Η Σκωληκοειδής Απόφυσίς Σας—Ποια Είναι η Αξία Της;
«Η Σκωληκοειδής Απόφυσις, που Συχνά Αφαιρείται, Δυνατόν ν’ Ακολουθηθή από Μεταμοσχεύσεις.» Έτσι έλεγε ο τίτλος μιας ειδήσεως για την έρευνα που έλαβε χώραν στο Πανεπιστήμιο της Μιννεαπόλεως όπως δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Δη Νάσιοναλ Ομπσέρβερ της 29ης Ιουλίου 1968. Η έκθεσις προχωρούσε για να πη: «Προ ολίγου καιρού οι γιατροί αφαιρούσαν τις σκωληκοειδείς αποφύσεις συμπτωματικώς στη διάρκεια εγχειρήσεων που εγίνοντο κυρίως για λόγους άλλους εκτός της σκωληκοειδίτιδος. Τώρα γίνεται λόγος ότι ίσως να μεταμοσχεύωνται πράγματι σκωληκοειδείς αποφύσεις σε μερικούς ανθρώπους.»
Τι ακριβώς είναι η σκωληκοειδής απόφυσις; Ποια είναι η λειτουργία της; Γιατί οι άνθρωποι πάσχουν από σκωληκοειδίτιδα; Τι μπορεί και τι πρέπει να γίνεται γι’ αυτήν;
Η ανθρώπινη σκωληκοειδής απόφυσις έχει περιγραφή ότι είναι ένα από τα πιο μικρά όργανα του ανθρώπου κι’ εντούτοις του δίνει την πιο μεγάλη διαταραχή. Στους ιατρικούς κύκλους ονομάζεται «σκωληκοειδής» απόφυσις, διότι το ανθρώπινο σώμα έχει και άλλες αποφύσεις.
Ένα από τα πιο μικρά; Ναι, ίσως τόσο μικρό όσο ένα τρίτον μιας ίντσας σε διάμετρο και μακρό μόνον μιας ίντσας. Εν τούτοις, το μέσον μήκος είναι από δύο έως τέσσερες ίντσες, μολονότι κατά καιρούς μπορεί ν’ αυξήση ως εννέα ίντσες. Τα περισσότερα ζώα δεν έχουν σκωληκοειδή απόφυσι. Όσο για την τοποθεσία της στον άνθρωπο, αυτή εκτείνεται από το θυλακοειδές εμπρόσθιο μέρος του παχέος εντέρου, γνωστού ως τυφλόν, πλησίον του λεπτού εντέρου. Τόσο μικρή, και όμως δίνει τόση ενόχλησι! Πράγματι, περισσότεροι ασθενείς εισέρχονται στα νοσοκομεία για αφαίρεσι της σκωληκοειδούς των αποφύσεως παρά για οποιαδήποτε άλλη εγχείρησι του υπογαστρίου.
Καμμιά Λειτουργία;
Ποια είναι η λειτουργία της σκωληκοειδούς αποφύσεως; Εκείνο που πολλοί γιατροί έχουν πει γι’ αυτήν ανακαλεί στη μνήμη εκείνα που έχουν πει επί αιώνες για τον θύμον αδένα: ένα όργανο σε υποτυπώδη κατάστασι. Αλλά στη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας ανεκάλυψαν ότι ο θύμος αδήν παίζει έναν απαραίτητο ρόλο στην ανοικοδόμησι της ανοσίας του σώματος. Και φαίνεται ότι και η σκωληκοειδής απόφυσις επί μακρόν ομοίως κακολογήθηκε. Το λεξικό αναφέρεται σ’ αυτήν ως ένα «ατροφικόν όργανον»·τα ιατρικά συγγράμματα την προσδιορίζουν ως «ένα εξελικτικόν υπόλειμμα,» «ένα όργανον σε υποτυπώδη κατάστασι·» «ένα όργανον χωρίς λειτουργία,» και λέγουν ότι «δεν έχει καμμιά χρήσι.»
Έτσι ο Δρ. Τζων Πωλ Νορθ, διευθυντής του Αμερικανικού Κολλεγίου των Χειρούργων, αναφέρεται ότι έγραψε σ’ ένα δημοφιλές περιοδικό ότι «ως προληπτικό μέτρο κατά της σκωληκοειδίτιδος είναι αποδεκτή η ιατρική συνήθεια για ένα χειρούργο ν’ αφαιρή τη σκωληκοειδή απόφυσι—ακόμη και αν αυτή δεν είναι σε παροξυσμό—στην πορεία της εκτελέσεως άλλων εγχειρήσεων.»
