Οι Σαρδέλλες που Εξαφανίζονται—Ένα Άλυτο Μυστήριο
Από τον ανταποκριτή του «Ξύπνα!» στη Νότια Αφρική
«ΜΑΝΙΑ για Σαρδέλλες Πλήττει τη Νότια Ακτή.» Αυτός ήταν ο τίτλος μιας ειδήσεως της εφημερίδας Σταρ του Γιοχάννεσμπουργκ, με ημερομηνία 26 Ιουλίου 1978. Η αφήγησις έλεγε: «Εκατοντάδες άνθρωποι εξοπλισμένοι με κουβάδες, κοφίνια και πλαστικές τσάντες, τσαλαβουτούσαν μέσα στη θάλασσα στην Ακτή Μαρίνα, νότια της Μάργκεητ, για να πιάσουν σαρδέλλες από το μεγάλο κοπάδι που είχε βγη στα ρηχά νωρίς εκείνο το πρωί. Η ακτή είναι γεμάτη κόσμο και όλοι μπαίνουν με μανία στο νερό μέχρι τη μέση.» Το ετήσιο «κυνήγι σαρδελλών» είχε αρχίσει.
Κοπάδια από σαρδέλλες ή σαρδινέλλες—οι δύο όροι είναι σχεδόν ταυτόσημοι—εμφανίζονται τακτικά στην ανατολική ακτή της νότιας Αφρικής στη διάρκεια του νότιου χειμώνα κάθε χρόνο, περίπου τον Ιούλιο. Τα κοπάδια εντοπίζονται πρώτα κοντά στο λιμάνι του Ανατολικού Λονδίνου, στη νότια άκρη της Αφρικής. Από την ξηρά η θέα χιλιάδων θαλάσσιων πουλιών που γυρίζουν και βουτούν στη θάλασσα σ’ ένα ωρισμένο σημείο δείχνει τη θέσι του κοπαδιού. Μερικές φορές, φαίνονται να κολυμπούν μπροστά από το κύριο κοπάδι, κοπάδια «πιλότων.» Τα κύρια κοπάδια είναι τεράστια, συχνά έχουν έκτασι αρκετών τετραγωνικών μιλίων—αναρίθμητα εκατομμύρια ψάρια!
Τι θαυμάσια ευκαιρία γι’ αυτούς που τους αρέσουν τα ψάρια! Εκτός από τα αδηφάγα θαλασσοπούλια και τους πεινασμένους ανθρώπους, οι σαρδέλλες αποτελούν τη λεία θαλάσσιων αρπακτικών—δελφινιών, καρχαριών και άλλων μεγάλων ψαριών. Συγκεντρώνονται κατά εκατοντάδες σ’ αυτό το πλούσιο συμπόσιο. Ωστόσο, οι επιθέσεις τους περιορίζονται στην έξω πλευρά του κοπαδιού. Η μεγάλη πυκνότητα του κοπαδιού εμποδίζει αυτά τα ιχθυοβόρα τέρατα να διεισδύσουν στο συμπαγές πλήθος εκατομμυρίων σαρδελλών. Αν το έκαναν αυτό τα μεγαλύτερα ψάρια, δεν θα μπορούσαν ν’ αναπνεύσουν από τα βράγχιά τους.
Παρ’ όλα αυτά, μερικές φορές, όπως λέγουν οι ειδικοί, η αδηφαγία και η δραστηριότητα των αρπακτικών κάνουν το κοπάδι να βγη στην ακτή. Το κοπάδι μπορεί, επίσης, να επηρεάζεται από τους ανέμους ή την κυκλοφορία του νερού. Όποιοι κι’ αν είναι οι λόγοι ή οι αιτίες, μέρος του φαινομένου του κυνηγίου σαρδελλών είναι, μερικές φορές, μια θεαματική έξοδος των κοπαδιών στις ακτές. Μερικοί ισχυρίζονται ότι τα ψάρια στοιβάζονται το ένα πάνω στο άλλο στην ακτή σε ύψος ενός μέτρου (τριών ποδών). Συνοδεύονται συνήθους από θαλάσσιους «κυνηγούς,» μεγαλύτερα ψάρια, που διασχίζουν ανήσυχα τα ρηχά νερά και πιάνονται σε μεγάλους αριθμούς από τους τοπικούς ψαράδες.
