Nyɔŋmɔ Webii Lɛ Ku Amɛsɛɛ Kɛtee Amɛmaŋ
ELBURZ gɔji (ni yɔɔ Kaspia Ŋshɔ lɛ wuoyi) kɛ Zagros gɔji lɛ (ni yɔɔ wuoyi-bokãgbɛ kɛmiiya Persia Ŋshɔnine lɛ he lɛ) ebɔle shikpɔŋ ko ni nɔ kwɔ ni kã shi shwaŋŋ ni yɔɔ he ni ŋmɛnɛ lɛ atsɛɔ lɛ Iran lɛ he kɛkpe. Jɔi kakadaji ni baa nii waa, ní mli eyi kɛ tsei efolɔ gɔji nɛɛ ateŋ. Amɛmli edɔɔɔ tsɔ, shi kɛshɛ fɛ̃i beiaŋ lɛ, fɛ̃i yeɔ waa yɛ hei ni bɔle jɔi nɛɛ ni nɔ egbi, ní kɔɔyɔɔ tswaa waa yɛ nɔ lɛ anɔ. Shĩa ŋa ni nɔ kwɔ ni kã shi shwaŋŋ ni mɛi faaa yɛ nɔ lɛ bɛŋkɛ jɔi nɛɛ. Ato Medo-Persia Nɔyeli lɛ shishi yɛ nɛkɛ kpokpaa ni yɔɔ Mesopotamia bokãgbɛ lɛ nɔ.
Mediabii lɛ hi shikpɔŋ ni nɔ kwɔ ni kã shi shwaŋŋ lɛ kooyi, eyɛ mli akɛ sɛɛ mli lɛ amɛgbɛ shwã Armenia kɛ Kilikia. Shi Persiabii lɛ hi shikpɔŋ nɛɛ wuoyi-anaigbɛ, yɛ Tigris Jɔɔ lɛ bokãgbɛ. Maŋtsɛyelii enyɔ nɛɛ fee ekome yɛ Koresh nɔyeli lɛ shishi aaafee afi 560 loo afi 559 D.Ŋ.B., ni sɛɛ mli lɛ, amɛbatsɔ Medo-Persia Jeŋ Hewalɛ lɛ.
Koresh ye Babilon nɔ kunim yɛ afi 539 D.Ŋ.B. Eye maji ni yɔɔ bokãgbɛ lɛ anɔ aahu kɛyashɛ India. Shikpɔji ni eye amɛnɔ yɛ anaigbɛ lɛ ekomɛi ji Ejipt kɛ he ni amrɔ nɛɛ atsɛɔ lɛ Turkey lɛ. Daniel wie Medo-Persia Nɔyeli lɛ he yɛ gbɛ ni sa nɔ akɛ “oshishibrishi” ni yeɔ nii waa, ni ‘ye loo babaoo.’ (Dan 7:5) Be ni Koresh yeɔ nɔ lɛ, eyitsoŋ waaa yɛ eshishibii lɛ anɔ, ni ekɛ amɛ fɛɛ ye jogbaŋŋ. Ejara shikpɔji ni eyeɔ nɔ lɛ amli ewo kpokpai amli. Eko fɛɛ eko yɛ enɔkwɛlɔ ni bei pii lɛ eji Persianyo, shi maŋ onukpa ko ni jɛ kpokpaa lɛ nɔ lɛ hu náa nɔyeli hegbɛ ko yɛ kpokpaa lɛ nɔ. Awo maji ni Medo-Persia yeɔ amɛnɔ lɛ hewalɛ ni amɛhiɛ amɛkusumii kɛ jamɔi amli.
Enɛ hewɔ lɛ, Ezra kɛ Nehemia wie akɛ, Koresh ŋmɛ Yudafoi lɛ gbɛ koni amɛku amɛsɛɛ ni amɛyato anɔkwa jamɔ shishi ekoŋŋ, ní amɛtswa Yerusalem. Kɛ́ okwɛ lɛ, ani gbɔmɛi babaoo nɛɛ ku amɛsɛɛ kɛtsɔ gbɛ ni Abraham tsɔ nɔ yɛ Yufrate Faa lɛ kooyi, kɛmiiya Karkemish lɛ nɔ, aloo ekolɛ amɛtsɔ gbɛ kuku ni tsɔɔ Tadmor kɛ Damasko lɛ nɔ? Biblia lɛ etsɔɔɔ. (Kwɛmɔ baafa 6-7.) Sɛɛ mli lɛ, Yudafoi lɛ yahi kpokpai krokomɛi ni Medo-Persia ye nɔ lɛ hu anɔ, tamɔ he ni Nilo Faa lɛ boteɔ ŋshɔ lɛ mli yɛ lɛ, kɛ hei krokomɛi ni yɔɔ shɔŋŋshɔŋŋ yɛ wuoyigbɛ lɛ nɛkɛ. Yudafoi saŋŋ tee nɔ amɛhi Babilon, ni ekolɛ no hewɔ ni afii ohai abɔ sɛɛ lɛ, bɔfo Petro tee jɛmɛ lɛ. (1Pe 5:13) Anɔkwa, Medo-Persia Nɔyeli lɛ hewɔ ni sɛɛ mli be ni Grees Nɔyeli lɛ kɛ Roma Nɔyeli lɛ yeɔ nɔ lɛ, ana Yudafoi yɛ hei pii lɛ.