Αλλ’ όσο για τη στάσι που λαμβάνουν οι γιατροί προς τον θύμον αδένα, μια αλλαγή λαμβάνει χωράν βαθμιαίως. Η ομάς λοιπόν ιατρικών ερευνών του Πανεπιστημίου της Μιννεαπόλεως «αρχίζει να πιστεύη ότι η κάποτε περιφρονημένη σκωληκοειδής απόφυσις δυνατόν να έχη έναν πολύτιμον ρόλο στην καταπολέμησι της ασθενείας,» ειδικά των ασθενειών κακοήθους φύσεως, και ότι ο ρόλος της σκωληκοειδούς αποφύσεως είναι ιδιαιτέρως ζωτικής σπουδαιότατος για τους νέους. Επίσης ο Δρ. Μώρφυ γράφει στο περιοδικό Βρεττανική Εφημερίς για τον Καρκίνο (στην Αγγλική), του Ιουνίου 1968, ότι η σκωληκοειδής απόφυσις, οι αδενοειδείς και οι αμυγδαλές είναι «συσσωρεύσεις συλλογών λεμφοκυττάρων του ανθρώπου, και ότι ο λεμφικός ιστός βρήκαν ότι παίζει ζωτικό ρόλο στους ποντικούς για την αντίστασι στους κακοήθεις όγκους,» και ότι το ίδιο μπορεί να αληθεύη για τον άνθρωπο.
Ομοίως, η Εφημερίς των Χρονίων Ασθενειών (στην Αγγλική), του Οκτωβρίου 1968, περιείχε μια έκθεσι υπό την έννοιαν ότι άνθρωποι που έχουν προσβληθή από την ασθένεια του Χότζκιν είχαν μια σημαντικώς υψηλότερη αναλογία αφαιρέσεως της σκωληκοειδούς αποφύσεως στο παρελθόν παρά άτομα που δεν έπασχαν από την ασθένεια αυτή αλλά ήσαν κάτω από τις ίδιες γενικές συνθήκες. Και ο Δρ. Ι. Ρ. Μακβέυ στην εφημερίδα Ιατρικόν Βήμα (στην Αγγλική), της 6, 7 Αυγούστου 1966, εδήλωνεν ότι «η σκωληκοειδής απόφυσις δυνατόν να έχη τοποθετηθή σε ιδεώδη θέσι για να συναντά ιούς και να παράγη κύτταρα με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα από ό,τι μπορούν τα συνήθη λεμφικά αγγεία στον εντερικό σωλήνα. Αν αυτό είναι αληθές, ίσως τέτοια αποτελεσματικά κύτταρα που αναπτύσσονται στη σκωληκοειδή απόφυσις δυνατόν να βρίσκουν το δρόμο τους στα λεμφικά αγγεία και σε άλλα μέρη του σώματος, όμοια με τους στρατιώτας που υποβάλλονται σε εκπαίδευσι σ’ ένα κεντρικό σταθμό και έπειτα αποστέλλονται σε διάφορα φυλάκια όπου στέκονται για να αντιμετωπίσουν εισβολείς.» ( Παρεμπιπτόντως, κάτι όμοιο με αυτό βρήκαν ότι είναι η λειτουργία του θύμου αδένος).
Ότι αυτή η θεωρία δεν στερείται αξίας είναι φανερό από ότι βρήκε ο Δρ. Σούσσντορφ κατά τη νοσηλεία καρκινοπαθών με ακτινοβολίες. Ανεκάλυψε ότι η διαφύλαξις της σκωληκοειδούς έδωσε μεγαλύτερη προστασία εναντίον της ακτινοβολίας παρά η διαφύλαξις οποιουδήποτε άλλου οργάνου. Επίσης διεπίστωσεν ότι μέσω ραδιενεργών ισοτόπων μπορούσε ν’ αποδείξη ότι «λεμφοειδή κύτταρα στην προφυλαγμένη απόφυσι μεταναστεύουν στον βλαμμένο από ακτινοβολία σπλήνα, επανακατοικίζουν το όργανο εκείνο και παράγουν εκεί αντισώματα.»—Επιστολή Επιστημονικών Νέων (στην Αγγλική), 30 Ιουλίου 1960.
