Te Kekerake Nakon Te Kabanea N Tokanikai!
“I taratara nako, ao noria, te aoti ae mainaina, ao teuare toka i aona iai te kainikatebe i rouna; ao e anganaki te baunuea: ao e oti nako n tokanikai, ao ba e na bon tokanikai.”—TE KAOTIOTI 6:2.
1. Baikara bwaai ake a noraki iroun Ioane n ana miitara ake a na kaoti rimwi riki?
NGKE e kairaki te abotoro Ioane iroun te Atua, e nori bwaai aika a na riki 1,800 te ririki imwin ana tai anne, ao e kona ni kabwarabwaraa iai aron katean Kristo bwa te Uea ao katokana i aon ana kaintokanuea. E kainnanoa te onimaki Ioane, bwa e aonga ni kona ni kakoauai bwaai ake e nori n te miitara anne. Bon iai iroura ngkai bwaai ni kakoaua aika mataata aika a kaotia bwa ka-uean te uea aei i aon ana kaintokanuea, are e a kaman taetae ni burabetinaki, e a boni kakoroaki bukina n 1914. Ni matara n onimaki, ti nora Iesu Kristo ngkai bwa e a “oti nako n tokanikai, ao ba e na bon tokanikai.”
2. Tera are e karaoia te Riaboro ngke e kateaki te Tautaeka n Uea, ao tera ae kakoauaki nakoira mai iai?
2 Imwin kateakin te Tautaeka n Uea, e karenakoaki Tatan mai karawa, ao ibukin anne e a kakorakora riki ni buaka ao e a un riki ngkai, ma tiaki nanona bwa e na reke irouna iai te tokanikai. (Te Kaotioti 12:7-12) Unin teuaei e a karikirakea riki kakaiakin kangaanga aika a riiriki n te aonnaba ngkai. Ai aron ae e a moanna ni bua te aroaro ae riai irouia aomata. Irouia Ana Tia Kakoaua Iehova, e a kakoauaki iai bwa aia Uea e a tabe ni kekerake nakon te “tokanikai.”
Kaain te Aonnaba ae Boou ae Tabe ni Karekeaki Ngkai
3, 4. (a) Baikara bitaki n aron waakin te botaki ake a a tia ni karaoaki n te ekaretia ni Kristian imwin kateakin te Tautaeka n Uea, ao bukin tera bwa a kainnanoaki bitaki aikai? (b) Baikara kakabwaia ake a nako man bitaki aikai, n aron are e taetae ni burabetinaki iroun Itaia?
3 Te tai are e kateaki iai te Tautaeka n Uea, bon te tai naba ibukin kairan te ekaretia ni Kristian ae e a tibwa manga kateaki—e a kabatiaaki naba tabena mairoun te Tautaeka n Uea—bwa e na boraoi riki ma are waakinaki n te ekaretia ni Kristian are n te moan tienture. Mangaia are ni maekatin aika bwain Tun 1 ao 15 1938, Te Taua-n-Tantani e nenera aron te waaki ae riai ni bwainaki i nanon te botaki ni Kristian. Imwina riki, te maekatin ae bonginaki n Ritembwa 15 1971, e katereterea riki bwa antai te Rabwata n Tautaeka n taai aikai, n te kaongora ae atunaki n “Te Rabwata n Tautaeka ae Kaokoro ma te Botaki ae Kinaaki I Aan Tuan te Aba.” N 1972, a kateaki rabwata n unimwaane n taabo nako, aika a na ibuobuoki ma ni kairia ekaretia aika a mena n aia tabo.
