Grees Kɛ Roma Ná Yudafoi Lɛ Anɔ Hewalɛ
NƆYELI ni abale sɛɛ mli akɛ Grees Nɔyeli lɛ, je shishi yɛ Makedonia gɔji lɛ anɔ. Jɛmɛ ni Aleksanda ni no mli lɛ eye aaafee afii 22 lɛ, kpɛ mli akɛ ebaaya bokãgbɛ koni eyaye maji ni yɔɔ jɛmɛ lɛ anɔ kunim. Yɛ afi 334 D.Ŋ.B. lɛ, enyiɛ esraafoi lɛ ahiɛ kɛfo Hellespont (Dardanelles) lɛ ni gbálaa Yuropa kɛ Asia teŋ lɛ. Enyiɛ amɛhiɛ, ni amɛfã kɛfoi tamɔ “kootsɛ” kɛyaye maji pii anɔ kunim oyayaayai. (Dan 7:6) Eye Persiabii lɛ anɔ kunim yɛ Graniko Faa lɛ he ŋa ni bɛŋkɛ Troy lɛ nɔ, ni amɛye amɛnɔ kunim kɛmɔ shi yɛ Iso.
Aleksanda yatutua Siria kɛ Foinike, ni eye Tiro hu nɔ kunim be ni ewo he ka nyɔji kpawo lɛ sɛɛ. (Eze 26:4, 12) Etutuaaa Yerusalem, shi eye Gaza nɔ kunim. (Zak 9:5) Be ni eyashɛ Ejipt lɛ, eto Aleksandria maŋ lɛ, ni jɛmɛ bafee he ko ni ayeɔ jara ni akaseɔ nii waa yɛ. Eyatsɔ Shiwoo Shikpɔŋ lɛ nɔ ekoŋŋ, ni esaa eyaye Persiabii lɛ anɔ kunim kɛmɔ shi yɛ Gaugamela, yɛ Ninive amaŋfɔi lɛ masɛi.
Aleksanda tee wuoyi ni eyaye Babilon, Shushan (Susa), kɛ Persepoli, hei ni Persia nɔyeli lɛ jɛɔ etsuɔ saji ahe nii lɛ anɔ kunim. Kɛkɛ ni ekɛ foi tsɔ shikpɔji ni Persia yeɔ nɔ lɛ anɔ, kɛyashɛ Indus Faa ni yɔɔ he ni ŋmɛnɛ lɛ atsɛɔ lɛ Pakistan lɛ naa. Yɛ afii kpaanyɔ pɛ mli lɛ, eye maji ni ele yɛ nakai beiaŋ lɛ pii anɔ kunim. Shi afi 323 D.Ŋ.B., be ni eye afii 32 lɛ, atridii gbe lɛ yɛ Babilon.—Dan 8:8.
Greekbii lɛ ná mɛi ni yɔɔ Shiwoo Shikpɔŋ lɛ nɔ lɛ anɔ hewalɛ waa. Aleksanda asraafoi ni eba hejɔɔmɔ kwraa lɛ ateŋ mɛi komɛi yahi jɛmɛ niiaŋ. Be ni shɛɔ klɛŋklɛŋ afii 100 lɛ mli lɛ, aná Greek maji komɛi ni abuɔ amɛ maŋ kome (Dekapoli) yɛ jɛmɛ. (Mat 4:25; Mar 7:31) No mli lɛ, atsɔɔ Hebri Ŋmalɛ lɛ shishi kɛtee Greek mli. Atsɔ Koine (Greek henɔ ko ni mɛi pii wieɔ lɛ) nɔ ashiɛ Kristo tsɔɔmɔi lɛ yɛ hei pii.