Έτσι επίσης ο Δρ. Χ. Ρ. Μπίρμαν διεπίστωσε ότι από πολλές εκατοντάδες ασθενείς που υπέφεραν από ποικίλες κακοήθεις ασθένειες, οι 84 τοις εκατό είχαν αφαιρέσει τη σκωληκοειδή απόφυσι κάποτε στο παρελθόν, ενώ από εκείνους οι οποίοι, δεν είχαν αυτές τις ασθένειες μόνον 25 τοις εκατό είχαν αφαιρέσει την απόφυσι. Και είπε: «Είναι ειρωνικό ότι οι πλείστοι των ασθενών στη μελέτη μας έγιναν καρκινοπαθείς έπειτα από μια αφαίρεσι ‘κατά συνήθεια’ μιας τελείως υγιούς σκωληκοειδούς αποφύσεως.»—Σάιενς Ντάιτζεστ, Ιούνιος 1966.
Εν όψει αυτών των γεγονότων τίθεται η ερώτησις γιατί μερικοί χειρούργοι ακόμη διατηρούν τη συνήθεια της αφαιρέσεως της σκωληκοειδούς αποφύσεως; Ένας λόγος μπορεί να είναι ότι όλες οι έρευνες δεν υπήρξαν σαφείς στο θέμα αυτό.
Ως προς τις άλλες λειτουργίες της σκωληκοειδούς αποφύσεως φαίνεται να υπάρχη κάποια βάσις για τη θέσι που λαμβάνεται από τους λεγόμενους «φυσιοθεραπευτάς» ότι η σκωληκοειδής λιπαίνει το παχύ έντερον και ότι η αφαίρεσις αυτής τείνει ν’ αυξήση το πρόβλημα της δυσκοιλιότητος. Αυτό φαίνεται να υποστηρίζεται από το γεγονός ότι ένα εκχύλισμα κατασκευασμένο από την σκωληκοειδή απόφυσι χοίρων βρέθηκε χρήσιμο κατά της δυσκοιλιότητος και άλλων πεπτικών διαταραχών μετά την αφαίρεσι της σκωληκοειδούς αποφύσεως. Αυτό μπορεί εύλογα να συμβαίνη, αφού η σκωληκοειδής εκκρίνει ένα παχύρρευστο κιτρινωπό υγρό δυνατής οσμής που περιέχει μια βλεννώδη πρωτεΐνη.
Το Διαγνωστικό Πρόβλημα
Όταν η σκωληκοειδής απόφυσις παθαίνη φλεγμονή, συνήθως το κάνει γνωστό με οξείς πόνους στο κατώτερο δεξιό τμήμα του υπογαστρίου που συνοδεύονται από δυσκοιλιότητα, ή κατά καιρούς από διάρροια. Ενίοτε αυτό το σύμπτωμα συνοδεύεται από ναυτία και έμετον. Πριν από τέσσερες περίπου αιώνες η κατάστασις αυτή είχε περιγραφή για πρώτη φορά σε ιατρικά βιβλία, και προ δύο περίπου αιώνων έλαβε χώραν η πρώτη εγχείρησις για αφαίρεσι της σκωληκοειδούς αποφύσεως. Εν τούτοις, η νεωτέρα αντίληψις και θεραπεία της έγινε γνωστή μόνον πριν από 80 έτη. Δεν έγινε καμμιά μείωσις στον αριθμό των περιπτώσεων της σκωληκοειδίτιδος, μολονότι οι εξ αυτής θάνατοι ελαττώθηκαν σε μεγάλο βαθμό. Ακόμη στις Ηνωμένες Πολιτείες και μόνον, αποθνήσκουν περίπου 2.000 κατ’ έτος από διαρρήξεις της σκωληκοειδούς αποφύσεως και από τις περιπλοκές που ακολουθούν τις εγχειρήσεις.