4 Manga kaokan te tararua ae riai aei e a rangi ni kakorakora te ekaretia ni Kristian. A manena naba iai bwaai n ibuobuoki mairoun te Rabwata n Tautaeka ibukin reiakinaia unimwaane aroni karaoan tabeia ake a mwiokoaki iai, n ikotaki naba ma kataneiakiia ni kaineti ma boowi ake a tabeakin buure aika a karaoaki. Bibitakin taiani babaire n ana botaki te Atua i aon te aonnaba teutana imwin teutana, ao nakoraoin bitaki aikai, e a kaman taetae ni burabetinaki n Itaia 60:17: “N na uota mai te koora n onea mwin te burati, ao N na uota mai te tirewa n onea mwin te biti, ao N na onea mwin te kai n te burati, ao N na onoi mwin atibu n te biti: ao N na karaoa te Raoi ba am tia tau-taeka, ao te Raoiroi ba te tia taua arom.” Bitaki aika raraoi aikai a kakoauaa reken te kakabwaia mairoun te Atua, ao akoakia aomata irouna ake a boutokoa ana Tautaeka n Uea.
5. (a) Tera aroaron Tatan ngke e nora ana kakabwaia Iehova i aoia ana aomata? (b) N aron are e taekinaki n I-Biribi 1:7, tera aroaroia ana aomata Iehova ni kaineti ma unin Tatan?
5 Mutiakinaia ao kairaia ana aomata te Atua irouna n te tangira imwin kateakin te Tautaeka n Uea, e bon noraki naba iroun Tatan. N aron anne, n 1931, te koraki ni Kristian ae karako mwaitiia aikai a kaotia i mataia aomata ni kabane bwa bon tiaki tii Taan Reirei n te Baibara ngaiia. N aron are e taekinaki n Itaia 43:10, ngaiia bon Ana Tia Kakoaua Iehova! Ngkana e manennanti ke e aki, ma te Riaboro e boni karokoa te bwainikirinaki ae rangi ni korakora ni katobibia te aonnaba, n te aro ae tuai ma n noraki mai mwaina. N aaba naba ake a ataaki bwa a angania aomata inaaomataia n taromauri, n aron te United States, Kanata ao Tiaman, taani Kakoaua iai a riai n okioki n tei n te boowi bwa a aonga ni kona ni kateimatoa inaaomataia n tataromauri. N rokon te ririki ae 1988, te Boowi ae Moan te Rietata n te U.S. e a tia n rinanoi keiti aika 71 mwaitiia ake a irekereke ma Ana Tia Kakoaua Iehova, ao uoua katenimwakoron keiti aikai ake a tokanikai iai taani Kakoaua. Ni katobibia te aonnaba n taai aikai, a teimatoa ni waakinaki keiti n taiani kaboowi, ibukin ‘boutokoan ma kakoauan te euangkerio i aan te tua,’ n aron are e karaoaki n te moan tienture.—I-Biribi 1:7.
6. E toki aia mwakuri ana aomata Iehova ngke e katabuakaki ao e tauaki aron aia mwakuri? Kaota aron anne.
6 I nanon 1930 tabun, imwain te Kauoua ni Buaka are Kabuta te Aonnaba, tautaeka aika a matoa aia kairiri a katabua ke a katei kaetieti aika a taua inaaomataia Ana Tia Kakoaua Iehova ni mwakuri i Tiaman, Tibein, ao Tiaban, aika aaba aika tii tenua ike e a riki iai te aekaki anne. Ma n te ririki 2000, n aaba aika tenua aikai, e a kani koro 500,000 mwaitiia taan ua rongorongo aika a tataekina Ana Tautaeka n Uea te Atua. Te mwaiti anne e kaan okioki iai tebwina te tai mwaitiia taani Kakoaua ake a mena n te aonnaba ni kabuta n 1936! E teretere bwa katabuakan ao totokoan aia mwakuri ana aomata Iehova e aki kona n tukiia man aroia ni kekerake riki i aan aia tia Kairiri ae totokanikai, ae Iesu Kristo.
