Η Μοναδική Ανακάλυψις της Πενικιλλίνης
ΚΑΘΕ φορά που παίρνετε αναπνοή, τρώτε, πίνετε, μυρίζετε ή αγγίζετε κάτι, ο αμυντικός μηχανισμός του σώματός σας δραστηριοποιείται για να σας προστατεύση από την πιθανότητα να μπουν στο αίμα σας βλαβερά βακτηρίδια. Εκατομμύρια λευκών κυττάρων που πλέουν στο αίμα κυριολεκτικά επιτίθενται, καταπίνουν και αφομοιώνουν οποιουσδήποτε βλαβερούς εισβολείς. Αλλά μόνο στις πρόσφατες γενιές έχει κατανοηθή με σαφήνεια η θαυμάσια υγειονομική περίπολος του σώματος.
Πριν από τον αιώνα μας, οι πληγές από εγχειρήσεις που μολύνονταν αποτελούσαν την αιτία πολλών θανάτων στα νοσοκομεία. Άρχισε τότε να κατανοήται ότι τα βακτηρίδια που εισχωρούσαν στην τομή που γινόταν από τον χειρουργό δηλητηρίαζαν το αίμα. Ο μολυσμένος χειρουργικός εξοπλισμός, ο ιματισμός και τα άπλυτα χέρια άρχισαν να θεωρούνται ύποπτα. Ζωές σώθηκαν όταν ο αποστειρωμένος εξοπλισμός, οι μέθοδοι υγιεινής και τα αντισηπτικά έγιναν καθιερωμένη διαδικασία στην εγχείρησι. Χημικές ουσίες όπως η φαινόλη, η λυσόλη και το ιώδιο χρησιμοποιήθηκαν για να ανακόψουν την ανάπτυξι των βακτηριδίων. Αλλά αυτές οι ανακαλύψεις έφεραν μερική μόνο επιτυχία αφού, τα αντισηπτικά σταματούσαν την ανάπτυξι των βακτηριδίων μόνο εξωτερικά στο σώμα.
Η μεγαλύτερη ανάγκη του γιατρού, όμως, ήταν να ανακαλύψη ένα εσωτερικό αντισηπτικό ικανό να καταστρέφη βακτηρίδια αφού αυτά είχαν ήδη εισχωρήσει μέσα στο σώμα, αλλά χωρίς να βλάπτη τον ασθενή. Θα μπορούσε να βρεθή ένα τέτοιο εσωτερικό αντισηπτικό;
Ο Κόσμος των Μικροοργανισμών
Μια κουταλιά γόνιμου χώματος περιέχει εκατομμύρια βακτηριδίων και μούχλας που συνεχώς πολλαπλασιάζονται. Ανάμεσά τους διεξάγεται ένας διαρκής αγώνας για επιβίωσι. Μερικά πολύ επιθετικά βακτηρίδια, για να σκοτώσουν τους αντιπάλους τους, εκλύουν ελάχιστες ποσότητες θανατηφόρου δηλητηρίου. Πρόκειται για το δηλητήριο που λέγεται αντιβιοτικό. Έτσι, όταν απομονωθούν διάφορα δηλητήρια από διάφορα είδη βακτηριδίων, αποκτάται μια ποικιλία αντιβιοτικών.
Υποθέστε, παραδείγματος χάρι, ότι ωρισμένα βακτηρίδια εισέβαλαν στο σώμα σας. Σήμερα, ίσως είναι σχετικά εύκολη διαδικασία το να γράψη ο γιατρός ένα ωρισμένο αντιβιοτικό για την ασθένειά σας. Αλλά ακόμη και μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1920, η ιδέα της απομονώσεως ενός ειδικού αντιβιοτικού από τα βακτηρίδια και η εισαγωγή του στο αίμα ως ασφαλούς αντισηπτικού, απερρίπτετο από τους Βρεταννούς γιατρούς. Επικρατούσε η γενική άποψις ότι δεν υπήρχε καμμιά ουσία που θα μπορούσε να καταπολεμήση τα κύτταρα των βακτηριδίων χωρίς ταυτόχρονα να βλάψη τα ανθρώπινα κύτταρα. Ένας γιατρός, όμως, επέμενε να σκέπτεται διαφορετικά.
Ο Σκωτσέζος Αλεξάντερ Φλέμινγκ δαπάνησε ολόκληρη σχεδόν τη ζωή του σαν γιατρός στο Λονδίνο, μελετώντας τα προβλήματα της μολύνσεως και τη χρήσι αντισηπτικών. Το 1922 έκανε μια αξιόλογη παρατήρησι. Πήρε ένα δοκιμαστικό σωλήνα που περιείχε νερό ανακατεμένο με αβλαβή βακτηρίδια που έκαναν το νερό γαλακτώδες. Σ’ αυτό, πρόσθεσε μόνο μια σταγόνα από ανθρώπινο δάκρυ. Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, η γαλακτώδης ουσία καθάρισε! Ήταν φανερό ότι στα ανθρώπινα δάκρυα έπρεπε να υπάρχη κάποια χημική ουσία ικανή να καταστρέφη τα βακτηρίδια με καταπληκτική ταχύτητα. Την ωνόμασε «λυσοζύμη» επειδή μπορούσε να «λύση,» δηλαδή, να διαλύση τα βακτηρίδια.
