Μπορουμπουντούρ—Φιλοσοφία σε Λίθους

ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΤΗ ΤΟΥ «ΞΥΠΝΑ!» ΣΤΗΝ ΙΝΔΟΝΗΣΙΑ

Σ’ ΕΝΑ γραφικό περιβάλλον από πράσινους κλιμακωτούς αγρούς ρυζιού της κεντρικής Ιάβας, βρίσκεται το Μπορομπουντούρ. Κτισμένο γύρω στο 800 μ. Χ. έχει ένα όνομα που πιστεύουν ότι σημαίνει «Μοναστήρι στο λόφο.» Αλλά αντί να είναι μοναστήρι, είναι μάλλον ένας τεράστιος τετράγωνος σωρός από λίθους ύψους σαράντα δύο μέτρων που περιβάλλει την κορυφή ενός λόφου. Αρκετά παράδοξα, η φιλοσοφία του Βούδδα αντανακλάται σ’ αυτόν τον γιγάντιο σωρό λίθων.

Η Βουδδιστική διδασκαλία δεν αντιλαμβάνεται τον Θεό ως προσωπική ύπαρξι. Έτσι το σημαντικό πράγμα γίνεται ο άνθρωπος. Αυτός είναι ο λόγος που πολλοί Κινέζοι Βουδδισταί είναι συγχρόνως οπαδοί του Ταοϊσμού και του Κομφουκιανισμού, για να συμπληρώσουν τις θρησκευτικές ελλείψεις του Βουδδισμού. Αφού ο Βουδδισμός δεν είναι τόσο πολύ μια πίστις όσο μια φιλοσοφία, το Μπορομπουντούρ μοιάζει, όχι σαν ένας τόπος λατρείας, αλλά σαν τόπος συλλογισμών.

Σήμερα εκτός του ότι είναι ένα τουριστικό αξιοθέατο που ελκύει κόσμο, το Μπορομπουντούρ χρησιμεύει επίσης και ως άγιος τόπος για τους Ινδονησίους Βουδδιστάς. Πολλοί απ’ αυτούς κάνουν κάθε χρόνο ένα προσκύνημα για να εορτάσουν την πιο σημαντική γιορτή τους, τη διαφώτισι του Βούδδα, τη νύχτα της πανσελήνου του Μαΐου.

Η Μαγεία Λαμβάνεται Σοβαρά Υπ’ Όψιν

Στη διάρκεια εκείνης της νύχτας οι ακόλουθοι του Βούδδα συγκεντρώνονται στο γήπεδο που περιβάλλει το Μπορομπουντούρ. Πιστεύουν ότι η τοποθεσία γίνεται μια ισχυρή δεξαμενή μαγικής δυνάμεως. Λέγουν ότι πρέπει ν’ αποκτήσουν «λευκή μαγεία» για να καταπολεμήσουν τη «μαύρη μαγεία.» Πιστεύουν ότι το πνεύμα του Βούδδα εμφανίζεται με ορατή μορφή στην κορυφή ενός βουνού στα νότια, και μετά το τέλος της γιορτής παίρνουν μαζί τους μαγικό νερό για κείνους που δεν μπόρεσαν να παρευρεθούν στον εορτασμό καθώς και για τη θεραπεία των ασθενών.

Αυτοί που παρέστησαν μάρτυρες στο Γουάισακ, δηλαδή στον εορτασμό της διαφωτίσεως του Βούδδα, έχουν διαπιστώσει πόσο σημαντικός είναι ο πνευματισμός ή ο αποκρυφισμός για τον Βουδδιστή. Αυτοί οι παρατηρηταί μπορούν δικαίως ν’ απορούν γιατί ενώ οι Βουδδισταί δεν πιστεύουν στον Θεό, εν τούτοις, από τ’ άλλο μέρος, λαμβάνουν πολύ σοβαρά υπ’ όψιν τη μαγική δύναμι από αόρατα πλάσματα.