7. Tera te botaki ae kaokoro ae riki n 1958, ao tera te bitaki ae korakora ae riki ma imwin te tai anne?
7 E kakoauaki te kerake aei n 1958, ngke e booaki aia bwabwaro Ana Tia Kakoaua Iehova ae te kabanea ni bubura i New York City, ae te Botaki Ibukia Aaba aika Kakaokoro nako ae atuna Ana Kaantaninga te Atua, ao 253,922 mwaitiia aomata ake a roko iai. N rokon te ririki 1970 e a tia ni kaukaki te mwakuri n aaba aika tenua ake a taekinaki i eta, ma tii Tiaman Mainiku are e tuai ni kaukaki. Ma a teimatoa ni katabuakaki taani Kakoaua n te aba ae bubura ae te Soviet Union ao aaba ake a iraorao ma ngaia i aan te boraraoi ae te Warsaw Pact. N te tai aei, n aaba aikai ake a tautaekanaki ngkoa irouia Komuniti, e a raka riki mwaitiia taani Kakoaua nakon iteran te mirion, ake a mwamwakuri iai.
8. Tera mwin ana kakabwaia Iehova i aoia ana aomata, ao tera ae taekinaki n Te Taua-n-Tantani ae bwain 1950 ibukin aei?
8 A a tia ni kakabwaiaki Ana Tia Kakoaua Iehova ma n anganaki te rikirake, ibukina bwa a teimatoa n “ukoukora moa uean te Atua ma ana raoiroi [te Atua].” (Mataio 6:33) Ngkanne, e a tia n noraki kakoroan bukin ana taetae ni burabeti Itaia: “Ane e na riki ba tenga temanna ae uarereke, ao temanna ae karako e na riki ba te botannaomata ae korakora: N na barekia ni bongina Ngai ae Iehova.” (Itaia 60:22) Ao e tuai moa n roko te toki. I nanon ririki aika tebwina ake a tibwa nako, e a birirake mwaitiia taani boutokoa te Tautaeka n Uea aika kakaonimaki n aia beku, n te mwaiti ae 1,750,000 tabun. A kukurei te koraki aikai n riki bwa kaain te koraki ake a taekinaki ngkoa n Te Taua-n-Tantani ae bwain 1950 ae kangai: “E a tabe te Atua ngkai ni katauraoiia kaain te aonnaba ae boou. . . . Oin te koraki mai buakon te botannaomata aei e na kamaiuaki n tain Aremaketon, . . . te moani koraki ni mwakuri n te ‘aonnaba ae boou’ . . . ae e baireaki mairoun te Atua, ae e ataa aron taiani kaetieti ibukin wawaakinan te botaki.” E reitia ni kangai te kaongora anne: “Ti na kekerake riki n nene, ngaira ni kabaneira, n aroia kaain te aonnaba ae boou!”
9. E a kanga n noraki manenan bwaai ake a reiakinaki iai Ana Tia Kakoaua Iehova i nanon ririki aika bwakanako?
9 Kaain te aonnaba ae boou aei ae e a tabe n rikirake mwaitina, e a tia naba ni karekea te rabakau ni mwamwakuri ae moan te kainnanoaki ngkai, ao tao ae e na manena naba ibukin te onobwai ae e na waakinaki imwin Aremaketon. N aron anne, taani Kakoaua a reireiaki aron bairean bwabwaro aika rangi ni bubura, karekean te ibuobuoki nakoia aomata aika rotaki ni kabuanibwai aika a riki n te aonnaba, ao katean auti n te tai ae waekoa. Mwakuri aikai a a tia ni kairia aomata tabeman bwa a na karineia Ana Tia Kakoaua Iehova ma ni kamoamoaia.
Kaetan Iango Aika Kairua
10, 11. Kaotia bwa a a kanga n tia ni kaetaki iango aika kairua tabeua ake a kaineti ma Ana Tia Kakoaua Iehova.
10 Ma bon iai naba aomata ake a bukinia Ana Tia Kakoaua Iehova, n taekinia bwa e bobuaka aia waaki ma ana waaki te botannaomata. E a reke riki aei ibukin aia koaua taani Kakoaua ae boto i aon te Baibara, ni kaineti ma karinan te raraa, te tei i nuka n aki irekereke ma waaki n tautaeka, te moko, ao te aroaro ni maiu ae riai. Ma teutana imwin teutana, ao a manga moanna n taekinna aomata bwa iai manenan aia koaua taani Kakoaua. N aron anne, te taokita temanna i Poland e tarebon nakon aia aobiti n tararua Ana Tia Kakoaua Iehova, ao e taekinna bwa ngaia ma raona n taokita n te oo-n-aoraki, a a bon tibwa tia ni kakarabakauakina taekan karinan te raraa, i nanon tabeua te aoa. Aia maroro e boto i aon te kaongora ae boretiaki n nuutibeeban Poland teuana ae boretiaki ni katoa bong, ae te Dziennik Zachodni. “I nanokawaki ngkai e a riao kabonganan te raraa irouia taani kuakua,” e taekinna te taokita anne. “E riai ni bitaki aei, ao I kukurei ngkai e a tia n tabekaki taekana. N na kukurei n anganaki rongorongo tabeua riki.”