Η λυσοζύμη, όμως, αποδείχθηκε απογοητευτική επειδή ήταν μεν αποτελεσματική εναντίον αβλαβών μικροβίων, αλλά ανίσχυρη εναντίον εκείνων που προκαλούν μόλυνσι. Η ανακάλυψις, όμως, ήταν εξαιρετικά ωφέλιμη κατά το ότι υπέδειξε στον Φλέμινγκ μια εντελώς καινούργια αρχή στον αγώνα της ανθρωπότητας κατά των μολύνσεων—την καταστροφή των βακτηριδίων με τη χρήσι μιας αβλαβούς χημικής ουσίας. Η ανακάλυψις αυτή, τον προετοίμασε για ένα παρόμοιο περιστατικό που συνέβη έξι χρόνια αργότερα.
Η Ιστορική Στιγμή της Ανακαλύψεως
Το 1928, ο Φλέμινγκ καλλιεργούσε στο εργαστήριό του, σε αβαθή γυάλινα πιάτα, σταφυλόκοκκους, τα βακτηρίδια που προξενούν τους δοθιήνες (καλόγηρους). Ένας παλιός του φίλος, ονόματι Πράυς, πέρασε για να τον δη. Κάτι που επρόκειτο να σημάνη τη διαφορά μεταξύ ζωής και θανάτου για πλήθη ανθρώπων επρόκειτο να λάβη χώρα. Ενώ μιλούσε στον Πράυς, ο Φλέμινγκ έβγαλε το σκέπασμα από μερικές από τις καλλιέργειές του. Ξαφνικά, σταμάτησε να μιλά. Αφού παρατήρησε μια καλλιέργεια για λίγο, είπε με τον συνηθισμένο αδιάφορο τόνο του: «Τι αστείο. . .» Στην καλλιέργεια είχε δημιουργηθή μούχλα, ως συνήθως. Αλλά γύρω από τη μούχλα, οι αποικίες των σταφυλόκοκκων είχαν διαλυθή. Αντί να σχηματίσουν αδιαφανείς κίτρινες μάζες, έμοιαζαν με δροσοσταλίδες.
Ο Φλέμινγκ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι κάτι που παρήγε η μούχλα διασκόρπιζε τα βακτηρίδια και τα διέλυε. Σήμερα γνωρίζομε ότι αυτό το κάτι ήταν η πενικιλλίνη, ένα φάρμακο που επρόκειτο να φέρη επανάστασι στο χώρο της ιατρικής. Η άφιξις του ορθού σπορίου, που έπεσε από τον αέρα και στο σωστό πιάτο καλλιέργειας, ίσως υπήρξε η σύμπτωσις των συμπτώσεων.
Αργότερα, ο Φλέμινγκ καλλιέργησε μια γαλαζοπράσινη μούχλα (όμοια μ’ εκείνη που εμφανίζεται στα πορτοκάλια, στο μπαγιάτικο ψωμί, στο μπαγιάτικο τυρί, στα σάπια φρούτα) στην επιφάνεια υγρού ζωμού κρέατος. Η μούχλα απορρόφησε τροφή και εξέχεε το αντιβιοτικό της. Μετά από μερικές μέρες τη φιλτράρισε σαν ακατέργαστο χυμό τον οποίο ο Φλέμινγκ ωνόμασε τότε πενικιλλίνη.
Μέσα σε δοκιμαστικό σωλήνα αυτός ο χυμός της μούχλας κατέστρεψε τα βακτηρίδια της γονόρροιας, της μηνιγγίτιδας, της διφθερίτιδας, και της πνευμονίας. Και, το πιο σπουδαίο, δεν ήταν δηλητηριώδης για τον άνθρωπο! Ο Φλέμινγκ εισηγήθηκε στον ιατρικό κύκλο ότι ίσως επρόκειτο για το ιδεώδες αντισηπτικό. Τα ακροατήριά του αντέδρασαν με ψυχρή αδιαφορία. Πίστευαν έντονα ότι εφόσον τα βακτηρίδια είχαν εγκατασταθή μέσα στο σώμα, ήσαν απρόσιτα απ’ όλες τις χημικές ουσίες.