Τα γιγαντιαία κοπάδια, κατευθυνόμενα προς βορρά, φθάνουν τελικά στο Ντουρμπάν. Τότε, λαμβάνει χώρα ένα καταπληκτικό πράγμα. Εξαφανίζονται!
Προτού εξετάσωμε τις αιτίες γι’ αυτό το θεαματικό κυνήγι σαρδελλών και το μυστηριώδες τέλος του, ας μάθωμε περισσότερα γι’ αυτά τα μικρά, αλλά άφθονα ψάρια.
«Σαρδίνη η Οφθαλμόστικτος»
Αυτή είναι η επιστημονική ονομασία της σαρδέλλας ή σαρδινέλλας (οι μικρές σαρδινέλλες συνήθως ονομάζονται σαρδέλλες), που αποτελεί το διάσημο «κυνήγι.» Είναι τα πιο άφθονα απ’ όλα τα ψάρια που απαντώνται στις παραλιακές περιοχές της Νότιας Αφρικής. Φθάνουν τελικά σε μήκος 25 ως 30 εκατοστών (10 ως 12 ίντσες). Έχουν χαριτωμένο σχήμα, το χρώμα τους είναι ανοιχτό και σκούρο μπλε ή ανοιχτό και σκούρο πράσινο, κολυμπούν γρήγορα και είναι εξαιρετικά ευαίσθητο ψάρια στις διακυμάνσεις της θερμοκρασίας και πυκνότητας του νερού.
Τεράστια κοπάδια απαντώνται πέρα από την ακτή της Ναμίμπια (Νοτιοδυτική Αφρική), ιδιαίτερα γύρω από τον Κόλπο Ουάλβις. Η σαρδέλλα είναι ψάρι της επιφανείας, συχνάζει στα κρύα νερά που αναπηδούν στη δυτική ακτή. Απ’ αυτή την περιοχή, προφανώς, μερικά κοπάδια μετακινούνται προς το νότο, γύρω από το Κέηπ και εν συνεχεία κατευθύνονται βόρεια για να σχηματίσουν το κυνήγι σαρδελλών του Νατάλ.
Η Σαρδίνη η οφθαλμόστικτος, που απαντάται στα νερά της Νότιας Αφρικής, έχει πολλούς συγγενείς και σ’ άλλα μέρη του κόσμου. Αξιοσημείωτη είναι η Σαρδίνη η Ευρωπαϊκή—η κύρια πηγή των γνωστών κονσερβοποιημένων σαρδελλών. Και η Βόρεια Αμερική έχει επίσης τη σαρδέλλα της, τη Σαρδίνη τη σάγαξο, που είναι γνωστή ως «σαρδέλλα της Καλιφόρνιας.» Όλες αυτές οι σαρδέλλες ανήκουν στην οικογένεια των Κλυπεϊδών ιχθύων.
Αλλά γιατί αυτές οι μυριάδες των ψαριών κάνουν αυτό το μακρύ, αργό ταξίδι γύρω από τα άκρα της Αφρικής; Γιατί ή πώς εξαφανίζονται τόσο μυστηριωδώς; Μήπως για να γεννήσουν τα αυγά τους;
Εποχή της Ωοτοκίας;
Γενικά, η σαρδέλλα γεννά τα αυγά της τον περισσότερο καιρό του έτους. Αλλά η κύρια περίοδος, όπως πιστεύεται, είναι από τον Σεπτέμβριο ως τον Φεβρουάριο. Αυτή η ωοτοκία είναι γόνιμη. Υπολογίζεται ότι μια και μόνο θηλυκή σαρδέλλα μπορεί να γεννήση περίπου 95.000 αυγά! Αυτά τα αυγά επιπλέουν στα επιφανειακά νερά, και μετά από λίγες μέρες εκκολάπτονται σε κάμπιες και τελικά μεταμορφώνονται σε μικροσκοπικά ψάρια.
