. Nuttall, e taekina boraoin aia iango Ana Tia Kakoaua ma Kristian ake rimoa, ngke e kangai: “Aia iango Kristian rimoa ibukin te buaka e rangi ni boraoi ma aia iango te koraki ae arania bwa Ana Tia Kakoaua Iehova, ao e kangaanga iroura butimwaean anne.”
18. Bukin tera bwa akea bukina ae taan tautaeka a riai ni maakuia Ana Tia Kakoaua Iehova?
18 Ibukina bwa Kristian rimoa a aki i rekereke ma te waaki n tautaeka ao a aantaeka nakoia “ake a tau-taeka i aoia,” a aki kakairiribai nakoia taan tautaeka. Bon anne naba aroia Ana Tia Kakoaua Iehova. E korea aei te tia koro rongorongo temanna i Amerika Meang: “Bon tii aomata aika kairiribai ao a aki kona n onimakinia aomata tabemwaang, ake a kona n iangoia bwa Ana Tia Kakoaua Iehova a kani kabwakaa ke ni kairiribai ma te tautaeka. Ma [Ana Tia Kakoaua Iehova] bon te koraki ae e korakora irouia ribaakin te karitei, ao a rangi n tangira te rau n aron ae riai iroun te Aro.” Taan tautaeka aika wanawana a ataia bwa akea bukina ae a riai ni maakuia taani Kakoaua Iehova.
19. Tera ae kona n taekinaki ibukin te angabwai nakon te tautaeka ao aroia iai Kristian rimoa ao Ana Tia Kakoaua Iehova?
19 Te kawai teuana are Kristian rimoa a karinea “ake a tua-taeka i aoia,” bon aroia ni kabwakaa aia angabwai. E koro reta Justin Martyr nakon te embera n Rom are Antoninus Pius (138-161 C.E.), ao e taekinna bwa Kristian a “kakaonimaki riki nakoia aomata nako” ni kabwakaa aia angabwai. (First Apology, mwakorona 17) Ao Tertullian e tuangia taan tautaeka n Rom bwa taan riko angabwai a “riai ni kaitau nakoia Kristian” ibukina bwa a kakaonimaki ni kabwakaa aia angabwai. (Apology, mwakorona 42) A buokaki Kristian n te Pax Romana, ke te rau ae reke i aan ana kairiri Rom, are e reke iai te mweeraoi man ana tua, kawai aika raraoi, ao e kanakoraoa te mwamwananga i taari. A ataia Kristian bwa iai baeia irouia te botannaomata, ao ibukin anne a ongeaba n ana taeka Iesu aikai: “Angani Kaitara akana ana bwai Kaitara, ao angan te Atua akana ana bwai te Atua.” (Mareko 12:17) A kakairi n te reirei aei ana aomata Iehova n taai aikai, ao a a tia naba ni kamoamoaki ibukin aroia ni kakaonimaki ni kabwakaa aia angabwai nakon te tautaeka.—Ebera 13:18.
E Kabooboia Aomata te Koaua
20, 21. Ni kaineti ma te botaki n itaritari ae rau, tera aroia iai Kristian rimoa ao ana toro Iehova ni boong aikai?
20 Ibukina bwa a nakonako n te koaua, Kristian rimoa a katiteuanaki n te botaki n itaritari ae rau, n aroia naba Ana Tia Kakoaua Iehova ni boong aikai. (Mwakuri 10:34, 35) Te reta teuana ae boretiaki n te nuutibeba ae The Moscow Times e taekina ae kangai: “[Ana Tia Kakoaua Iehova] a rangi ni kinaaki bwa aomata aika iraorao ma aomata, a akoi, ao a nimamannei ma n nakoraoi ma aomata, a aki kairoroia aomata n te bwai teuana, ao a ukera te raoi n aia iraorao ma aomata . . . Akea ibuakoia ae babakanikawai, akea ae mamanging ke ae tautoronaki n taian drug, ao e rangi n teretere bukin anne: A kataia ni kairaki n aia koaua ae boto i aon te Baibara ni bwaai ni kabane aika a karaoi ma n taekinna. Ngkana a kataia ni kakairi n te Baibara aomata nako n te aonnaba n aron are a karaoia Ana Tia Kakoaua Iehova, ao e na rangi ni kaokoro ara aonnaba ae buakaka aei.”
