Rashi—Okopodudu Andiwet N̄wed Usiakikọ Bible

EWE ekedi kiet ke otu mme akpa n̄wed oro akanam ẹmịn̄de ke usem Hebrew? Ekedi n̄wed usiakikọ aban̄ade Akpa N̄wed Ition eke Bible (akpa n̄wed ition oro Moses ekewetde). Ẹkesio enye ke Reggio Calabria, Italy, ke 1475. Anie ekewet enye? Eren oro ẹkediọn̄ọde nte Rashi.

Ntak ẹkpenọde n̄wed usiakikọ utọ n̄wọrọnda ukpono emi? Ke n̄wed esie oro Rashi—The Man and His World, Esra Shereshevsky ọdọhọ ete ke n̄wed usiakikọ Rashi “ama akabade edi akpan n̄wed ke ufọk mme Jew ye ke ufọk ukpepn̄kpọ. Idụhe n̄wed ndomokiet efen ke otu n̄wed mme Jew oro akanam ẹbatde ke ọsọn̄urua ntre . . . Ẹdiọn̄ọ se iwakde ikan udiana uwetn̄kpọ 200 ẹmi ẹnyenede n̄kpọ ndinam nnennen nnennen ye n̄wed usiakikọ Rashi oro atatde Akpa N̄wed Ition eke Bible.”

Ndi mme Jew ikpọn̄ ke n̄wed usiakikọ Rashi okotụk? Okposụkedi ediwak owo mîfiọkke, n̄wed usiakikọ Rashi aban̄ade N̄wed Abasi Usem Hebrew otụk mme edikabade Bible ke ediwak isua ikie. Edi anie ekedi Rashi, ndien enye akasan̄a didie edinyene utọ akwa odudu oro?

Anie Ekedi Rashi?

Rashi akamana ke Troyes, France, ke isua 1040.a Nte akparawa owo, enye ama aka ufọkn̄wed ido ukpono mme Jew ke Worms ye Mainz ke Rhineland. Enye ama ọbọ ukpep do oto ndusụk ke otu nditọ ukpepn̄kpọ Jew oro ẹketịmde ẹwọrọ etop ke Europe. Ke edide n̄kpọ nte isua 25 ke emana, mme ọkpọkpọ idaha esie ẹma ẹnam enye afiak ọnyọn̄ Troyes. Sia ẹma ẹkenyenyịme nte n̄wọrọnda eyen ukpepn̄kpọ, Rashi ama ọsọsọp akabade edi adausụn̄ ido ukpono ke obio mme Jew onyụn̄ asiak ufọkn̄wed ido ukpono esie. Nte ini akakade, obufa itie ukpepn̄kpọ mme Jew emi ama akam okop odudu akan eke mme andikpep Rashi ke Germany.

Ke ini oro, mme Jew ẹkedude ke France ẹma ẹnyene ukeuke emem ye edidianakiet ye mbọhọidụn̄ mmọ oro ẹkedọhọde ke idi mme Christian, anamde Rashi enyene n̄kponn̄kan ifụre ndisịn idem ke ukpep n̄wed esie. Edi, enye ikedịghe asan̄a-ikpọn̄ eyen ukpepn̄kpọ. Kpa ye uku esie nte andikpep ye etubom ke ufọkn̄wed oro, Rashi ekesinam wine man enyene se adiade. Edinen̄ede ndiọn̄ọ mme ọsọ ubọkutom ama anam enye etịm ekpere mme ukeuke Jew, an̄wamde enye ndifiọk nnyụn̄ n̄wụt mmọ mbọm kaban̄a mme idaha mmọ. Ebiet emi Troyes okodude ama etịp n̄ko esịn ke ikike Rashi. Sia okodude ke mme akpan usụn̄ mbonurua, obio oro ekedi ebiet emi mme owo ẹtode kpukpru itie ke ererimbot ẹkesopde ibuot, ndien emi ama an̄wam Rashi nditịm mmehe ye mme edu ye mme ido edinam nsio nsio idụt.

Ntak Emi Ẹkeyomde N̄wed Usiakikọ?