Επειδή ο Φλέμινγκ και οι βοηθοί του δεν γνώριζαν πώς να χειρισθούν τα προβλήματα χημείας που συνδέονταν με την απομόνωσι και τον καθαρισμό της πενικιλλίνης, ουσιαστικά τίποτε περισσότερο δεν έγινε ως προς την ανάπτυξί της για οκτώ και πλέον χρόνια. Τα πράγματα έδειχναν ότι η πενικιλλίνη επρόκειτο να ξεχασθή.
Η Απομόνωσις της Πενικιλλίνης
Το 1939, κυρίως λόγω των μολύνσεων που μεταδίδονταν στους στρατιώτες στα πεδία της μάχης, δύο επιστήμονες εκπαιδευμένοι στην ιατρική και στη χημεία, ο Χάουαρντ Γουώλτερ Φλόρεϋ και Έρνστ Μπόρις Τσέιν, συνεργάσθηκαν στην Αγγλία σε μια προσπάθεια να ερευνήσουν την καταπολέμησι των βακτηριδίων. Η έρευνά τους τους ωδήγησε στα συγγράμματα του Φλέμινγκ περί λυσοζύμης και πενικιλλίνης. Σύντομα, άρχισαν να εργάζωνται με το χυμό της μούχλας του Φλέμινγκ και, μετά από επανειλημμένες αποτυχίες, παρήγαγαν τελικά τη χημική ουσία υπό μορφή στερεάς σκόνης.
Ο ενθουσιασμός ήταν μεγάλος όταν θεραπεύθηκαν τέσσερις ποντικοί που είχαν προσβληθή από μόλυνσι. Έπειτα, το 1941, έγινε η πρώτη επιτυχής θεραπεία ανθρώπου. Όπως ανέφερε ένας επιστήμονας, η αντίδρασις στην πενικιλλίνη θεωρήθηκε σχεδόν θαυματουργική. Αποδείχθηκε ότι η πενικιλλίνη μπορούσε να διαλυθή 120 εκατομμύρια φορές και ωστόσο να παραμένη αποτελεσματική κατά των βακτηριδίων. Αυτό ήταν σχεδόν απίστευτο!
Εξ αιτίας των προβλημάτων στη διάρκεια του πολέμου, ο Φλόρεϋ, μαζί με την πολύτιμη μούχλα του, μετακόμισε από την Αγγλία στην Πεόρια του Ιλλινόις, στις Η.Π.Α. Η μούχλα του Φλέμινγκ ήταν ακατάλληλη για μαζική παραγωγή πενικιλίνης. Μετά από εκτεταμένες έρευνες, η Μαίρη Χαντ από την Πεόρια, η οποία βοηθούσε τον Δρα Κέννεθ Μπ. Ρέιπερ και στην οποία δόθηκε ο τίτλος «Μουχλιασμένη Μαίρη,» βρήκε μια κατάλληλη μούχλα από ένα σαπισμένο μηλοπέπονο. Τα παράγωγα της μούχλας του έχουν γίνει κύρια πηγή πενικιλλίνης. Σύντομα, η πενικιλλίνη παρήγετο μαζικά σε πολλές χώρες, και οι Φλέμινγκ, Φλόρεϋ και Τσέιν τιμήθηκαν με το βραβείο Νόμπελ Ιατρικής το 1945.
Ένα Άλυτο Μυστήριο
«Τι αστείο!» αναφώνησε ο Φλέμινγκ το 1928 για να δείξη ότι αυτό που είδε στο πιάτο καλλιέργειας ήταν δύσκολο να εξηγηθή. Πράγματι φαίνεται απίστευτο το ότι πολλές προσπάθειες πολλών επιστημόνων, περιλαμβανομένου και του ίδιου του Φλέμινγκ, ποτέ δεν πέτυχαν να ξανασυμβή το ίδιο πράγμα! «Μια από τις πιο τυχερές συμπτώσεις που συνέβησαν ποτέ στην ιατρική,» σχολίασε ο Λόρδος Φλόρεϋ. Τριάντα έξι χρόνια αργότερα, ο Καθηγητής Ρόναλντ Χέαρ, σε μια προσπάθεια να λύση το μυστήριο, έκαμε μια περίπλοκη σειρά πειραμάτων και επιβεβαίωσε ότι, αυτό που συνέβη στο εργαστήριο του Φλέμινγκ πρέπει να ήταν κάτι πολύ εξαιρετικό.
Το 1971 ο Σερ Έρνστ Μπόρις Τσέιν συνώψισε την τότε επιστημονική άποψι ως εξής:
«Το φαινόμενο που παρατήρησε ο Φλέμινγκ φαίνεται απλό και αρκετά ευθές, αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι, και λίγοι άνθρωποι γνωρίζουν και κατανοούν την πολυπλοκότητά του και το γεγονός ότι χρειάσθηκε η σύμπτωσις μερικών πολύ ασυνήθιστων περιστάσεων για να γίνη δυνατή η παρατήρησις.»