21 E taekinaki aei n te Encyclopedia of Early Christianity: “Te ekaretia rimoa e iangoia bwa ngaia te rabwata ae tii teuana ae boou ae kaainaki irouia aomata aika kairiribai ngkoa, aika I-Iutaia ao Tientaire, ake a manga katiteuanaki i nanon te botaki ae rau.” Ana Tia Kakoaua Iehova a mena naba n te botaki n itaritari ae kaainaki irouia aomata aika tangira te rau aika a roko mairouia reeti n aomata nako. Ai aron ae a riki bwa te botannaomata ae boou. (I-Ebeto 2:11-18; 1 Betero 5:9; 2 Betero 3:13) E taekina ae kangai mataniwiia bureitiman n te Pretoria Show Grounds i Aberika Maiaki ngke e noria taani Kakoaua, aika e kakaokoro nako aia reeti n aomata, bwa a botaki ma te rau n aia bwabwaro: “Aomata nako iai a bwaina te katei ae riai. A uaia n iraorao n tataetae raoi i marenaia, ao aroaroia ae a kaotia i nanoni boong aika tibwa nako, e kakoauaa bwa kaain ami botaki bon aomata aika bwaina te aroaro ni maiu ae riai ao ai aron te utu teuana ae i tangitangiri ma ni kukurei.”
A Kakabwaiaki Ngkai A Tataekina te Koaua
22. Tera mwin aia mwakuri Kristian ni kaotiota te koaua?
22 Rinanon aroaroni maiuia ao tataekinan te rongorongo irouia, Bauro ao Kristian tabeman a ‘kaotiota te koaua.’ (2 I-Korinto 4:2) Ko kakoauaa bwa anne naba aroia Ana Tia Kakoaua Iehova ao a reireinia botannaomata te koaua? Ni katobibia te aonnaba ngkai, bon iai aomata aika a tabe ni butimwaea te taromauri ae koaua ao a raanga nakon ‘maungani maneaban Iehova.’ (Itaia 2:2, 3) Ngaa ma ngaa mwaitiia aomata ake a babetitoaki ni katoa ririki, ni kani kaota iai bwa a a tia ni katabui maiuia nakon te Atua, ao ibukin te rikirake anne a riai ni kateaki riki ekaretia aika boou.
23. Tera am iango ibukia akana reireinia botannaomata nako te koaua?
23 E ngae ngke a kaokoro aroia mai mwaina, ma ana aomata Iehova a katiteuanaki ngkai n te taromauri ae koaua. Kaotan te tangira irouia e kanikinaia bwa taan rimwin Iesu. (Ioane 13:35) Ko kona n noria bwa e ‘boni mena te Atua irouia’? (1 I-Korinto 14:25) Ko mena naba ibuakoia akana a reireinia botannaomata te koaua? Ngkana ngaia anne, ao teimatoa ni kaota am kaitau ngkai e a tia n reke te koaua iroum, ao ko na kakabwaiaki ni kona n nakonako i nanona n aki toki.
Ko na Kanga ni Kaeka?
• A kanga n titeboo aroia Ana Tia Kakoaua Iehova ma Kristian rimoa ni kaineti ma te taromauri?
• Tera te kauring ae tii teuana ae reitaki ma te taromauri ae kawakinaki irouia taan nakonako n te koaua?
• Antai “ake a tau-taeka,” ao tera aia iango Kristian ni kaineti ma ngaiia?
• N te aro raa ae e kona n atongaki te koaua bwa te bwai ni kabooboia aomata?
[Taamnei n iteraniba 31]
E tuatua Iesu bwa taan rimwina a na karaoa te Kauring ibukin matena are e kareana maiuna iai