Θαλασσόγυφτοι του Μιντανάο

Από τον ανταποκριτή του «Ξύπνα!» στις Φιλιππίνες

ΟΤΑΝ ακούμε να μιλούν για τσιγγάνους, το πρώτο πράγμα που μας έρχεται στο νου είναι ίσως ο περιπλανώμενος λαός της ηπειρωτικής Ευρώπης, με το σκούρο δέρμα και τα μαύρα μάτια και με τα εξωτικά έθιμα και τις πολύχρωμες ενδυμασίες. Ακούσατε, όμως, ποτέ για το θαλασσινό αντίστοιχο τους, τους θαλασσόγυφτους της Ανατολής;

Μπορείτε να τους δήτε εδώ στις Φιλιππίνες, στην όμορφη Ζαμποάνγκα ή πιο βαθιά στο νότο ανάμεσα στα ηλιόλουστα νησιά του Αρχιπελάγους Σούλου. Πρόκειται για τους Μπαζάους μια από τις ογδόντα μία περίπου εθνικές ομάδες αυτής, της χώρας. Τους αποκαλούν με το ρομαντικό όνομα θαλασσόγυφτους εξ αιτίας του πλωτού νομαδικού τρόπου της ζωής των. Επί αιώνες η μόνη τους κατοικία υπήρξαν τα πλωτά σπίτια και τα σπίτια επάνω σε πασσάλους, σε αμμουδερές παραλίες και κοραλλιογενείς ξέρες.

Θαλασσόγυφτοι υπάρχουν επίσης και στη Μαλαισία στην Ινδονησία και στη Βιρμανία, και αυτοί που κατοικούν εδώ στις Φιλιππίνες θεωρούνται Ινδο-Μαλαισιακής καταγωγής. Οι ανθρωπολόγοι πιστεύουν ότι οι προγονοί των μετανάστευσαν από τις παραλιακές πεδιάδες της Βόρνεο. Ο χαρακτηριστικός Μπαζάου έχει μια όψι ανεμοδαρμένη και ηλιοκαμένη. Η μακρόχρονη και συνεχής έκθεσίς του στον ήλιο έχει ξεθωριάσει τα μαλλιά του, που έχουν γίνει κοκκινωπά. Το πρόσωπό του είναι αδύνατο, με ψηλά μήλα και καμπουρωτή μύτη.

Λέγεται ότι το 1521 ο Φερδινάνδος Μαγελλάνος, αναζητώντας νέους δρόμους προς την Άπω Ανατολή, είδε πλωτά χωριά ανάμεσα στη Βόρνεο και στα νησιά μας. Αλλ’ ακόμη και πριν από εκείνη την εποχή, οι Μπαζάους μετακόμιζαν από το ένα αραξοβόλι στο άλλο, και έβγαιναν στην ξηρά μόνο για να πουλήσουν ή ν’ ανταλλάξουν ψάρια και μαργαριτάρια και να προμηθευθούν τα απαραίτητα για τις απλές ανάγκες τους: κασσάβα (ταπιόκα), ρύζι, ζαχαροκάλαμο, καρύδες ή κάποιο τροπικό φρούτο όπως είναι το δούριον, το μαράνγκ, το ραμπουτάν και το μανγκοστήν. Μερικοί απ’ αυτούς παραμένουν στην ξηρά μόνο για λίγες ώρες, άλλοι για εβδομάδες ή μήνες, και σ’ αυτές τις περιπτώσεις αναπτύσσεται μια προσωρινή κοινότητα.

Η Κοινότης των Μπαζάου

Χτισμένες σε ρηχά νερά, οι καλύβες τους με τα ξυλοπόδαρα συνδέονται η μια με την άλλη με εύθραυστες πρόχειρες γέφυρες, που είναι συχνά φτιαγμένες από μια μοναδική σανίδα ή μπαμπού χωρίς κάγκελα. Οι σκάλες είναι σπάνιες—ένας γερτός κορμός που ακουμπά στο κατώφλι από την κοινή γέφυρα ή από το υγρό έδαφος είναι αρκετός. Γύρω και κάτω απ’ αυτές τις καλύβες υπάρχουν κανώ που είναι τοπικώς γνωστά ως λίπα-λίπα, καθώς και εξώσκαλμες βάρκες, πιρόγες και άλλα πλεούμενα που αποτελούν σπίτια αυτά τα ίδια. Οι Μπαζάους είναι ένας πολύ συνδεδεμένος λαός. Μια καλύβα ή ένα και μόνο πλωτό σπίτι μπορεί να περιλαμβάνη μια ολόκληρη οικογένεια, με τους γονείς, τα νυμφευμένα τέκνα και τα εγγόνια.

