کتاب شمارهٔ ۲۱ جامعه
نگارنده: سلیمان
محل نگارش: اورشلیم
تاریخ اتمام نگارش: پیش از سال ۱۰۰۰ ق.م.
کتاب جامعه به منظور بسیار والایی نگاشته شده است. سلیمان در مقام رهبرِ قومِ وقفشدهٔ یَهُوَه موظف بود افراد قوم را در کنار هم و در وفاداری به وقفشان نگاه دارد. در این راستا کوشید به کمک اندرزهای حکیمانهٔ جامعه به وظیفهٔ خود عمل کند.
۲ در جامعه ۱:۱، سلیمان خود را «جامعه» (مؤنث جامع) یعنی «جمعآورنده» میخواند. این کلمه به زبان عبرانی قُهِلِت تلفّظ میشود و در کتب مقدّس عبری همین نام به این کتاب داده شده است. ترجمهٔ یونانی سَبْعینی (سپتواجینت) عنوان این کتاب را اِکْلِزیَستِز نامیده که به معنی «عضوی از اِکْلِزیا (جماعت؛ تجمع)» است که کلمهٔ کلیسا در زبان فارسی از آن مشتق شده است. امّا نام قُهِلِت برای «جامعه» مناسبتر است زیرا که بیشتر در خور سلیمان میباشد و مقصود وی را از نوشتن این کتاب واضحتر بیان میکند.
۳ سلیمان از چه لحاظ یک جمعآورنده بود و چه کسانی را جمع میکرد؟ وی ملّت خود اسرائیل و غریبان یا غیراسرائیلیان ساکن آنجا را گرد پرستش خدایش، یَهُوَه جمع میکرد. پیش از این، هیکل یا معبد یَهُوَه را در اورشلیم بنا کرده بود و در مناسبت اهدای آن همهٔ ملّت را به پرستش خدا فراخوانده یا جمع کرده بود. (۱پاد ۸:۱) حال، با کمک پندهای «جامعه» نه فقط میخواست ملّت خود را از اباطیل و زحمات بیثمر این دنیا برحذر دارد بلکه آنها را به اَعمال ارزنده و مفید تشویق کند. — جا ۱۲:۸-۱۰.
۴ با اینکه در کتاب جامعه از سلیمان بصراحت نام برده نشده است چندین عبارت موجود در متن هویّت او را به عنوان نگارندهٔ این کتاب محرز میسازد. برای مثال، جمعآورنده خود را «بن داود» معرفی میکند و میگوید: «بر اسرائیل در اورشلیم پادشاه بودم.» این مشخصات تنها در مورد پادشاه سلیمان صدق میکند زیرا جانشینانش در اورشلیم فقط بر یهودا حکمرانی میکردند. علاوه بر این، جمعآورنده مینویسد: «من حکمت را به غایت افزودم، بیشتر از همگانی که قبل از من بر اورشلیم بودند؛ و دل من حکمت و معرفت را بسیار دریافت نمود.» (۱:۱، ۱۲، ۱۶) این گفته با آنچه در مورد سلیمان میدانیم مطابقت دارد. جامعه ۱۲:۹ آشکار میسازد که وی «تفکّر نموده، غوررسی میکرد و مَثَلهای بسیار تألیف نمود.» پادشاه سلیمان، سه هزار مَثَل گفت. (۱پاد ۴:۳۲) جامعه ۲:۴-۹ صحبت از برنامههای کشاورزی و عمرانی میکند؛ از تاکستانها، باغهای میوه و بوستانها، چاههای آب و شبکههای آبیاری، ملازمان و غلامان و کنیزان کثیر، اندوختهای از نقره و طلا و دستاوردهای دیگر سخن میگوید. همهٔ اینها در مورد سلیمان صدق میکند. و وقتی که ملکهٔ سَبا حکمت و رونق او را به چشم میبیند، دهان به تحسین میگشاید و میگوید که حتّی «نصفش به من اعلام نشده بود.» — ۱پاد ۱۰:۷.
۵ کتاب جامعه شهر اورشلیم را محل نگارش آن معرفی میکند از آن جهت که میگوید جمعآورنده «در اورشلیم» پادشاه بود. زمان نگارش آن باید اندکی پیش از سال ۱۰۰۰ ق.م. بوده باشد یعنی پس از اشتغال سلیمان به فعالیّتهای متعدد و طبعاً پس از سپری شدن چندین سال از سلطنت ۴۰ سالهاش، ولی قبل از سقوط و تنزل او به قعر بتپرستی. بحتم تا آن زمان سلیمان دانش و حکمتی بسیار فراخ از امور این دنیا به دست آورده و با همهٔ تقلای آدمیان برای کسب مادّیات و ثروت به خوبی آشنا شده بود. در این مقطع زمانی، در حین نگارش جامعه، سلیمان مسلّماً هنوز از التفات خدا برخوردار بود و تحت الهام وی مینوشت.
