Blematsɛmɛi Lɛ Aje Lɛ
STEFANO tsĩ shikpɔji komɛi ni yɔɔ diɛŋtsɛ lɛ atã kɛje ewiemɔ ni ale waa lɛ shishi akɛ: “[Yehowa] jie ehe kpo etsɔɔ wɔtsɛ Abraham be ni eyɔɔ Mesopotamia lɛ dani efã kɛyahi Haran, ni ekɛɛ lɛ akɛ: ‘[Yaa] . . . shikpɔŋ ni matsɔɔ bo lɛ nɔ.’” (Bɔf 7:1-4) Enɛ nɔ tsɔ ni saji komɛi ni he hiaa ni kɔɔ Abraham, Isak, kɛ Yakob he lɛ tee nɔ yɛ Shiwoo Shikpɔŋ lɛ nɔ. Amɛkɔɔ Nyɔŋmɔ yiŋtoo akɛ ebaajɔɔ adesai lɛ he.—1Mo 12:1-3; Yos 24:3.
Nyɔŋmɔ tsɛ Abraham (loo Abram) kɛjɛ Kaldeabii amaŋ Ur, ni ji maŋ ko ni mli bii yɔɔ nii, ní yɔɔ Yufrate Faa lɛ toi yɛ ebokãgbɛ lɛ mli. Mɛɛ gbɛ Abraham baatsɔ nɔ? Kɛ́ mɔ ko yɛ Kaldea, ni ji kpokpaa ni atsɛɔ lɛ Sumer loo Shinear hu lɛ, etamɔ nɔ ni eyɛ mlɛo akɛ ebaatsɔ anaigbɛ. Shi mɛni hewɔ etsɔ kooyigbɛ kɛtee Haran lɛ?
Ur yɛ shikpɔŋ ko ni baa nii waa lɛ naagbeegbɛ yɛ bokãgbɛ, shikpɔŋ nɛɛ shikamɔ tamɔ nyɔɔŋtsere fã, ni ekã shi kɛjɛ Palestina kɛyashi shikpɔŋ ni kã Tigris Faa lɛ kɛ Yufrate Faa lɛ teŋ lɛ naagbee. Ekolɛ tsutsu lɛ, enɔ edɔɔɔ tsɔ. Siria kɛ Arabia Shĩa Ŋa lɛ yɛ shikpɔŋ nɛɛ shishigbɛ, ni enɔ eyi obɔ kɛ kaaloo tɛ gɔji kɛ shia. The Encyclopædia Britannica lɛ tsɔɔ mli akɛ, etamɔ “he ko ni tsɔmɔ wa waa diɛŋtsɛ,” ni kã Mediterenia Ŋshɔ Lɛ Naa kɛ Mesopotamia teŋ. Ekolɛ, kɛ́ gbɛfalɔi komɛi miitao amɛfo shia ŋa nɛɛ, amɛjɛɔ Yufrate Faa lɛ naa kɛyaa Tadmor, kɛkɛ lɛ amɛtse mli kɛtee Damasko, shi Abraham kɛ eweku lɛ kɛ ekooloi lɛ tsɔɔɔ ŋa nɛɛ nɔ.
Moŋ lɛ, etsɔ Yufrate Faa lɛ jɔɔ lɛ mli ni ekwɔ kɛtee Haran. Ekolɛ kɛjɛ jɛmɛ lɛ, enyiɛ jarayeli gbɛjegbɛ ko nɔ kɛtee faafoohe ko ni yɔɔ Karkemish, ni etsɔ Damasko kɛtee wuoyigbɛ, ni etsa nɔ kɛtee he ni abale sɛɛ mli akɛ Galilea Ŋshɔ lɛ. Maris Gbɛjegbɛ, loo “Gbɛ Ni Kã Ŋshɔ Lɛ He Lɛ,” yatsɔɔ Megido kɛyaa Ejipt. Shi Abraham tsɔ Samaria gɔji lɛ anɔ, ni naagbee lɛ eyahi mama tsũi amli yɛ Shekem. Sɛɛ mli lɛ, etsɔ gɔji anɔ gbɛ nɛɛ nɔŋŋ nɔ etee wuoyigbɛ. Nyiɛmɔ esɛɛ be ni okaneɔ 1 Mose 12:8–13:4 lɛ. Kadimɔ hei krokomɛi ni ená ele yɛ egbɛfãi lɛ amli: Dan, Damasko, Hoba, Mamre, Sodom, Gerar, Beer-sheba, kɛ Moria (Yerusalem).—1Mo 14:14-16; 18:1-16; 20:1-18; 21:25-34; 22:1-19.