11 N te boowi are e karaoaki n te ririki are nako, aobitia ni botaki ni kuakua aika a roko mai Kanata, Eurobe, Iteraera, ao te United States, a waakina te maroro i aon rongorongo ake a katauraoaki ibukin buokaia taokita bwa a na tabeakinia aoraki n aki kabongana te raraa. E taekinaki n te boowi aei ae booaki i Switzerland, bwa ni kaitaraan aia iango angiia aomata, a mwaiti riki aoraki aika a mate ake a kariaia karinan te raraa irouia, nakon mwaitiia aoraki ake a mate ake a aki kariaia karinan te raraa. N angiin te tai, aoraki aika taani Kakoaua, a waekoa riki ni kona ni kitana te oo-n-aoraki, nakoia aoraki ake a anganaki te raraa, ao e nanonaki iai bwa e uarereke riki boon kuakuaaia.
12. Kaota te katoto teuana n aroia aomata aika kakannato ake a a tia ni kamoamoaa taekaia Ana Tia Kakoaua Iehova n tei i nuka n aki irekereke ma waaki n tautaeka.
12 A mwaiti naba taeka aika raraoi aika a taekinaki ibukin aroia Ana Tia Kakoaua Iehova n tei i nuka n aki irekereke ma waaki n tautaeka, imwain ao i nanon tain te Kauoua ni Buaka are e Kabuta te Aonnaba, are te tai are a rangi ni bwainikirinaki iai irouia taian Nazi. E bati n tataekinaki naba raoiroin te viteo teibi ae te Jehovah’s Witnesses Stand Firm Against Nazi Assault, ae katauraoaki irouia Ana Tia Kakoaua Iehova, ao are e moani kaotaki nakoia aomata n te auti ni kaikain i Ravensbrück Tiaman, n Nobemba 6 1996. N Eberi 18 1998, ngke e kaotaki te viteo teibi aei n te auti ni kaikain naba teuana ae tanoata taekana ibukin mwakuri aika kakamaaku ake a karaoaki iai ae i Bergen-Belsen, te mataniwi n te Center for Political Education i Lower Saxony, ae Dr. Wolfgang Scheel, e taekina ae kangai: “Rongorongon rimoa teuana ae rangi ni kamaamaa, bon te koaua ae rawaia Ana Tia Kakoaua Iehova nakon te tautaeka n Nazi, ae e rangi ni matoatoa riki nakon rawaia Aro ni Kristian [ake tabeua]. . . . N aki ongeia bwa tera ara kaantaninga ibukin aia reirei ao ingaingan nanoia Ana Tia Kakoaua Iehova, ma e riai ni karineaki aroia ni kakaonimaki i nanon tain te tautaeka n Nazi.”
13, 14. (a) Tera te taeka ae wanawana ae boutokoia Kristian ake rimoa, ae reke mairoun te aomata ae aki kaantaningaki? (b) Taekin katoto tabeua n aron taeka aika raraoi ake a taekinaki ibukia ana aomata te Atua n taai aikai.