Είναι πράγματι πρόβλημα να γνωρίζουν αν ένας ασθενής έχη ερεθισμένη τη σκωληκοειδή απόφυσις ή όχι και πόσο σοβαρά αυτή πάσχει από φλεγμονή. Εκείνο που φαίνεται να είναι σκωληκοειδίτις θα μπορούσε απλώς να είναι φλεγμονή της πυελικής χώρας, ειδικά στην περίπτωσι μιας ασθενούς γυναικός. Και η διάγνωσις, εύκολα εννοείται, είναι επίσης δύσκολη στην περίπτωσι του πολύ νεαρού καθώς επίσης στην περίπτωσι του πολύ ηλικιωμένου.
Μια από τις ενδείξεις της οξείας σκωληκοειδίτιδος είναι συνήθως μια αύξησις των λευκών αιμοσφαιρίων. Συνήθως ο αριθμός των είναι 5 έως 10 χιλιάδες, και αν αυτά ανέλθουν σε 12 έως 20 χιλιάδες, αυτό είναι μια ένδειξις ότι το σώμα κινητοποιείται λόγω μιας σοβαράς μολύνσεως και έτσι μπορεί να είναι αναγκαία μια εγχείρησις. Εν τούτοις, κατά καιρούς η σκωληκοειδής απόφυσις μπορεί να ερεθίζεται και η αρίθμησις των αιμοσφαιρίων να είναι κανονική, και άλλες φορές η αρίθμησις των αιμοσφαιρίων μπορεί να είναι υψηλή κι’ εν τούτοις η σκωληκοειδής απόφυσις να είναι κανονική. Έπειτα, πάλιν, η σκωληκοειδής απόφυσις δυνατόν να μη είναι τοποθετημένη στη συνήθη θέσι. Όλοι αυτοί οι παράγοντες τείνουν να καταστήσουν τη διάγνωσι δύσκολη.
Μη Αναγκαίες Εγχειρήσεις
Ευνόητον είναι ότι οι γνώμες των γιατρών ποικίλλουν για την ανάγκη εγχειρήσεως. Έτσι σ’ ένα νοσοκομείο υπήρχαν δύο ομάδες γιατρών, από τις οποίες η μία ενεργούσε συντηρητικά, ενώ η άλλη πιο φιλελεύθερα. Οι θάνατοι και από τις δυο ομάδες ήσαν ίσοι μολονότι η συντηρητική ομάς χειρουργούσε τρεις περιπτώσεις ανά πέντε, ενώ η άλλη ομάς χειρουργούσε τέσσερες ανά πέντε περιπτώσεις. Εν τούτοις, εφόσον η ανθρώπινη φύσις είναι εκείνη που είναι, είναι εύκολο να ιδή κανείς πώς μερικοί χειρούργοι μπορούν να εισέλθουν σε πειρασμό για να κάμουν μη αναγκαίες εγχειρήσεις. Σχετικώς η Ιατρική Εφημερίς της Δυτικής Βιργινίας του Νοεμβρίου 1955 (στην Αγγλική) έγραψε: «Είμεθα πεπεισμένοι ότι η αφαίρεσις μιας κατά περιστάσεις κανονικής σκωληκοειδούς αποφύσεως δυνατόν να δικαιολογήται, αλλά δεν μπορούμε να συγχωρήσωμε την αφαίρεσι ενός μεγάλου ποσοστού όσο είναι το 50 τοις εκατό των κανονικών σκωληκοειδών αποφύσεων καθώς εφαρμόζεται από μερικούς χειρούργους.»
Πράγματι, λόγω της τάσεως μερικών χειρούργων να χειρουργούν μάλλον ελεύθερα και χωρίς επαρκή ένδειξι, έχει απαιτηθή από τα νοσοκομεία να έχουν ιστολογικές επιτροπές. Αυτές ελέγχουν τις διαπιστώσεις του παθολόγου, ο οποίος υποτίθεται ότι εξετάζει όλους τους ιστούς που αφαιρούνται από χειρούργους για να διαπιστώσουν αν είναι ασθενείς ή όχι, ώστε να περάσουν στην αρμοδιότητα των χειρούργων. Αυτό απεδείχθη ότι είναι ένα μεγάλο προληπτικό μέτρον για μη αναγκαίες εγχειρήσεις. Εν τούτοις, υπάρχουν εκθέσεις παθολόγων που συνεργάζονται με χειρούργους που τους αρέσει το μαχαίρι και οι οποίοι αναφέρουν ότι τα δείγματα των σκωληκοειδών αποφύσεων είναι άρρωστα ενώ πράγματι δεν είναι.