Kɛ́ wɔna bɔ ni shikpɔji lɛ ashikamɔ yɔɔ lɛ, wɔbaanu nibii ni tee nɔ yɛ Isak kɛ Yakob shihilɛ mli lɛ ashishi jogbaŋŋ. Akɛ nɔkwɛmɔnɔ lɛ, be ni Abraham yɔɔ Beer-sheba lɛ, nɛgbɛ etsu etsulɔ lɛ kɛtee koni eyatao ŋa ebahã Isak? Kɛtee kooyigbɛ tɔ̃ɔ, Padan-aram yɛ Mesopotamia (eshishi ji, “Shikpɔŋ Ni Kã Fai Ateŋ”). Agbɛnɛ, susumɔ gbɛ kakadaŋŋ ni Rebeka ta teji nɔ efã kɛtee Negeb lɛ, ekolɛ yɛ Kadesh masɛi, koni ekɛ Isak ayakpe lɛ he okwɛ.—1Mo 24:10, 62-64.
Sɛɛ mli lɛ, amɛbinuu Yakob (Israel) hu fã gbɛ kakadaŋŋ tamɔ nakai nɔŋŋ koni ekɛ Yehowa jálɔ ayabote gbãla mli. Shi etsɔ gbɛ kroko nɔ kɛku esɛɛ kɛtee eshikpɔŋ lɛ nɔ. Be ni efo Yabok nujɔɔ lɛ yɛ Penuel masɛi lɛ, ekɛ ŋwɛibɔfo ko nɔ. (1Mo 31:21-25; 32:2, 22-30) Esau kɛ lɛ kpe yɛ jɛmɛgbɛ, kɛkɛ ni amɛteŋ mɔ fɛɛ mɔ tee eyahi he kroko.—1Mo 33:1, 15-20.
Be ni ato Yakob biyoo Daina kabonaa yɛ Shekem lɛ, Yakob fã kɛtee Betel. Shi kɛ́ okwɛ lɛ, nɛgbɛ tɔ̃ɔ ebihii lɛ tee amɛyalɛ etoi lɛ yɛ, ni naagbee lɛ, nɛgbɛ Yosef yana amɛ yɛ? Map nɛɛ (kɛ nɔ ni yɔɔ baafa 18-19 lɛ) baanyɛ awa bo ni ona Hebron kɛ Dotan teŋ jekɛmɔ. (1Mo 35:1-8; 37:12-17) Yosef nyɛmimɛi lɛ hɔ̃ɔ lɛ amɛhã jarayelɔi komɛi ni miiya Ejipt. Sɛɛ mli lɛ, enɛ hã Israelbii lɛ fã kɛyahi Ejipt kɛyashi be ni amɛshi jɛmɛ lɛ, shi mɛɛ gbɛ osusuɔ akɛ jarayelɔi lɛ kɛ Yosef tsɔ nɔ kɛtee Ejipt akɛ nyɔŋ?—1Mo 37:25-28.
[Shikpɔŋ he mfonirii babaoo ni yɔɔ baafa 7]
(Kɛ́ ootao ona bɔ ni saji nɛɛ ji diɛŋtsɛ lɛ, no lɛ kwɛmɔ wolo lɛ mli)
Abraham hi Beer-sheba ni elɛ kooloi yɛ hei ni bɛŋkɛ jɛmɛ
Yabok nujɔɔ
Yufrate Faa ni yɔɔ Babilon masɛi lɛ
????????????????????????????????????????????????
Weku yitsei (hiɛkpamɔ)
A4 GOSHEN
A5 EJIPT
B4 SHUR
B5 PARAN
D3 Damasko
D3 Dan (Laish)
D4 Shekem
D4 Betel
D4 Hebron (Kiriat-Arba)
D4 Gerar
D4 Beer-sheba
D4 SEIR
D4 Kadesh
D5 EDOM
E1 Karkemish
E2 Tadmor
E3 Hoba
Ɛ1 PADAN-ARAM
Ɛ1 Haran
F2 MESOPOTAMIA
G1 Ninive
G2 FÃ NI BAA NII
G3 Babilon
H4 KALDEA
H4 Ur
[Gɔji]
D4 Moria
[Nui]
B3 Mediterenia Ŋshɔ (Ŋshɔ Wulu)
[Fai]
Ɛ2 Yufrate
Ɛ2 Tigris
Weku yitsei (Yɛ Shiwoo Shikpɔŋ lɛ nɔ)
KANAAN
Megido
GILEAD
Dotan
Shekem
Sukot
Mahanaim
Penuel
Betel (Luz)
Ai
Yerusalem (Salem)
Betlehem (Efrat)
Mamre
Hebron (Makpela)
Gerar
Beer-sheba
Sodom?
WUOYIGBƐ
Rehobot?
Beer-lahai-roi
Kadesh
Gbɛjegbɛi Wuji
Maris Gbɛjegbɛ
Maŋtsɛ Gbɛjegbɛ
[Gɔji]
Moria
[Nui]
Ŋoo Ŋshɔ
[Fai kɛ nui ni hoɔ]
Yabok
Yordan
[Mfoniri ni yɔɔ baafa 6]
Yufrate Faa ni yɔɔ Babilon masɛi lɛ
[Mfoniri ni yɔɔ baafa 6]
Abraham hi Beer-sheba ni elɛ tooi yɛ hei ni bɛŋkɛ jɛmɛ lɛ
[Mfoniri ni yɔɔ baafa 6]
Yabok nujɔɔ