13 Ngkana e boutokoaki aia waaki Ana Tia Kakoaua Iehova mairouia aomata aika bwakuaku, ao mooti man taiani kaboowi ni kaineti ma bwaai aika kauntaekaki irouia aomata, e kona iai ni kauarerekeaki te kairiribai, ao e karika tarakiia taani Kakoaua ae raoiroi riki irouia aomata. E aki toki n rereke iai aia tai ni maroro ma aomata ake a aki kan ongora irouia mai imwaina. A bon raoiroi mwakuri n aron aikai, ao a kukurei ma ni kakaitau iai Ana Tia Kakoaua Iehova. Aio are ti a kauringaki iai taekan te bwai are e riki n te moan tienture i Ierutarem. Ngke a tangiria ni kamateia Kristian kaain te Tanirim are aia boowi ae rietata kaain Iutaia, ibukina bwa a ingainga ni kan tataekina te rongorongo Kristian, Kamariera are “te tia reirei te Tua temanna, ae kakanato i buakoia aomata ni kabaneia” e a manga reireinia ni kangai: “Mwaane aika Iteraera, kam na tarataraingkami n are kam nang karaoia nakoia aomata aikai. . . . taon nanomi nakoia aomata aikai, ao tai tukiia: ba ngkana tao aia bwai aomata te taeka aei ke te makuri aei, ao bon akea mwina: ma ngkana ana bwai te Atua, ao kam aki kona n urua; ba kam kawa n noraki iai ba kam buakana te Atua.”—Mwakuri 5:33-39.
14 N ai aron Kamariera, bon iai naba aomata n taai aikai aika kakannato, ake a a tia n taetae ni boutokoa inaaomataia n taromauri Ana Tia Kakoaua Iehova. N aron anne, e kabwarabwaraa ni kangai te tia babaire n te botaki ae te International Academy for Freedom and Religious Belief: “E aki riai n tauaki inaaomataia aomata ni waakina aia Aro ibukina bwa e taraaki aia koaua irouia tabeman aomata bwa e aki raoiroi ke e kaokoro ma are e tataneiai te aba iai.” Ao te professor ae tabe ma te kakaae i aon te Aro n te kuura ae rietata i Leipzig, e tabeka te titiraki ae kakawaki ni kaineti ma te botaki ni kakaae ae kateaki iroun te tautaeka n Tiaman ibukin kakaean taekan botaki aika aongkoa katei n Aro, ae kangai: “Bukin tera bwa tii botaki n Aro aika uarereke aika a riai n tuoaki, ao a aki tuoaki ekaretia aika uoua aika bubura, [ae taekan te Aro ni Katorika n Rom ao te Ekaretia ae te Lutheran]?” E kai reke kaekan anne n ana taeka te aobitia rimoa n te tautaeka n Tiaman, are e korea ae kangai: “E aki ataaki irouia aomata ma bon akea te nanououa bwa kaain Aaro tabeua aika a tauannen, a tautaeka i aon ana waaki te rabwata ni kakaae arei, are e kateaki iroun te tautaeka.”
Antai ae Ti na Onimakinna Ibukin Kamaiuara?
15, 16. (a) Bukin tera bwa iai tian korakoran ana ibuobuoki Kamariera? (b) E kanga n tautauaki aron mwakuri n ibuobuoki ake a kona ni karaoi, aomata ake teniman riki ake a kakannato, ni kaineti ma buokan Iesu?
15 Ana taeka Kamariera e katereterea te koaua ae e aki kona ni bwaka te mwakuri ae boutokoaki iroun te Atua. Kristian ake rimoa a boni kakabwaiaki man ana taeka nakoia kaain te Tanirim, ma a aki mwanuokina koauan ana taeka Iesu are a na boni bwainikirinaki taan rimwina. Ana mwakuri Kamariera e tokobitoa aia babaire mataniwin te Aro ibukin kamateaia, ma tiaki nanon anne bwa a a bon aki manga bwainikirinaki riki, bwa ti wareka ae kangai: “Ao a ira nanon ana taeka: ao a weteiia taan tuatua, ao a kataereia, ao a tuangia ba a na aki reirei n aran Iesu, ao a kanakoia.”—Mwakuri 5:40.