Απεικόνισις της Βουδδιστικής Εξελίξεως

Αυτό τούτο το σχήμα του μνημείου του Μπορομπουντούρ μοιάζει με τη φιλοσοφία του Βουδδισμού. Πώς συμβαίνει αυτό; Κτισμένο σε δέκα βαθμίδες με ένα μικρό δωμάτιο στην κορυφή, απεικονίζει τη Βουδδιστική αντίληψι της βαθμιαίας μεταφοράς από την ανθρώπινη ύπαρξι στον ύστατο προορισμό του Βούδδα—τη νιρβάνα. Αυτή παριστάνεται από το κεντρικό ανώτατο δωμάτιο. Δεν υπάρχουν σαφώς καθωρισμένες είσοδοι. Αλλά και στις τέσσερες πλευρές υπάρχουν σκαλοπάτια και πύλες που οδηγούν στο ανώτερο δωμάτιο της κλιμακωτής πυραμίδος.

Η εξέλιξις αποτελεί μέρος της Βουδδιστικής φιλοσοφίας. Πιστεύουν ότι κάθε ζωή προήλθε από τους βράχους. Λέγουν ότι ο βράχος γίνεται άμμος, η άμμος γίνεται φυτά, τα φυτά μεταβάλλονται σε έντομα, τα έντομα σε άγρια ζώα, τα άγρια ζώα σε κατοικίδια ζώα, και τα κατοικίδια ζώα, όπως πιστεύουν οι Βουδδισταί, γίνονται άνθρωποι.

Δεν χρειάζονται κρίκοι όπως στον Δαρβινισμό, αφού η εξέλιξις του Βουδδιστικού τύπου πιστεύεται ότι επιτυγχάνεται μέσω ενσαρκώσεως. Έτσι οι Βουδδισταί πιστεύουν ότι κι ο ίδιος ο Γκαουτάμα Βούδδας πριν γίνη άνθρωπος έζησε, τη μια φορά σαν κουνέλι, μια άλλη φορά σαν χελώνα, κατόπιν σαν πίθηκος. Κατόπιν έγινε άνθρωπος, σύμφωνα με τη Βουδδιστική φιλοσοφία, αργότερα πνεύμα και τελικά εισήλθε στη νιρβάνα.

Τώρα, όλα αυτά τα διάφορα στάδια της ζωής σύμφωνα με τη Βουδδιστική αντίληψι απεικονίζονται με καλλιτεχνικά ανάγλυφα και αγάλματα σ’ ολόκληρο το μνημείο του Μπορομπουντούρ. Επί παραδείγματι, η υποτιθεμένη προανθρώπινη ζωή του Βούδδα απεικονίζεται σαν ένα κουνέλι ή σαν μια καλή χελώνα που σώζει τη ζωή ναυαγημένων ναυτών βγάζοντάς τους στη στεριά ασφαλώς επάνω στη ράχη της. Έτσι τα γλυπτά απεικονίζουν τη Βουδδιστική φιλοσοφία για την εξέλιξι του ανθρώπου.

Προσπάθειες για την Εξάλειψι των Ανθρωπίνων Δεινών

Στις εκατοντάδες των καλά διατηρημένων αναγλύφων στις πρώτες πέντε βαθμίδες του Μπορομπουντούρ απεικονίζεται η Βουδδιστική αντίληψις για τη ζωή που είναι πλήρης δεινών.

Λέγεται ότι ο Σιντχάρτα Γκαουτάμα, που ωνομάσθηκε Βούδδας, που σημαίνει ο Φωτισμένος, έζησε από το 563-483 π.Χ. Κινούμενος από την αιφνίδια αντίληψι του πόσο κακό είναι η ασθένεια, τα γηρατειά και ο θάνατος, εγκατέλειψε το σπίτι του αναζητώντας τη σοφία που θα εξήλειφε τα ανθρώπινα δεινά. Αυτό έγινε πριν από πάρα πολύν καιρό και οι διδασκαλίες του απλώθηκαν σ’ ολόκληρη την Ασία. Αλλά αν σκεφθούμε για λίγο, τι επέτυχε ο Βούδδας;