Τα παιδιά, συχνά γυμνά, κολυμπούν και παίζουν στα ρηχά. Οι γυναίκες πλένουν τα ρούχα και λούζονται, μαγειρεύουν ή περνούν την ώρα τους στην εξώπορτα με ζωηρές, ελαφρές συζητήσεις. Άλλες φροντίζουν για τα παιδιά τους και μπαλώνουν δίχτυα ή πλέκουν ψάθες. Μερικές ψάχνουν για κογχύλια, φύκια, αχινούς και άλλα θαλασσινά φαγώσιμα. Οι άνδρες, αφ’ ετέρου, είναι απασχολημένοι στην κατασκευή και επισκευή πλοιαρίων ή ετοιμάζουν τα σύνεργα της ψαρικής. Η εργασία κατασκευής μιας πιρόγας μπορεί να διαρκέση τρεις μήνες έως ότου τελειώση, και ίσως τρία χρόνια αργότερα χρειασθή ν’ αντικατασταθή. Τα εργαλεία τους είναι υποτυπώδη—σκαρπέλλα, εργαλεία όμοια με τσεκούρια και άλλα τέτοια πρωτόγονα εργαλεία. Μερικές φορές οι άνδρες πηγαίνουν για ομαδικό ψάρεμα. Δέκα περίπου πλοιάρια σχηματίζουν μια οριζόντια γραμμή και όταν δουν ένα κοπάδι ψάρια, κάνουν θόρυβο για να τα οδηγήσουν σ’ ένα βραχώδη ύφαλο ή σε άλλο κατάλληλο χώρο για να τα καμακώσουν πιο εύκολα. Η λεία τους συνήθως περιλαμβάνει καρχαρίες, σαλάχια, χταπόδια και τόννους.

Όσον αφορά τον χαρακτήρα τους, οι Μπαζάους είναι ένας ειρηνικός λαός και προτιμούν να μην τους ενοχλούν. Με τα πρώτα σημάδια ενοχλήσεως ή παρεμβάσεως από ανθρώπους της ξηράς, ξανοίγονται απλώς στη θάλασσα. Γι’ αυτούς η θάλασσα είναι ένα λιμάνι, ένας φίλος. Όταν φεύγουν, εξαφανίζεται ολόκληρη η κοινότης.

Παιδιά της Θάλασσας

Οι περισσότεροι Μπαζάους γεννιούνται στο σπίτι. Το «σπίτι» είναι ένα πλοιάριο, φτιαγμένο ίσως από ένα μεγάλο κορμό που έχουν προμηθευθή από τη Βόρνεο ή τον έχουν βρει στη θάλασσα και τον έχουν σκαλίσει και χαράξει υπομονετικά με το χέρι και κατόπιν τον έχουν στεγάσει με κλάδους φοινικιάς. Στις δύο πλευρές του έχουν προσαρμόσει με τόξα πλωτήρες από ινδοκάλαμο (Μπαμπού), σαν τους ολισθητήρες του ελκήθρου, για να μειώσουν τις πιθανότητες ανατροπής.

Διάφορες ιστορίες λένε πώς ρίχνουν τα παιδιά Μπαζάου στο νερό, σε πολύ τρυφερή ηλικία. Αν επιπλεύσουν, θεωρούνται αληθινά παιδιά της θάλασσας. Οι κολυμβητικές τους ικανότητες τους κάνουν να είναι οι καλύτεροι δύτες μαργαριταριών της περιοχής. Ξεπερνούν άλλους ιθαγενείς στις καταδύσεις και μπορούν να παραμείνουν κάτω από το νερό για αρκετά λεπτά χωρίς τη βοήθεια συσκευών καταδύσεως.

Εξαίρετοι Ναυτικοί

Για τους Μπαζάους οι υδάτινοι δρόμοι του Αρχιπελάγους Σούλου είναι τόσο γνώριμοι όσο οι γραμμές στις παλάμες των χεριών τους. Η απόστασις και το σκοτάδι δεν αποτελούν εμπόδια γι’ αυτούς τους ναυτικούς. Μπορούν να υπολογίσουν τη θέσι οποιαδήποτε στιγμή. Δεν χρησιμοποιούν πυξίδες ή άλλα όργανα ναυσιπλοΐας. Απλώς ακολουθούν τα άστρα, βυθίζουν το χέρι τους στη θάλασσα και γεύονται το νερό. Πώς τους βοηθεί αυτό; Εξηγούν ότι η περιεκτικότης του νερού σε αλάτι διαφέρει από τόπο σε τόπο κι έτσι γνωρίζοντας την αλμύρα του μπορούν να προσδιορίσουν τη θέσι τους. Επίσης, υπολογίζοντας την ταχύτητα του ρεύματος μέσα στο κανάλι, μπορούν να μετρήσουν την απόστασι από την ξηρά και να υπολογίσουν περίπου την ώρα αφίξεώς τους.