Είναι αξία ενδιαφέροντος εδώ μια έκθεσις από τέσσερα νοσοκομεία, που συνετάχθη από έναν διευθυντή του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Τζων Χόπκινς, όπως δημοσιεύθηκε στο περιοδικόν Νοσοκομεία (στην Αγγλική) της 16 Μαρτίου 1962. Η έκθεσις απεκάλυπτε ότι το νοσοκομείον, που είχε τη μεγαλύτερη αναλογία θανάτων, ήταν επίσης εκείνο που είχε τον μεγαλύτερο αριθμό μη αναγκαίων εγχειρήσεων σκωληκοειδίτιδος. Και η αναλογία των μη αναγκαίων εγχειρήσεων ήταν μεγαλύτερη μεταξύ των ασθενών που νοσηλεύονται με δικά τους έξοδα ή πληρώνουν τα μισά, παρά μεταξύ των ασθενών του θαλάμου—εκείνων που δεν είναι ικανοί να πληρώνουν. Η έκθεσις επίσης απεκάλυπτεν ότι ασθενείς ησφαλισμένοι από τον Κυανούν Σταυρόν είχαν μια μεγαλύτερη αναλογία μη αναγκαίων εγχειρήσεων από εκείνους που δεν ήσαν έτσι ασφαλισμένοι. Ομοίως, οι γυναίκες είχαν περισσότερες μη αναγκαίες εγχειρήσεις παρά οι άνδρες· και λευκοί είχαν περισσότερες μη αναγκαίες εγχειρήσεις από νέγρους.
Εν τούτοις, μια εγχείρησις σκωληκοειδούς που πολύ πιθανόν ήταν αναγκαία, ανεφέρθη στους Τάιμς της Νέας Υόρκης, 3 Νοεμβρίου 1968. Η έκθεσις έλεγε για ένα Ρώσο γιατρό, που επέβαινε επί ενός υποβρυχίου, ο οποίος έκαμε την εγχείρησι στον εαυτό του με τη βοήθεια τοπικού αναισθητικού και δύο ναυτών. Το υποβρύχιο είχε καταδυθή ενώ εγίνετο η εγχείρησις, για να εξασφαλισθή πλήρη ακινησία. Η εφημερίς Πράβδα ανέφερε ότι η εγχείρησις ήταν επιτυχής.
Η Αιτία της
Ως προς την αιτία της σκωληκοειδίτιδος: ενώ υπάρχουν μερικοί που έχουν τη γνώμη ότι καμμιά ειδική αιτία δεν μπορεί να δοθή, φαίνεται να υπάρχουν τουλάχιστον μερικοί παράγοντες που συμβάλλουν. Μερικοί γιατροί έχουν τη γνώμη ότι ψυχοσωματικοί παράγοντες, όπως είναι η διέγερσις, η λύπη και τα λοιπά, προκαλούν οξεία σκωληκοειδίτιδα, ενώ άλλοι πιστεύουν ότι δυνατόν να την προκαλή η έκθεσις στο ψύχος. Εν τούτοις, εφόσον η σκωληκοειδής είναι μέρος του θρεπτικού αγωγού, είναι πολύ ενδεχόμενον ότι οι συνήθειες φαγητού ενός ατόμου έχουν κάποια σχέσι με αυτήν. Έτσι η Παθολογία του Μπόυντ (στην Αγγλική) δηλώνει:
«Η ασθένεια είναι κοινή σε χώρες με υψηλό βαθμό πολιτισμού και σε αστικές κοινότητες, αλλά σπάνια σε μακρυσμένες αγροτικές περιοχές και μεταξύ πρωτογόνων λαών. Κατά τα εννέα έτη που ο Μακ Κάρριζον ήσκησε την ιατρική μεταξύ των ορεσιβίων φυλών των Ιμαλαΐων, δεν είδε μια περίπτωσι σκωληκοειδίτιδος. Οι ιθαγενείς που ζουν με μια δίαιτα άφθονη σε κυτταρίνη έχουν ανοσία σ’ αυτή την ασθένεια, αλλ’ όταν υιοθετούν τη δίαιτα του πολιτισμού, χάνουν αυτή την ανοσία. Αυτά και πολλά άλλα όμοια γεγονότα υπανίσσονται ότι οι συνήθειες της ζωής, και ιδιαίτερα οι τρόποι διαίτης. . . είναι σπουδαίοι για την προδιάθεσι της σκωληκοειδίτιδος.» Από αυτό είναι φανερό ότι διυλισμένα σε μεγάλο βαθμό τρόφιμα, όπως εκείνα που κατασκευάζονται με λευκό άλευρο και λευκή ζάχαρι, μπορεί πολύ καλά να είναι οι ένοχοι.
