Yesu Tsu Nii “Yɛ Yudafoi Lɛ Akrowai Lɛ Amli”
BE NI bɔfo Petro yeɔ Kornelio odase lɛ, etsĩ nibii ni Yesu fee “yɛ Yudafoi lɛ akrowai lɛ amli kɛ Yerusalem” lɛ tã. (Bɔf 10:39) Mɛɛ hei nɛkɛ osusuɔ akɛ efata hei ni Yesu tsu esɔɔmɔ nitsumɔ ni je lɛ fɛɛ ená he sɛɛ lɛ yɛ?
“Yudafoi lɛ akrowai lɛ” eko ji Yudea, he ni Yesu tsu Nyɔŋmɔ nitsumɔi lɛ ekomɛi yɛ lɛ. (Luk 4:44) Be ni abaptisi lɛ sɛɛ lɛ, ehi Yuda (loo, Yudea) ŋa lɛ nɔ gbii 40. Jɛmɛ egbi ni tsei bɛ jɛmɛ tsɔ, mɛi ehiii jɛmɛ, ni atuatselɔi kɛ ojotswalɔi fɔɔ jɛmɛ yaa. (Luk 10:30) Sɛɛ mli be ni ejɛ Yudea ni eyaa kooyigbɛ lɛ, eye Samaria yoo ko odase yɛ he ko ni bɛŋkɛ Sikar.—Yoh 4:3-7.
Kɛ́ wɔpɛi Sanekpakpai lɛ amli lɛ, wɔbaana akɛ Galilea ji he titri ni eshiɛ yɛ. Eyɛ mli akɛ eyaa wuoyigbɛ, kɛyaa Yerusalem kɛhã gbii juji ni ayeɔ daa afi lɛ moŋ, shi Shiwoo Shikpɔŋ lɛ kooyigbɛ ji he titri ni etsu nii yɛ, yɛ esɔɔmɔ nitsumɔ lɛ mli klɛŋklɛŋ afii enyɔ lɛ amli. (Yoh 7:2-10; 10:22, 23) Akɛ nɔkwɛmɔnɔ lɛ, etsɔɔ nibii pii ni sa kadimɔ, ni efee naakpɛɛ nii pii yɛ hei ni bɛŋkɛ Galilea Ŋshɔ lɛ, loo yɛ ŋshɔ lɛ nɔ. Kaimɔ akɛ, be ko be ni emli nui lɛ fee hamahama lɛ, ehã efee diŋŋ, ni enyiɛ nɔ po. Eta lɛji amli ni eshiɛ etsɔɔ mɛi yɛ nakai ŋshɔ lɛ naa, he ni fɔbitɛi yɔɔ lɛ. Eklɛŋklɛŋ sɛɛnyiɛlɔi ni bɛŋkɛ lɛ kpaakpa lɛ jɛ jɛmɛ niiaŋ, ni wuoyaa kɛ okwaayeli titri atsuɔ yɛ jɛmɛ.—Mar 3:7-12; 4:35-41; Luk 5:1-11; Yoh 6:16-21; 21:1-19.
He ni Yesu jɛɔ eyashiɛɔ yɛ Galilea lɛ ji Kapernaum, ŋshɔnaa maŋ lɛ, “lɛ diɛŋtsɛ emaŋ lɛ.” (Mat 9:1) Gɔŋ ko ni bɛŋkɛ jɛmɛ lɛ nɔ eyɔɔ be ni ehã e-Gɔŋ Nɔ Shiɛmɔ ni ale waa lɛ. Bei komɛi lɛ, ekɛ lɛlɛ jɛɔ Kapernaum niiaŋ kɛyaa Magadan, Betsaida, loo hei ni bɛŋkɛ jɛmɛ.
Kadimɔ akɛ, “lɛ diɛŋtsɛ maŋ lɛ” kɛ maji nɛɛ jekɛɛɛ tsɔ: Nazaret, he ni eda yɛ lɛ; Kana, he ni ehã nu tsɔ wain yɛ lɛ; Nain, he ni etee yoo okulafo ko binuu shi yɛ lɛ; kɛ Betsaida, he ni elɛ mɛi 5,000 yɛ naakpɛɛ gbɛ nɔ, ni ehã shwilafo ko na nii yɛ lɛ.