Παρά τις καλές του προθέσεις, κατώρθωσε τελικά ο Βούδδας να λύση τα ανθρώπινα προβλήματα; Εξάλειψε την ασθένεια και τις αιτίες της, τα γηρατειά και τον θάνατο και τα αίτιά του; Ή μήπως ακόμη και σήμερα οι άνθρωποι, 2.500 χρόνια μετά τη διαφώτισι του Βούδδα, υποφέρουν από ασθένειες, γηρατειά και θάνατο; Ίσως θα πήτε: «Βέβαια κι’ εγώ αρρωσταίνω μερικές φορές. Έχω ιδεί ανθρώπους να γερνούν και να πεθαίνουν.» Τότε επέτυχε πράγματι ο Βούδδας να ελευθερώση τους ανθρώπους από τα δεινά;

Αφού έμεινε επτά εβδομάδες κάτω από τη σκιά ενός δένδρου, έφθασε στο συμπέρασμα μια νύχτα ότι η ελεημοσύνη και η απάρνησις των απολαύσεων είναι τα κλειδιά για τη νιρβάνα. Το επιχείρημά του ήταν ότι αν ένα άτομο δεν επηρεάζεται διόλου απ’ αυτά που βλέπει, που ακούει, που μυρίζει, που αισθάνεται, που γεύεται και σκέπτεται, τότε γίνεται ελεύθερο, αδιάφορο, χωρίς συναίσθησι της ζωής, του θανάτου, των γηρατειών και της ασθενείας. Εισέρχεται σ’ αυτό που ονομάζουν νιρβάνα, που περιγράφεται, όχι σαν κάποιο μέρος, αλλά σαν μια κατάστασις, το τέλος όλων των δεινών.

Ίσως ν’ απορήτε φυσικά, Πώς μπορεί να γίνη ώστε να είναι κανείς εντελώς αδιάφορος για τη ζωή, να μην ακούη τίποτα, ή να μη βλέπη; Αν, επί παραδείγματι, δήτε κάτι πολύ φρικτό, κάτι πραγματικά απαίσιο που κάνουν στον φίλο σας, δεν υποκινείσθε αμέσως ν’ αντιδράσετε; Οι περισσότεροι άνθρωποι αυτό θα αισθάνονταν. Ή, αν ξαφνικά διαπιστώνατε ότι βάλατε το χέρι σας σε κάτι πολύ καυτό, δεν θα το τραβούσατε αυτομάτως; Αυτό θα έκανε κάθε φυσιολογικό άτομο.

Καμμιά Ανάμνησι στη Μετενσάρκωσι

Το δεύτερο πράγμα στη φιλοσοφία του Βουδδισμού δείχνεται στις επόμενες τέσσερες βαθμίδες. Αυτό το τμήμα του Μπορομπουντούρ δεν έχει τετράγωνο σχήμα όπως το κατώτερο τμήμα αλλά είναι κυκλικό και καλύπτεται από εβδομήντα δυο κωδωνοειδή διάτρητα λίθινα δωμάτια. Κάθε δωμάτιο περιέχει ένα άγαλμα του Βούδδα. Οι Βουδδισταί πιστεύουν ότι αυτά τα αγάλματα που είναι χωρίς στολίδια, υποδηλώνουν πνευματική ζωή σε ανώτερο επίπεδο από τη ζωή του ανθρώπου. Μολονότι η κυρία στάσις του Βούδδα είναι η ίδια σε κάθε άγαλμα, οι διαφορετικές θέσεις των χεριών του πιστεύουν ότι υποδηλούν την πρόοδο σε ανώτερες αρετές.

Επειδή φαινόταν αδύνατο για έναν άνθρωπο ν’ αποχωρισθή τελείως από τη ζωή, να μη αισθάνεται τίποτα, ούτε να βλέπη, ν’ ακούη, να μυρίζη, ή να σκέπτεται τίποτα στη διάρκεια της σύντομης ζωής του, ο Γκαουτάμα ενέμεινε στην Ινδουιστική δοξασία της μετενσαρκώσεως, δηλαδή της εξελίξεως του ανθρώπου σε μια ανώτερη μορφή μετά τον θάνατό του.