Μεταξύ άλλων παραγόντων που συμβάλλουν στην ασθένεια είναι και μια καθιστική απασχόλησις, μαζί με την προκύπτουσα έλλειψι ασκήσεως και χρονία δυσκοιλιότητα, ειδικά όπου υπάρχει τάσις να χρησιμοποιούν δυνατά καθαρτικά. Αλλά ένα πράγμα που ασφαλώς δεν προκαλεί σκωληκοειδίτιδα είναι ο σπόρος φρούτων, όπως είναι τα σταφύλια, καθώς ισχυρίζονταν στο παρελθόν. Η νεώτερη ιατρική γνώμη έχει απορρίψει τελείως αυτή την ιδέα, καθώς μάλιστα το εξέφρασε ο Δρ. Χ. Β. Χιλλ: «Δεν έχω ιδεί σπόρο σταφυλιού σε περίπτωσι σκωληκοειδίτιδος. Πολλοί άνθρωποι τρώγουν σπόρους σταφυλιών. Αυτοί μπορεί να πάθουν από σκωληκοειδίτιδα, αλλά δεν θα προσβληθούν από αυτήν επειδή έφαγαν σπόρους σταφυλιού.»
Εφόσον συχνά υπάρχει κάποια αμφιβολία για την ανάγκη εγχειρήσεως, συνιστώνται τα επόμενα: Μείνετε στο κρεβάτι· μη τρώτε οποιαδήποτε τροφή· κανένα καθαρτικό οποιουδήποτε είδους· απεναντίας, κάμετε ένα κλύσμα. Μερικοί συνιστούν θερμές ή ψυχρές κομπρέσσες, και μπορεί να καταφύγετε σε παγοκύστι για ανακούφισι από τον πόνο. Η χρήσις φαρμάκων, όπως είναι τα αντιβιωτικά, δεν συνιστάται ως θεραπεία. Εν τούτοις, σε περιπτώσεις επιμόνων πόνων του υπογαστρίου οι γιατροί συνιστούν να ζητηθή γρήγορα αρμοδία ιατρική συμβουλή.
Οι αποδείξεις είναι πάρα πολλές ως προς την αξία της σκωληκοειδούς αποφύσεως. Καμμιά συζήτησις δεν χωρεί ότι είναι ένα από τα πιο μικρά όργανα του σώματος και όμως εκείνο πολύ πιθανόν ενδέχεται να προκαλή διαταραχή. Εν όψει του πόσο σοβαρά μπορεί να είναι η διάρρηξις της σκωληκοειδούς αποφύσεως, με το ενδεχόμενον να προκαλέση περιτονίτιδα, η οποία δυνατόν ν’ αποδειχθή μοιραία, φαίνεται ότι, αν βρεθή κανείς σε αμφιβολία, η ασφαλής ενέργεια πρέπει να είναι η εγχείρησις.
Αλλά εδώ επίσης εφαρμόζεται το αρχαίο γνωμικό. «Μια ουγγιά προφυλάξεως αξίζει μια λίτρα θεραπείας.» Ασχολείσθε σε καθιστικό επάγγελμα; Τότε προσέξτε ώστε να κάνετε επαρκή γυμναστική. Να καταναλίσκετε επίσης επαρκείς ποσότητες φυσικών τροφών, εκείνων που έχουν την κυτταρίνη των, όπως είναι τα προϊόντα πλήρους σίτου και αγυάλιστου ρυζιού, και φυσικά, άφθονα φρούτα και λαχανικά. Μόνον αυτές οι δύο προφυλάξεις μπορεί να σας φυλάξουν από το να έχετε μια ερεθισμένη σκωληκοειδή απόφυσι.
[Εικόνα στη σελίδα 13]
ΜΕΓΕΘΥΝΘΕΙΣΑ ΕΓΚΑΡΣΙΑ ΤΟΜΗ ΔΕΙΧΝΕΤΑΙ ΚΑΤΩΤΕΡΩ