16 Ngke e kaboowiaki Iesu, akea ana bure are kuneaki iroun Bontio Birato, ao e kataia ni kani kanakoa Iesu. Ma e aki tokanikai iai. (Ioane 18:38, 39; 19:4, 6, 12-16) Iai naba uoman kaain te Tanirim, ake Nikotemo ao Ioteba are te I-Arimataia, ake a tangira Iesu, ma a aki kona n tuka kaburean Iesu n te kaboowi anne. (Ruka 23:50-52; Ioane 7:45-52; 19:38-40) Te ibuobuoki are a kona ni karaoia aomata ngkana a tei ni boutokoia ana aomata Iehova—n aki ongeia bwa tera bukina—e na boni bae n uarereke. Te aonnaba e na teimatoa n ribaia taan rimwin Kristo ni koaua, n aron are a bon riba naba Iesu. Te ibuobuoki ae tabwanin raoi e tii kona n reke mairoun Iehova.—Mwakuri 2:24.
17. Tera te kaantaninga ae riai ae a bwainna Ana Tia Kakoaua Iehova, ao bukin tera ngkai e aki mamaara iai nanoia ni kaineti ma tataekinan te euangkerio?
17 Ni koauana, Ana Tia Kakoaua Iehova a kaantaninga waakinakoan te bwainikirinaki. E na bon toki te kairiribai tii ngkana e a tia ni kamaunaki ana waaki Tatan ni kabane. Ma e ngae ngkai e aki kakukurei te bwainikirinaki aei, ma e bon aki tukiia taani Kakoaua mani kakoroan bukin mwiokoaia n tataekinan te Tautaeka n Uea. Akea bukina ae e na riki anne, ibukina bwa a boutokoaki iroun te Atua. A onimakina aia tia Kairiri ae ninikoria ae Iesu Kristo, bwa te banna ni katoto ae a na kakairi iai.—Mwakuri 5:17-21, 27-32.
18. Tera te kangaanga ae teimatoa ni mena imwaia ana aomata Iehova, ma tera mwiina ae a aki nanououa iai?
18 E a kamani kaaitara ma te kairiribai te Aro ae koaua, ma ngke e moan tei. E na aki maan ma ngkai ao e a korakora naba niniakia iroun Koka, are taekan Tatan n arona ae mangori riki, ae arona boni ma ngke e karenakoaki mai karawa. Ma e na bon teimatoa ni waaki te Aro ae koaua. (Etekiera 38:14-16) Ao ngkanne, “uean aonaba ni bane” ake a kairaki iroun Tatan a na “buakana te Tiibutetei, ao E na katae aia kai te Tiibutetei ba kioina ngkai aia Uea uea, ao aia King kiing” ngaia. (Te Kaotioti 16:14; 17:14) Eng, ara Uea e a kekerake nakon te kabanea n tokanikai, ao e na bon “tokanikai” n te tai ae waekoa. Ai kabwaia ra ngaira ngkai ti a kona ni kekerake naba i rarikina, ao ti ataia bwa akea riki te aomata temanna ae e na kaitaraa aia taeka taan taromauria Iehova aikai: “E tei ibukira te Atua”!—I-Rom 8:31, New World Translation of the Holy Scriptures [NW]; I-Biribi 1:27, 28.
Ko Kona ni Kabwarabwara?
• Tera ana mwakuri Iehova ibukin kakorakoran te ekaretia ni Kristian ma ngke e moani kateaki te Tautaeka n Uea?
• Tera ae e a tia ni karaoia Tatan ibukin tukan ana tokanikai Kristo, ao tera uaana?
• Tera te iango ae ti riai ni bwainna ni kaineti ma mwakuri n ibuobuoki ake a karaoaki irouia aomata aika tiaki taani Kakoaua?
• Tera ae nang karaoia Tatan n te tai ae e a kaan rokona ngkai, ao tera uaana?
[Taamnei n iteraniba 16]
Taiani bwabwaro boni kaotana bwa e tabe ni kekerake ana aomata Iehova
[Taamnei n iteraniba 18]
E teimatoa Iehova ni kamoamoaki ni karokoa ngkai ibukin aroia taani Kakoaua n tei i nuka ni kaineti ma waaki n tautaeka n tain te Kauoua ni Buaka n te Aonnaba