Η κύρια ωοτοκία της σαρδινέλλας της Νότιας Αφρικής λαμβάνει χώρα σε θερμοκρασία που κυμαίνεται από 13,8° ως 16° Κελσίου (56,8° ως 60,8° Φαρενάιτ) πέρα από τη δυτική ακτή της Νότιας Αφρικής. Η μέση θερμοκρασία των 15° Κελσίου (59° Φαρενάιτ) δίνει τις πιο ευνοϊκές συνθήκες για εντατική ωοτοκία. Από χάρτες επιφανείας της θαλάσσης που εξέδωσε το Γραφείο Θαλασσίων Καιρικών Συνθηκών στο Γιάνγκσφιλντ του Κέηπ Τάουν, διαπιστώθηκε ότι η θερμοκρασία του Νατάλ ή ανατολικής ακτής σπάνια πέφτει κάτω από τους 19° Κελσίου (66° Φαρενάιτ). Αυτή η θερμοκρασία υπερβαίνει την κανονική θερμοκρασία για εντατική ωοτοκία. Εξετάζοντας αυτό τον παράγοντα και τον βαθμό σεξουαλικής ωριμότητας των σαρδελλών, φαίνεται απίθανο ότι το ελατήριο της φυγής είναι η ωοτοκία.
Μετανάστευσις;
Μήπως οι αναρίθμητες μυριάδες των σαρδελλών μεταναστεύουν για να βρουν καλύτερη τροφή;
Δείγματα στομαχιού από τα κοπάδια έδειξαν ότι το 75 τοις εκατό των ψαριών ήσαν άδεια ενώ το άλλο 25 τοις εκατό αποκάλυψε περιεκτικότητα 7,7 τοις εκατό σε φυτοπλαγκτόν και 8,3 τοις εκατό σε ζωοπλαγκτόν (μικροσκοπικοί φυτικοί και ζωικοί οργανισμοί που επιπλέουν στη θάλασσα). Η ποσότητα σε πλαγκτόν που βρίσκεται στην ανατολική ακτή είναι σχετικά χαμηλή σε σύγκρισι μ’ αυτή που βρίσκεται στη δυτική ακτή.
Στη διάρκεια του Ιουλίου 1959 και 1960, σε 69 ψαριές πέρα από την ανατολική ακτή διαπιστώθηκε ότι υπήρχε μια ολική απουσία νεαρών σαρδινελλών. Έτσι, δεν υπάρχει τίποτε που να δείχνη ότι στα νερά του Νατάλ οι σαρδέλλες γεννούν τα αυγά τους. Επομένως, είναι απίθανο αυτή η τεράστια εξαφάνισις των σαρδελλών να οφείλεται σε μετανάστευσι για τροφή.
Γιατί, λοιπόν, οι σαρδέλλες ακολουθούν αυτή την πορεία; Μια πιθανότητα θα μπορούσε να είναι η αντίδρασίς τους στα ρεύματα της θάλασσας. Επικρατεί γενικά η άποψις ότι τα ρεύματα παίζουν μεγάλο ρόλο στην κατεύθυνσι των κινήσεων των ψαριών. Ο Χάρντεν Τζώουνς, στο βιβλίο του Μετανάστευση των Ψαριών, δείχνει ότι τα ψάρια μπορούν να χρησιμοποιήσουν για μετανάστευσι ένα σύστημα ρεύματος και αντιρεύματος. Ωστόσο, εξηγεί επίσης ότι τα ψάρια μπορεί να μεταφερθούν παθητικά, ή να παρασυρθούν, σε πολύ μεγάλες αποστάσεις από τα ρεύματα, και ότι «μια απλή διασπορά των ψαριών θα μπορούσε να έχη κάλλιστα την εμφάνισι πραγματικής μεταναστεύσεως.»