Be ni Medo-Persia ye Babilon nɔ kunim sɛɛ lɛ, amɛkɛ maŋtiase nɛɛ ni jɛmɛ dɔɔ waa lɛ tsu nii akɛ he ko ni nɔyeli lɛ jɛɔ etsuɔ saji ahe nii. Shushan, ni eji tsutsu Elambii amaŋtiase lɛ, ji maŋtsɛmɛi amaji lɛ eko. Sɛɛ mli lɛ, jɛmɛ ji he ni Persia maŋtsɛ Ahasweros (ni eeenyɛ efee akɛ, lɛ ji Xerxes I) hã Ester tsɔ emaŋnyɛ yɛ, ni efite ŋaa ni atsɔ koni akpãtã Nyɔŋmɔ webii lɛ ahiɛ kwraa yɛ maji ni eyeɔ nɔ lɛ fɛɛ amli lɛ. Amɛmaŋtiasei enyɔ krokomɛi hu ji Ekbatana (eyɛ he ko ni kwɔ fe ŋshɔ nɔ ni fe mitai 1,900, ni jɛmɛ dɔɔ bɔ ni sa) kɛ Pasargadae (he ni eyɔɔ lɛ kwɔlɛ tamɔ nakai nɔŋŋ, ni eyɛ Ekbatana wuoyi-bokãgbɛ aaafee kilomitai 650).
Mɛɛ gbɛ nɔ jeŋ hewalɛ nɛɛ ba naagbee? Be ni amɛná hewalɛ waa lɛ, amɛfee atua ni Greekbii ni yɔɔ kooyi-anaigbɛ husu lɛ naa lɛ tseɔ lɛ he nɔ ko. No mli lɛ, maji ni eko fɛɛ eko hiɛ ehe feɔ Grees, ni amɛkɛ amɛhe tswaa waa, shi amɛfee ekome kɛye Persia nɔ kunim kwraa yɛ tai ni awu yɛ Maraton kɛ Salami lɛ amli. Enɛ hã Grees maji ni efee ekome lɛ baná hewalɛ kwraa fe Medo-Persia.
[Shikpɔŋ he mfoniri ni yɔɔ baafa 24]
(Kɛ́ ootao ona bɔ ni saji nɛɛ ji diɛŋtsɛ lɛ, no lɛ kwɛmɔ wolo lɛ mli)
Medo-Persia Maŋtsɛyeli
A2 MAKEDONIA
A2 TRAKE
A2 Kirene
A2 LIBIA
B2 Bizantium
B2 LIDIA
B3 Sarde
B4 Mɛmfis (Nof)
B4 EJIPT
B5 No-Amon (Thebes)
B5 Sewene
D3 KILIKIA
D3 Tarso
D3 Iso
D3 Karkemish
D3 Tadmor
D3 SIRIA
D3 Sidon
D3 Damasko
D3 Tiro
D4 Yerusalem
E2 Fasi
E2 ARMENIA
E3 ASHUR
E3 Ninive
E4 Babilon
Ɛ3 MEDIA
Ɛ3 Ekbatana (Akmeta)
Ɛ3 HERKANIA
Ɛ4 Shushan (Susa)
Ɛ4 ELAM
Ɛ4 Pasargadae
Ɛ4 Persepoli
Ɛ4 PERSIA
F3 PARTIA
F4 DRANGIANA
G2 Marakanda (Samarkand)
G3 SOGDIANA
G3 BAKTRIA
G3 ARIA
G4 ARAKOSIA
G4 GEDROSIA
H5 INDIA
[Hei krokomɛi]
A2 HELA
A3 Maraton
A3 Atene
A3 Salami
D1 SKITE
D4 Elat (Elot)
D4 Tema
E4 ARABIA
[Gɔji]
Ɛ3 ELBURZ GƆJI
Ɛ4 ZAGROS GƆJI
[Nui]
B3 Mediterenia Ŋshɔ (Ŋshɔ Wulu)
D2 Ŋshɔ Diŋ
D5 Ŋshɔ Tsuru
Ɛ2 Kaspia Ŋshɔ
Ɛ4 Persia Ŋshɔnine
[Fai]
B4 Nilo
D3 Yufrate
E3 Tigris
H4 Indus
[Mfoniri ni yɔɔ baafa 24]
Ehe bahia ni Koresh asraafoi lɛ atsɔ Zagros Gɔji lɛ anɔ kɛya Babilon
[Mfoniri ni yɔɔ baafa 25]
Yiteŋgbɛ: Jeŋmaji Fɛɛ Agbó Lɛ, eyɛ Persepoli
[Mfoniri ni yɔɔ baafa 25]
Mfoniri Bibioo: Koresh fuuhe, eyɛ Pasargadae