Σύμφωνα μ’ αυτή την αντίληψι, όταν ένα άτομο πεθάνη, η πραγματική του πνευματική προσωπικότης μεταφέρεται αμέσως σ’ ένα νεογέννητο βρέφος κάπου αλλού, και τώρα έχει την ευκαιρία να συνεχίση την ανθρώπινη πρόοδό του για να φθάση στη χωρίς συναίσθησι ζωή. Αν έζησε μια καλή ζωή στην πρώτη του ζωή, πιστεύουν ότι η νέα του ζωή θα είναι βελτιωμένη. Δηλαδή, μπορεί να έχη πλουσιώτερους γονείς, να είναι πιο όμορφος ή να έχη καλύτερα χαρακτηριστικά της προσωπικότητός του. Αντιθέτως, αν ήταν κακός, πιστεύουν ότι μπορεί να ξαναγεννηθή κάτω από φτωχότερες συνθήκες, να είναι πιο άσχημος, ή αν ήταν ένα πολύ κακό άτομο, μπορεί ακόμη και να μεταφερθή σ’ ένα νεογέννητο κατοικίδιο ζώο.

Αλλ’ ίσως ν’ απορήτε, Ποιο όφελος προκύπτει από τη μετενσάρκωσι, από μια πείρα, αν δεν μπορήτε να θυμηθήτε τίποτα απ’ όσα συνέβησαν στην προηγούμενη ζωή σας; Πώς μπορεί να γίνη βελτίωσις της προσωπικότητος, ή μια προσπάθεια για ανώτερες επιθυμίες, αν όλα τα μαθήματα της προηγουμένης ζωής δεν τα θυμάται πια κανείς;

Αποχωρισμός ή Απόλαυσις της Ζωής;

Όταν επισκέπτεται τα εβδομήντα δυο αγάλματα στις τέσσερες βαθμίδες, ο Βουδδιστής προσκυνητής αναζητεί ν’ απελευθερωθή από την ανθρώπινη ζωή. Πιστεύουν ότι κάθε εικόνα, ανάλογα με τη θέσι που έχουν τα χέρια, κάνει υπαινιγμούς για το πώς ν’ αποχωρισθή και να μη έχη συναίσθησι για τη ζωή. Ίσως όμως, ν’ απορήτε, πώς μπορεί ένα άτομο να είναι ποτέ ευτυχισμένο, ν’ απολαμβάνη και να δίνη ευτυχία, αν απομονωθή. Διότι για ν’ απολαύση κανείς τη ζωή χρειάζεται ακριβώς το αντίθετο—χρειάζεται να συμμετέχη στη ζωή, να χρησιμοποιή τις αισθήσεις του και το μυαλό του.

Εδίδαξε πραγματικά ο Βούδδας αγάπη για τη ζωή; Ή μήπως η φιλοσοφία του εκδηλώνει φόβο για τη ζωή; Το να προσπαθή κανείς να την αποφύγη, ν’ αποχωρισθή από τη ζωή, δεν είναι ασφαλώς ο επιτυχημένος τρόπος για να κάμη τον εαυτό του ή τους άλλους ευτυχείς. Δεν είναι μάλλον η φιλοσοφία του Γκαουτάμα για τη ζωή ένας τρόπος ν’ απαλλαγή κανείς από τη ζωή, να τερματίση την ύπαρξί του, ενώ προσπαθεί να πείση τον εαυτό του και τους άλλους ότι υπάρχει κάποια αμφίβολος ανωτερότης που το κάνει αυτό;

Ο βασανισμός σ’ ένα πύρινο άδη σε μια ζωή μετά θάνατον ήταν πάντοτε μια φρικτή προσδοκία του Ινδουισμού. Ο Βουδδισμός προσπαθεί να καταργήση αυτόν τον φόβο με τη συγκέντρωσι στη μη συμμετοχή. Επειδή θα απαιτείτο η χρήσις των αισθήσεων για να γίνη ο άδης ένας τόπος φοβερός, ο Βούδδας σκέφθηκε ότι το ν’ αχρηστεύση τις αισθήσεις, θα έκανε την κόλασι ανίσχυρη και η κατάστασις της μη συμμετοχής θα καταργούσε όλα τα πράγματα, καλά και κακά, ευχάριστα και δυσάρεστα.