Η Μυστηριώδης Εξαφάνισίς Τους
Το ζήτημα αυτό έχει ερευνηθή. Αλλά οι προσπάθειες των επιστημόνων να επικολλήσουν μετάλλινες πλάκες σαν ταυτότητες σε αρκετές σαρδινέλλες στη διάρκεια του κυνηγιού των σαρδελλών απέβησαν ανεπιτυχείς. Στη διάρκεια του 1953, μόνο σε 69 σαρδινέλλες επικολλήθησαν εσωτερικές μετάλλινες πλάκες, αλλά καμμιά απ’ αυτές δεν ξαναβρέθηκε. Ωστόσο, το 1960 μια είδησις από έναν τοπικό ψαρά δίνει κάποια πιθανή εξήγησι. Σε προηγούμενα χρόνια, είχε παρατηρήσει μεγάλα κοπάδια να κινούνται προς νότο στη διάρκεια της νότιας ανοίξεως, περίπου τον Σεπτέμβριο. Το 1958 έπιασε μερικές απ’ αυτές τις σαρδινέλλες και είπε ότι «ήσαν λεπτές, χωρίς λάδι, και αποσυντίθεντο αμέσως μετά τη σύλληψί τους.»
Μήπως επιστρέφουν οι σαρδινέλλες στον Ατλαντικό Ωκεανό μέσω ενός ρεύματος που πλέει νοτιοδυτικά (προς το ακρωτήριο Αγκούλιας); Αυτό είναι μόνο μια πιθανότητα που δεν είναι ακόμα επιβεβαιωμένη με γεγονότα.
Αξία Τροφής
Μολονότι το κίνητρο και το τέλος του «κυνηγιού σαρδελλών» καλύπτεται ακόμη με μυστήριο, είναι αδιαμφισβήτητο γεγονός το ότι οι σαρδέλλες αποτελούν μια τρομακτική πηγή τροφής και για τους ανθρώπους και για τα ζώα. Αυτά τα μικρά ψάρια ζυγίζουν μόνο περίπου 85 γραμμάρια (τρεις ουγγιές) κατά μέσο όρο, αλλά δίνουν 175 θερμίδες, 20 γραμμάρια πρωτεΐνης και εννιά γραμμάρια λίπους. Αυτές οι νόστιμες σαρδέλλες που κονσερβοποιούνται με λάδι ή σάλτσα ντομάτας είναι πολύ θρεπτικές!
Η ποικιλία θαλάσσιας ζωής είναι πράγματι καταπληκτική. Υποδηλοί ένα Δημιουργό που δεν είναι μόνο γενναιόδωρος, αλλ’ αγαπά επίσης και την ποικιλία. Σκεφθήτε ότι στις θαλάσσιες περιοχές της νότιας Αφρικής μόνο, μια έκθεσις του 1953 δείχνει ότι υπάρχουν 1.325 είδη ψαριών. Υπάρχουν πολλά ακόμη να μάθωμε για όλη αυτή τη θαλάσσια ζωή. Και σ’ αυτά περιλαμβάνεται η απάντησις στο ερώτημα, «Γιατί οι σαρδέλλες της Νότιας Αφρικής κάνουν αυτή τη διάσημη, θεαματική εμφάνισι και μετά εξαφανίζονται;»
Αυτό παραμένει ακόμη μυστήριο!
[Χάρτης/Εικόνα στη σελίδα 9]
(Για το πλήρως μορφοποιημένο κείμενο, βλέπε έντυπο)
Νότιος Αφρική
Ντουρμπάν
Ανατολικό Λονδίνο
Πορτ Ελίζαμπεθ
Κέηπ Τάουν