۶ چگونه میتوان اطمینان داشت که کتاب جامعه «از الهام خداست»؟ معترضانی ممکن است الهامی بودن آن را مورد تردید قرار دهند چونکه نام الٰهی، یَهُوَه، حتّی یکبار نیز در آنجا به چشم نمیخورد. باید گفت که محتوای این کتاب شکّی باقی نمیگذارد که منظور آن ترویج پرستش حقیقی خداست و بدین جهت در زبان اصلی به دفعات به عبارت هااِلوهیم، یعنی «خدای حقیقی» بر میخوریم. اعتراض دیگری که ممکن است مطرح شود این است که هیچ نقلقول مستقیمی از کتاب جامعه در دیگر کتب کتاب مقدّس دیده نمیشود. در جواب باید به تعلیمات و اصولی که در این کتاب ارائه شده است اشاره کرد که کاملاً با بقیّهٔ نوشتههای مقدّس همخوانی دارد. مفسّری به نام کلارک در کتاب «تفسیر» (انگل.)، جلد سوّم، صفحهٔ ۷۹۹ اینطور مینویسد: «کتابی که با عنوان قُهِلِت یا جامعه شناخته شده است، همیشه در نظر یهودیان و کلیسای مسیحی کتابی پذیرفته و آسمانی بوده که تحت الهام خدای متعال تحریر شده است و از جایگاهی شایسته و مقبول در مجموعهٔ کتب قانونی و مقدّس برخوردار است.»
۷ «منقّدین عالی،» با حکمت دنیویشان مدّعیاند که کتاب جامعه نه نوشتهٔ سلیمان است نه بخشی معتبر از «تمامی کتب» زیرا به گفتهٔ آنها نثر و اندیشهٔ آن ثابت میکند که میبایست در دورهای متأخرتر تدوین شده باشد. واضح است که این منقّدین گنجینهٔ عظیم معلومات، دانش و تجربهٔ چشمگیری را که سلیمان پس از افزایش حجم دادوستد بینالمللی و رشد صنایع داخلی اسرائیل و همچنین تماس روزافزون وی با رجال و نخبگان دنیای خارج باید کسب کرده باشد کاملاً نادیده میگیرند. (۱پاد ۴:۳۰، ۳۴؛ ۹:۲۶-۲۸؛ ۱۰:۱، ۲۳، ۲۴) مؤلف «تفسیری کتاب مقدّس» (انگل.)، آقای اِف. سی. کُوک، در جلد چهارم کتاب خود در صفحهٔ ۶۲۲ در این خصوص چنین مینویسد: «مشغولیّتهای روزمره و فعالیّتهای خاص پادشاه بزرگ عبری حتماً وی را فرسنگها از قلمرو زندگی عادی عبرانیان، اندیشهٔ اجتماعی و زبان آنان دور کرده بود.»
۸ از این گذشته، آیا واقعاً لازم است به منابعی خارج از کتاب مقدّس متوسّل شویم تا قانونی بودن کتاب جامعه را به اثبات برسانیم؟ بررسی این کتاب نه فقط انسجام و هماهنگی درونی آن را آشکار میسازد بلکه بر تفاهم و تطابق آن با سایر نوشتههای مقدّس نیز صحه میگذارد.
چرا مفید است؟
۱۵ کتاب جامعه به هیچ وجه کتابی بدبین و منفیباف نیست، برعکس با گوهرهایی درخشان از حکمت الٰهی مزیّن شده است. با اینکه سلیمان بسیاری از دستاوردهای انسان را اباطیل میخواند، هیچ گاه بنای هیکل یَهُوَه را بر کوه موریا واقع در اورشلیم در زمرهٔ آن اباطیل قرار نمیدهد و پرستش پاک یَهُوَه را نیز امری پوچ و بیهوده قلمداد نمیکند. موهبت زندگی را که خدا عطا کرده است بیارزش توصیف نمیکند، بلکه نشان میدهد حیات انسان باید مسرّت و نیکویی وی را سبب شود. (۳:۱۲، ۱۳؛ ۵:۱۸-۲۰؛ ۸:۱۵) زحمات بیهوده و مشقّات مصیبتبار آن است که خدا را نادیده بگیرند. پدری ممکن است دارایی و ثروتی برای پسرش به ارث بگذارد ولی حادثهای بد همه را ضایع میکند و چیزی در دستش باقی نمیماند. چقدر بهتر است که ارثیهای روحانی و غنی از خود به جای بگذارد. واقعاً که چه مصیبتی اگر کسی اموال فراوان داشته باشد ولی نتواند از آن لذّت ببرد. مصیبت بر سر متموّلان این دنیا خواهد آمد چون با دست خالی به مرگ و نیستی ‹خواهند برگشت.› — ۵:۱۳-۱۵؛ ۶:۱، ۲.