Roma Nɔyeli
Mɛni yaa nɔ yɛ anaigbɛ yɛ nɛkɛ be nɛɛ mli? Roma, ni tsutsu ko lɛ eji akrowai akuu ko yɛ Tiber Faa lɛ naa lɛ, bahe gbɛ́i. Amɛtawuu he gbɛjianɔtoo kpakpa lɛ, kɛ bɔ ni ajɛɔ he kome ayeɔ maji fɛɛ ni yɔɔ nɔyeli lɛ shishi lɛ anɔ lɛ, hã amɛnyɛ amɛye shikpɔji ni Aleksanda tatsɛmɛi ejwɛ lɛ yeɔ nɔ lɛ anɔ kunim oya. Be ni shɛɔ afi 30 D.Ŋ.B. lɛ, ana faŋŋ akɛ, Roma Nɔyeli lɛ ji jeŋ hewalɛ, hɛɛ, ‘kooloo ni he yɔɔ gbeyei waa’ ni Daniel na yɛ ninaa mli lɛ miijie ehe kpo.—Dan 7:7.
Roma Nɔyeli lɛ ye nɔ kɛjɛ Britania kɛbaho Afrika Kooyigbɛ, kɛjɛ Atlantik Ŋshɔ lɛ naa kɛyashi Persia Ŋshɔnine lɛ naa. Akɛni hei ni amɛyeɔ nɔ lɛ ebɔle Mediterenia Ŋshɔ lɛ hewɔ lɛ, amɛtsɛ lɛ Mare Nostrum (Wɔ-Ŋshɔ).
Amɛ hu amɛná Yudafoi lɛ anɔ hewalɛ, ejaakɛ amɛshikpɔŋ lɛ fata Roma Nɔyeli lɛ shikpɔji lɛ ahe. (Mat 8:5-13; Bɔf 10:1, 2) Abaptisi Yesu yɛ Nɔyelɔ Tiberio beiaŋ, ni egbo yɛ ebeiaŋ nɔŋŋ. Amɛnɔyelɔi komɛi wa Kristofoi lɛ ayi waa, shi amɛnyɛɛɛ amɛye anɔkwa jamɔ nɔ kunim. Afii 1,300 sɛɛ lɛ, kooyigbɛ maji ni wieɔ German, kɛ asraafoi akui komɛi ni jɛ bokã ni ehiii he kome lɛ, tutua Roma nɔyeli lɛ kɛyashi amɛye enɔ kunim.
[Shikpɔŋ he mfoniri ni yɔɔ baafa 26]
(Kɛ́ ootao ona bɔ ni saji nɛɛ ji diɛŋtsɛ lɛ, no lɛ kwɛmɔ wolo lɛ mli)
Hela Maŋtsɛyeli
Aleksandro sɛɛ lɛ, etatsɛmɛi ejwɛ baye maŋtsɛyeli ni da waa lɛ nɔ
▪ Cassander
▫ Lysimachus
○ Ptolemy I
• Seleucus I
A2 ▪ HELA
A2 ▪ Atene
A2 ▪ AKAIA
A3 ○ Kirene
A3 ○ LIBIA
B2 ▫ Bizantium
B3 ○ KIPRO
B4 ○ No-Amon (Thebes)
D3 Palmyra (Tadmor)
D3 ○ Gerasa
D3 ○ Filadelfia
D3 ○ Yerusalem
D5 ○ Sewene
G2 • Aleksandria Margiana
Gbɛ ni Aleksandro Tsɔ Nɔ
A2 ▪ MAKEDONIA
A2 ▪ Pela
A2 ▫ TRAKE
B2 ▫ Troy
B2 ▫ Sarde
B2 ▫ Efeso
B2 ▫ Gordium
D2 ▫ Ankara
D3 • Tarso
D3 • Iso
D3 • Antiokia (ni yɔɔ Siria)
D3 ○ Tiro
D4 ○ Gaza
B4 ○ EJIPT
B4 ○ Mɛmfis
B4 ○ Aleksandria