Afi 32 Ŋ.B. Hehoo lɛ sɛɛ lɛ, etee kooyigbɛ, kɛtee Tiro kɛ Sidon niiaŋ, ni lɛjiadaamɔhei yɛ Foinike maji nɛɛ amli. Kɛkɛ ni eyashiɛ yɛ Greek maji nyɔŋma ni atsɛɔ amɛ Dekapoli lɛ ekomɛi amli. Be ni Petro kɛɛ Yesu ji Mesia lɛ, no mli lɛ, amɛyɛ he ko ni bɛŋkɛ Kaisarea Filipi (F2), ni no sɛɛ etsɛɛɛ ni esu tsake lɛ, ekolɛ yɛ Hermon Gɔŋ lɛ nɔ. Sɛɛ mli lɛ, eyashiɛ yɛ Perea kpokpaa lɛ nɔ, yɛ Yordan sɛɛ.—Mar 7:24-37; 8:27–9:2; 10:1; Luk 13:22, 33.
Yesu kɛ ekaselɔi lɛ ye enaagbee otsi yɛ shikpɔŋ lɛ nɔ lɛ yɛ Yerusalem, ni ji “Maŋtsɛ kpele lɛ maŋ” lɛ, kɛ jɛmɛ niiaŋ. (Mat 5:35) Obaanyɛ ona hei ni bɛŋkɛ jɛmɛ, tamɔ Emao, Betania, Betfage, kɛ Betlehem, ní okane amɛhe sane yɛ Sanekpakpai lɛ amli lɛ yɛ map nɛɛ nɔ.—Luk 2:4; 19:29; 24:13; kwɛmɔ map bibioo ni yitso ji, “Yerusalem Dalɛ” ni yɔɔ baafa 18 lɛ.
[Map on page 29]
(For fully formatted text, see publication)
Promised Land (Jesus’ time)
The Land in Jesus’ Day
Cities of the Decapolis
Ɛ5 Hippo(s)
Ɛ6 Pela
Ɛ6 Skitopoli
F5 Gadara
F7 Gerasa
G5 Dion
G9 Filadelfia
H1 Damasko
H4 Rafana
I5 Kanata
Gbɛjegbɛi Wuji (Kwɛmɔ wolo lɛ mli)
Gbɛ ni Ale Jogbaŋŋ ni Kã Galilea kɛ Yerusalem Teŋ (Kwɛmɔ wolo lɛ mli)
Gbɛ Kroko ni Kã Galilea kɛ Yerusalem Teŋ, Kɛtsɔ Perea (Kwɛmɔ wolo lɛ mli)
A11 Gaza
B6 Kaisarea
B8 Yopa
B9 Lida
B12 Beer-sheba
D4 Ptolemai
D8 SAMARIA
D8 Arimatia
D8 Antipatri
D9 Emao
D10 YUDEA
D11 Hebron
D12 IDUMEA
E1 Sidon
E2 Tiro
E3 FOINIKE
E4 GALILEA
E4 Kana
E5 Sepphoris
E5 Nazaret
E5 Nain
E7 Samaria
E7 Sikar
E9 Efraim
E9 Betfage
E9 Yerusalem
E9 Betania
E10 Betlehem
E10 Herodium
E10 YUDEA ŊA
E12 Masada
Ɛ4 Korazin
Ɛ4 Betsaida
Ɛ4 Kapernaum
Ɛ4 Magadan
Ɛ5 Tiberia
Ɛ5 Hippo(s)
Ɛ6 Betania? (yɛ Yordan sɛɛ)
Ɛ6 Skitopoli
Ɛ6 Pela
Ɛ6 Salim
Ɛ6 Ainon
Ɛ9 Yeriko
F1 ABILENE
F2 Kaisarea Filipi
F4 Gamala
F5 Abila?
F5 Gadara
F7 PEREA
F7 Gerasa
G3 ITUREA
G5 Dion
G6 DEKAPOLI
G9 Filadelfia
H1 Damasko
H3 TRAKONITI
H4 Rafana
H12 ARABIA
I5 Kanata
[Gɔji]
E7 Ebal Gɔŋ
E7 Gerizim Gɔŋ
F2 Hermon Gɔŋ
[Nui]
B6 Mediterenia Ŋshɔ (Ŋshɔ Wulu)
Ɛ4 Galilea Ŋshɔ
Ɛ10 Ŋoo Ŋshɔ (Ŋshɔ ni Egbo)
[Fai]
Ɛ7 Yakob Nubu
[Nubui]
E7 Yordan Faa
[Picture on page 28]
Galilea Ŋshɔ. Kapernaum yɛ shishigbɛ, yɛ abɛkugbɛ. Nɔ ni wɔnaa lɛ ji Genesaret Ŋa lɛ wuoyi-anaigbɛ
[Picture on page 28]
Samariabii já yɛ Gerizim Gɔŋ lɛ nɔ. Ebal Gɔŋ lɛ yɔɔ sɛɛgbɛ lɛ