Η καταπληκτική των γνώσις για τη θάλασσα βασίζεται σε συσσωρευμένα γεγονότα, στην εξοικείωσι με τα κύματα, τους ανέμους και τη φουσκοθαλασσιά, που μεταδίδονται από τη μια γενεά στην άλλη. Επειδή έχουν αυτή τη γνώσι, λέγεται ότι γνωρίζουν τις καταιγίδες που προμηνύονται πολλές μέρες νωρίτερα. Έτσι, ακόμη κι αν ο ουρανός είναι καθαρός, ο άνεμος απαλός και το νερό ήρεμο, όταν οι κάτοικοι της ξηράς τους δουν να μπαίνουν στο λιμάνι για καταφύγιο, καταλαβαίνουν ότι προμηνύεται καταιγίδα.

Θρησκευτικές Πεποιθήσεις

Οι Μπαζάους δεν είναι ούτε «Χριστιανοί» ούτε Μουσουλμάνοι και δεν ανήκουν σε καμμιά συγκεκριμένη πίστι ή παραδοσιακή λατρεία. Μερικοί ηλικιωμένοι ισχυρίζονται ότι γνωρίζουν κάπως την Αγία Γραφή και λίγο από το Κοράνιο και έχουν τη γνώμη ότι και τα δύο είναι καλά. Δίνουν ποικίλες απαντήσεις σε ερωτήματα σχετικά με τον Θεό, τους σκοπούς του και παρόμοια. Μερικοί ντόπιοι νησιώτες πιστεύουν ότι οι Μπαζάους λατρεύουν απόλυτα τη θάλασσα, και γι’ αυτό ελκύονται απ’ αυτήν χωρίς αντίστασι.

Οι μάρτυρες του Ιεχωβά στο Μιντανάο και στο Σούλου χαίρονται να μεταδίδουν στους Μπαζάους «τούτο το ευαγγέλιον της βασιλείας.» (Ματθ. 24:14) Μερικές φορές, όταν αγκυροβολούν στο Ζόλο ή στο λιμάνι της Ζαμποάνγκα, οι νεαροί Μάρτυρες επωφελούνται απ’ αυτή τη σπάνια ευκαιρία για να τους μιλήσουν. Πηδούν από το ένα πλοιάριο στο άλλο, μιλούν κομπιαστά στη γλώσσα Ταουσόγκ και προσφέρουν έντυπα στην Αραβική. Συχνά ο φραγμός της γλώσσας γεφυρώνεται με χειρονομίες και χαμόγελα και τα έντυπα γίνονται δεκτά.

Γαμήλια Έθιμα

Υπό την αιγίδα του Πανεπιστημίου του Κέντρου Ανατολικών Ερευνών για τις Επιστήμες, τις Ανθρωπιστικές Μελέτες και τον Πολιτισμό, ο Αβδούλ Μαρί Ιμάο έκαμε μια μελέτη αυτής της φυλετικής μειονότητας. Η έκθεσίς του, όπως δημοσιεύθηκε στο Περιοδικό Χρονικά, της 28ης Σεπτεμβρίου 1968, είναι μια γραφική περιγραφή του γάμου και άλλων τελετών. Λέγει ότι ο γάμος μεταξύ των Μπαζάους είναι μια υπόθεσις που αρχίζει πολύ νωρίς, από την ηλικία των δεκατριών ή δεκατεσσάρων ετών. Ένα κορίτσι, όμως, μπορεί να παντρευθή και πιο μικρό, αλλά η οικογένεια δεν της επιτρέπει να έχη σεξουαλικές σχέσεις πριν από την εφηβεία. Ο γαμήλιος σύντροφος εκλέγεται εκ των προτέρων από τους γονείς.

Οι γάμοι γίνονται πάντοτε στην κατοικία του αρχηγού και συνήθως οι περισσότεροι λαμβάνουν χώρα στη διάρκεια των «μηνών του βωμού,» δηλαδή του Οκτωβρίου και του Νοεμβρίου και ιδιαίτερα όταν είναι πανσέληνος. Οι προετοιμασίες του γάμου περιλαμβάνουν το παραδοσιακό λουτρό του γάμου ή το «νυμφικό ράντισμα.» Ο ιμάμης δηλαδή ο ντόπιος ιερέας, διεξάγει την τελετή του νυμφικού ραντίσματος βοηθούμενος από ένα κορίτσι που κρατεί μια ομπρέλλα με φούντες πάνω από το κεφάλι της νύφης. Αναπέμπουν προσευχές, χύνουν νερό και οι χορευταί εκτελούν τελετουργικούς χορούς.