Η δεκάτη και τελευταία βαθμίδα του Μπορομπουντούρ σχηματίζεται από ένα τεράστιο κωδωνοειδές κτίριο. Περιλαμβάνει μια άδεια αίθουσα με δυο διαμερίσματα. Όταν ο προσκυνητής φθάση σ’ αυτά τα δωμάτια, τηρεί απόλυτη σιγή, συλλογιζόμενος ότι τώρα έχει φθάσει συμβολικά στη νιρβάνα, την υψίστη μορφή αποχωρισμού. Παύει να υπάρχη. Ο κόσμος υπάρχει ακόμη, αλλ’ αυτός έχει βγη απ’ αυτόν. Πιστεύουν ότι κανένα υλικό ούτε και πνευματικό ζήτημα δεν πρόκειται πια να τον επηρεάση. Γι’ αυτόν ο κόσμος ετελείωσε και δεν υπάρχει τίποτα άλλο πια που θα έλθη κατόπιν.

Ένας Καλύτερος Τρόπος Απελευθερώσεως

Είναι αλήθεια ότι από την αρχή του ανθρώπου, πριν από 6.000 περίπου χρόνια, έχομε υποφέρει από ασθένεια, γηρατειά και θάνατο και είναι επίσης ορθό ν’ αναζητούν οι άνθρωποι κάποιον τρόπο να ελευθερωθούν απ’ αυτά τα δεινά. Γιατί, λοιπόν, να μη ρωτήσωμε τον ίδιο τον Δημιουργό του ανθρώπου πώς θα τελειώσουν οριστικά τα δεινά;

Τότε θα μάθετε ότι ο Θεός θα τερματίση τα βάσανα για όλο το ευπειθές ανθρώπινο γένος εδώ ακριβώς στη γη. Δεν θα χρειασθούν καμμιά νιρβάνα. Θα έχουν μια πλούσια και ευτυχισμένη ζωή. Τα φυτά είναι καλά και η γη είναι καλή, και τα ζώα είναι επίσης καλά. Για τους ανθρώπους που αγαπούν το καλό και αγαπούν τη ζωή, η Γραφή υπόσχεται: «Και θέλει εξαλείψει ο Θεός παν δάκρυον από των οφθαλμών αυτών, και ο θάνατος δεν θέλει υπάρχει πλέον· ούτε πένθος, ούτε κραυγή, ούτε πόνος δεν θέλουσιν υπάρχει πλέον.»—Αποκάλ. 21:4.

Το Μπορομπουντούρ είναι ανθρωποποίητο, καθώς και η φιλοσοφία που το διαμόρφωσε. Ο Σιντχάρτα Γκαουτάμα ήταν άνθρωπος, και το ίδιο ήταν και οι ιδέες του. Και μολονότι το Μπορομπουντούρ είναι ένα εξέχον δείγμα της Ινδονησιακής τέχνης και δεξιοτεχνίας, εκφράζει απλώς την ανάγκη του ανθρώπου για απελευθέρωσι. Ο Λόγος του Θεού, η Γραφή, μας λέγει με απλά λόγια την οδό του Θεού για απελευθέρωσι του ανθρωπίνου γένους. Και άνθρωποι από όλες τις φυλές, τα χρώματα και τις γλώσσες μπορούν να πάρουν θάρρος ότι ο καιρός του Θεού για να μας ελευθερώση από τα γηρατειά, την ασθένεια και τον θάνατο είναι τώρα επί θύραις.