Άλλοι έχουν εκφράσει την άποψι ότι ο Φλέμινγκ παρερμήνευσε και παρανόησε αυτό που είδε στο πιάτο του εργαστηρίου του και ότι δεν μπορούσε να συμβή με τον τρόπο που ο Φλέμινγκ νόμισε ότι συνέβη. Αλλά κι αν εκφράζωνται αμφιβολίες ως προς το ποιος πραγματικά ανακάλυψε την πενικιλλίνη, πότε και πώς, το τελικό αποτέλεσμα παραμένει—ένα αληθινά αξιόλογο, σωτήριο φάρμακο στη διάθεσι της ιατρικής.
Κίνδυνοι της Πενικιλλίνης
Στα άτομα που δεν είναι ευαίσθητα η πενικιλλίνη δεν παρουσιάζει παρενέργειες, αλλά μερικά ευπαθή άτομα παθαίνουν δερματικά εξανθήματα ή έχουν δυσκολίες στην αναπνοή. Μερικά άτομα υποφέρουν από ένα είδος σοκ, και μερικοί έχουν πεθάνει. Δεν πρόκειται για πανάκεια. Υπάρχουν πολλές συνηθισμένες ασθένειες στις οποίες δεν έχει καμμιά επίδρασι, περιλαμβανομένου και του κοινού κρυολογήματος, επειδή τα αντιβιοτικά δεν έχουν κάποια επίδρασι σε μολύνσεις που προκαλούνται από ιούς, αλλά είναι αποτελεσματικά μόνο στις μολύνσεις από βακτηρίδια. Αλλά το Σάιενς Γουώρλντ, της 10ης Ιανουαρίου 1980, σχολίασε ότι πολλοί γιατροί δίνουν αντιβιοτικά μόνο και μόνο για να «εξασφαλισθούν και να εμποδίσουν τη βακτηριακή μόλυνσι προτού συμβεί.»
Εξ αιτίας της φήμης της, πολλοί αφελείς ασθενείς ζητούν πενικιλλίνη επειδή πιστεύουν ότι θα φέρη άμεση ανακούφιση, και, δυστυχώς, οι γιατροί τη χορηγούν πολύ εύκολα. «Δεν θα έδινα πενικιλλίνη χωρίς καλλιέργεια,» συμβουλεύει ο Δρ Τζέιμς Σμιθ , έκτακτος καθηγητής της ιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Νοτιοδυτικής Ιατρικής Σχολής του Τέξας και προϊστάμενος για λοιμώδη νοσήματα στο Νοσοκομείο της Ενώσεως Βετεράνων του Ντάλλας. Οι υγειονομικές αρχές προειδοποιούν ότι από την άποψι του πληθυσμού σαν σύνολο η εκτενής και μη αναγκαία χρήσις της πενικιλλίνης είναι πολύ ανεπιθύμητη γιατί ενθαρρύνει την εμφάνιση και διάδοσι βακτηριδίων που προηγουμένως καταστρέφονταν αλλά τώρα ανθίστανται στην πενικιλλίνη. «Αν συνεχισθή η κατάχρησις των αντιβιοτικών θα το πληρώσωμε ακριβά,» σχολιάζει ο Δρ Στάνλεϋ Φάλιου, καθηγητής μικροβιολογίας και παθολογίας στο Πανεπιστήμιο της Ουάσινγκτον. «Δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι θα έχωμε πάντοτε το κατάλληλο αποτελεσματικό φάρμακο,» είπε, σχολιάζοντας για ένα αριθμό υπέρ-μικροβίων που τώρα ανθίστανται στα αντιβιοτικά. Μερικοί γιατροί τα γράφουν μόνο όταν είναι απαραίτητα—και αυτό δεν συμβαίνει συχνά. Σε μερικές χώρες θεωρείται τώρα ότι είναι ένα από τα φάρμακα στα οποία πρέπει να καταφεύγη κανείς σαν τελευταία λύσι. Ποτέ δεν πρέπει να λαμβάνωνται παρά μόνο κατόπιν συμβουλής του γιατρού.
Η τεράστια δύναμις της πενικιλλίνης στο να καταστρέφη τα βακτηρίδια που ευθύνονται για τις πολυάριθμες μολύνσεις που απειλούν τη ζωή, σε συνδυασμό με την ικανότητά της να το κάνη αυτό χωρίς να παρεμβαίνη στον αμυντικό μηχανισμό του σώματος, την καθιστά ένα από τα σημερινά φάρμακα-θαύματα. Πώς ακριβώς το ανθρώπινο γένος σκόνταψε πάνω της, είναι κάτι το μοναδικό. Κανείς δεν γνωρίζει πραγματικά!