Καθώς ο γαμπρός πλησιάζει στην είσοδο του σπιτιού της νύφης την ημέρα του γάμου, ανάβουν πυροτεχνήματα για να χαιρετίσουν το ζεύγος. Η τελετή αρχίζει μέσα σε καπνούς θυμιάματος. Κατόπιν ο ιμάμης ευλογεί το γαμπρό και τη νύφη και ζητεί το δαχτυλίδι. Τότε ένας μεσάζων τρέχει προς τη νύφη και τη ρωτά αν δέχεται τον άνδρα ως νόμιμο σύζυγο της. Αν η απάντησις είναι Ναι, τότε της περνούν στο δάχτυλο το δαχτυλίδι του γαμπρού. Κατόπιν αυτή η πληροφορία μεταδίδεται στον γαμπρό, ο οποίος με τη σειρά του ερωτάται αν δέχεται τις πλήρεις ευθύνες του συζύγου. Αν απαντήση καταφατικά, ο ιμάμης οδηγεί τον γαμπρό και θέτει το χέρι του στο μέτωπο της νύφης. Αυτό τους ανακηρύσσει συζύγους.

Οι γάμοι δεν κοστίζουν ακριβά. Η οικονομία και όχι η σπατάλη είναι εκείνο που τους κάνει ασυνήθιστους. Δεν δίδονται πανουλόνγκ, στη νύφη. Δεν προσφέρεται γεύμα και οι προσκλήσεις που στέλνονται δεν είναι, για δεξίωσι, αλλά για συμμετοχή σε μια πλωτή παρέλασι. Αυτή η παρέλασις λαμβάνει χώρα πριν από την τελετή του γάμου. Το πλοιάριο πλέει γύρω από το χωριό μέσα στους ήχους του κούλιντανγκa για να γνωστοποιήση το γεγονός. Οι καλεσμένοι επιβιβάζονται στο πλοιάριο καθώς αυτό περνάει από διάφορα σημεία. Η επιτυχία της παρελάσεως εξαρτάται από τη συμμετοχή ατόμων που βρίσκονται ψηλά στα κοινωνικά στρώματα του χωριού, καθώς και από άλλα γειτονικά και μακρινά χωριά.

Το διαζύγιο είναι συνηθισμένο. Μερικά κορίτσια μόλις δεκαέξη ή δεκαεπτά ετών, μπορεί να έχουν νυμφευθή δέκα τρεις φορές. Οι γάμοι μερικές φορές ναυαγούν σε δύο μόλις εβδομάδες· άλλοι διαρκούν ένα ή δύο μήνες. Οι αιτίες του χωρισμού είναι διάφορες: οκνηρία και ανικανότης εκ μέρους του συζύγου να προμηθεύη τα αναγκαία για τη σύζυγο του, εκμετάλλευσις της περιουσίας της συζύγου, ψυχική και σωματική σκληρότης και άλλα.

Αβέβαιο Μέλλον

Παρά την πρόοδο του εικοστού αιώνος και την ιδιαίτερη φροντίδα εκ μέρους της κυβερνήσεως, οι Μπαζάους είναι μια φυλή υπό εξαφάνισι. Η σκληρή πραγματικότης της αγνοίας, των ασθενειών και της κακής διατροφής εξακολουθεί να πλήττη αυτόν τον λαό κατά μεγάλους αριθμούς. Ακόμη και στο Ταβιτάβι και στο Σι Τάνγκαιυ, τα τελευταία προπύργια αυτού του μοναδικού πλωτού τρόπου ζωής, αυτός ο φευγαλέος εθνολογικός πολιτισμός σιγά σιγά αποσυντίθεται και τα οχυρά αντιστάσεως προς τον έξω κόσμο, που διετήρησαν τα έθιμά τους και τις παραδόσεις τους επί αιώνες, γκρεμίζονται. Η νεώτερη γενεά των Μπαζάους εκπολιτίζεται. Ο θαλάσσιος κόσμος τους, τα ονειρεμένα ηλιοβασιλέματα, τα θαλασσοπούλια και το φαινομενικά ατέλειωτο γαλάζιο του ορίζοντος μπορεί να εξακολουθούν να υπάρχουν, αλλά η ομορφιά του απλού, αβίαστου και ανεπιτήδευτου τρόπου ζωής των στη θάλασσα μπορεί σύντομα να χαθή για πάντα.

[Υποσημειώσεις]