۱۶ در متّیٰ ۱۲:۴۲ عیسی مسیح خود را «شخصی بزرگتر از سلیمان» خوانده است. از آنجایی که سلیمان مظهری از عیسی بود آیا نباید انتظار داشت که سخنان سلیمان در کتاب قُهِلِت با تعالیم عیسی همخوان باشد؟ بلی؛ در واقع وجوه تشابه متعددی در سخنان این دو پیدا میکنیم! برای مثال، عیسی بر دامنهٔ گستردهٔ اَعمال خدا تأکید کرده، گفت: «پدر من تا کنون کار میکند و من نیز کار میکنم.» (یو ۵:۱۷) سلیمان نیز به اَعمال خدا اشاره میکند و میگوید: «آنگاه تمامی صنعت خدا را دیدم که انسان، کاری را که زیر آفتاب کرده میشود نمیتواند درک نماید و هر چند انسان برای تجسّس آن زیادهتر تفحّص نماید آن را کمتر درک مینماید و اگر چه مرد حکیم نیز گمان برد که آن را میداند امّا آن را درک نخواهد نمود.» — جا ۸:۱۷.
۱۷ عیسی و سلیمان، هر دو، عابدان حقیقی خدا را تشویق کردند تا گرد هم جمع شوند. (مت ۱۸:۲۰؛ جا ۴:۹-۱۲؛ ۵:۱) گفتههای عیسی در خصوص «انقضای عالَم» و «زمانهای امّتها» با سخنان سلیمان مطابقت میکند که نوشت: «برای هر چیز زمانی است و هر مطلبی را زیر آسمان وقتی است.» — مت ۲۴:۳؛ لو ۲۱:۲۴؛ جا ۳:۱.
۱۸ از این مهمتر، عیسی و شاگردانش با سلیمان همصدا شده، شنوندگان خود را از دام مادّیات بر حذر میدارند. سلیمان میگوید که حکمت محافظی واقعی است چون «صاحبانش را زندگی میبخشد.» عیسی میگوید: «اوّل ملکوت خدا و عدالت او را بطلبید که این همه برای شما مزید خواهد شد.» (جا ۷:۱۲؛ مت ۶:۳۳) در جامعه ۵:۱۰ آمده است: «آنکه نقره را دوست دارد از نقره سیر نمیشود، و هر که توانگری را دوست دارد از دخل سیر نمیشود. این نیز بطالت است.» پولُس نیز در اوّل تیموتاؤس ۶:۶-۱۹ نصیحتی مشابه میدهد و میگوید: «طمع [«عشق به پول،» د ج] ریشهٔ همهٔ بدیها است.» در کنار اینها، مضامین مشابه دیگری نیز در خصوص بعضی از رهنمودهای کتاب مقدّس به چشم میخورد. — جا ۳:۱۷ — اعما ۱۷:۳۱؛ جا ۴:۱ — یعقو ۵:۴؛ جا ۵:۱، ۲ — یعقو ۱:۱۹؛ جا ۶:۱۲ — یعقو ۴:۱۴؛ جا ۷:۲۰ — روم ۳:۲۳؛ جا ۸:۱۷ — روم ۱۱:۳۳.
۱۹ روزی خواهد رسید که حکومت ملوکانهٔ پسر محبوب خدا، عیسی مسیح که در زمان زندگی انسانیاش از خاندان پادشاه حکیم سلیمان بود، اجتماع زمینی جدیدی از انسانها برقرار خواهد کرد. (مکا ۲۱:۱-۵) محتوای نصایح سلیمان که به منظور راهنمایی تابعان پادشاهی وی به قلم آورده است باید برای همهٔ آنانی که چشم امید خود را به ملکوت خدا در دست عیسی مسیح دوختهاند اهمیّتی حیاتی داشته باشد. تحت حکمرانی آن ملکوت، بشر با همان اصول حکیمانهای که جمعآورنده به زبان آورد زندگی خواهد کرد و تا ابد در عنایت خدا حیاتی شاد خواهد داشت. اکنون زمان تجمع ما به گرد پرستش یَهُوَه است تا شادی زندگی تحت ملکوتش را از آنِ خود کنیم. — جا ۳:۱۲، ۱۳؛ ۱۲:۱۳، ۱۴.