A4 ○ Siwa Shĩa ŋa Lɛ He Ni Yɔɔ Frɔ̃frɔ̃
B4 ○ Mɛmfis
D4 ○ Gaza
D3 ○ Tiro
D3 ○ Damasko
D3 • Alɛpo
E3 • Nisibis
E3 • Gaugamela
E3 • Babilon
Ɛ3 • Shushan
Ɛ4 • PERSIA
Ɛ4 • Persepoli
Ɛ4 • Pasargadae
Ɛ3 • MEDIA
Ɛ3 • Akmeta
Ɛ3 • Ragae
Ɛ3 • Hekatompilo
F3 • PARTIA
G3 • ARIA
G3 • Aleksandria Areion
G3 • Aleksandria Proftasia
F4 • DRANGIANA
G4 • ARAKOSIA
G4 • Aleksandria Arakosiorum
H3 • Kabul
G3 • Drapsaka
H3 • Aleksandria Oksiana
G3 • Drapsaka
G3 • BAKTRIA
G3 • Baktra
G2 • Derbent
G2 • SOGDIANA
G2 • Marakanda
G2 • Bukara
G2 • Marakanda
H2 • Aleksandria Eskate
G2 • Marakanda
G2 • Derbent
G3 • Baktra
G3 • BAKTRIA
G3 • Drapsaka
H3 • Kabul
H3 • Taksila
H5 • INDIA
H4 • Aleksandria
G4 • GEDROSIA
F4 • Pura
Ɛ4 • PERSIA
F4 • Aleksandria
F4 • KARMANIA
Ɛ4 • Pasargadae
Ɛ4 • Persepoli
Ɛ3 • Shushan
E3 • Babilon
[Hei krokomɛi]
A3 KRETA
E4 ARABIA
[Nui]
B3 Mediterenia Ŋshɔ
D5 Ŋshɔ Tsuru
Ɛ4 Persia Ŋshɔnine
G5 Arabia Ŋshɔ
[Fai]
B4 Nilo
E3 Yufrate
E3 Tigris
G4 Indus
[Shikpɔŋ he mfoniri ni yɔɔ baafa 27]
(Kɛ́ ootao ona bɔ ni saji nɛɛ ji diɛŋtsɛ lɛ, no lɛ kwɛmɔ wolo lɛ mli)
Roma Maŋtsɛyeli
A1 BRITANIA
A3 SPAIN
B1 GERMANIA
B2 GAUL
B2 ITALIA
B2 Roma
B3 Kartage
D2 ILIRIKUM
D3 HELA
D3 Aktium
D3 Kirene
E2 Bizantium (Constantinople)
E3 ASIA BIBIOO
E3 Efeso
E3 Alɛpo
E3 Antiokia (ni yɔɔ Siria)
E3 Damasko
E3 Gerasa (Jarash)
E3 Yerusalem
E3 Aleksandria
E4 EJIPT
[Nui]
A2 Atlantik Ŋshɔ
D3 Mediterenia Ŋshɔ
E2 Ŋshɔ Diŋ
E4 Ŋshɔ Tsuru
[Mfoniri kɛ ehe niŋmaa ni yɔɔ baafa 26]
Be ni Ptolemy II ma Raba ekoŋŋ lɛ, ewo lɛ Filadelfia. Roma nikwɛmɔhe agbo ko ni etsɔ amaŋfɔ yɛ jɛmɛ
[Mfoniri kɛ ehe niŋmaa ni yɔɔ baafa 27]
Gerasa (Yarash), eji Dekapoli maji lɛ eko
[Mfoniri kɛ ehe niŋmaa ni yɔɔ baafa 27]
Roma gbɛjegbɛi tamɔ enɛ ni bɛŋkɛ Alɛpo lɛ, yaa Yuropa, Afrika Kooyigbɛ, kɛ Middle East. Kristofoi fã gbɛ kɛtsɔ amɛnɔ kɛyagbɛ anɔkwale lɛ amɛshwã