Ẹkediọn̄ọ mme Jew nte mme owo n̄wed. Edi “n̄wed” oro—Bible—okodu ke usem Hebrew, ndien idahaemi “mme owo” ẹkesem Arabic, French, German, Spanish, ye ediwak usem efen. Okposụkedi ẹkesụk ẹkpepde ediwak Jew usem Hebrew toto ke uyen, ediwak ikọ ke Bible iketịmke in̄wan̄a mmọ. Adianade do, nsọn̄ido ke otu mme rabbi Ido Ukpono Mme Jew ke ediwak isua ikie ama anam ediwak owo ẹtre ndidụn̄ọde ata ata se uwetn̄kpọ Bible ọwọrọde. Mme ndamban̄a ikọ ye mme n̄ke oro ẹnyenede ebuana ye mme ikọ ye mme ufan̄ikọ Bible ẹkeyọyọhọ. Ẹkewet ediwak ke otu mme utọ utịn̄ikọ ye mbụk oro ke mme n̄wed ẹnyenede ediwak eboho, oro ẹketan̄de ẹdian ọtọkiet ẹkot Midrash.b

Eyeyen Rashi, Rabbi Samuel ben Meir (Rashbam), ekedi eyen ukpepn̄kpọ Bible n̄ko. Ke se enye ekewetde nditat Genesis 37:2, enye ọkọdọhọ ete ke “n̄kani mme etịn̄ikọ mban̄a n̄kpọ [mbemiso Rashi] . . . ẹma ẹsinyene ntụhọ edikwọrọ ikọ (derashot), emi mmọ ẹkedade nte akpan uduak, [edi] ikenyeneke edu edidụn̄ọde mfiọk se mme uwetn̄kpọ Bible ẹwọrọde ke ata ata usụn̄.” Ke etịn̄de aban̄a edu emi, Dr. A. Cohen (etubom ewetn̄wed Soncino Books of the Bible) ewet ete: “Edi akpanikọ nte ke mme Rabbi ẹma ẹwụk ẹte ẹkûnyịme edikabade ekededi oro mîkemke ye peshat m̀mê in̄wan̄în̄wan̄ se uwetn̄kpọ oro ọwọrọde; edi ke edinam mmọ ẹkenọ esisịt ntịn̄enyịn ke ewụhọ emi.” Ke utọ idaha ido ukpono oro, ukeuke owo Jew ama esinana mbuọtidem ke ini akade ebịne uwetn̄kpọ Bible ndien ama ekere ke imoyom ndusụk n̄kpọ oro ẹdinamde enye an̄wan̄a.

Utịtmbuba ye Mme Usụn̄ Edinam Rashi

Utịtmbuba ofụri eyouwem Rashi ekedi ndinam uwetn̄kpọ N̄wed Abasi Usem Hebrew an̄wan̄a kpukpru mme Jew. Man anam emi, enye ama ọtọn̄ọ ndibọ mme n̄wetnnịm n̄kpọ kaban̄a mme utịn̄ikọ ke mme san̄asan̄a ikọ ye mme ufan̄ikọ oro enye ekekerede ke ẹyesọn̄ ndikot. N̄wetnnịm n̄kpọ Rashi ama etịn̄ aban̄a mme edinam an̄wan̄a eke mme andikpep esie onyụn̄ ada n̄kpọ oto ntatara ifiọk esie aban̄ade kpukpru n̄wed mme rabbi. Rashi ama ada kpukpru n̄wed oro ẹkedude anam n̄kpọ ke ndụn̄ọde usem. Enye ama ọnọ ntịn̄enyịn ke nte mme idiọn̄ọ ndausụn̄ ye mme un̄wam ukot ikọ eke mme Masorete ẹtụkde nte udọn̄ikọ an̄wan̄ade. Man anam se ikọ ọwọrọde an̄wan̄a, n̄wed usiakikọ esie oro atatde Akpa N̄wed Ition eke Bible esiwak nditịn̄ mban̄a edikabade eke Aramaic (Targum eke Onkelos). Rashi ama owụt ukeme ndinam ukpụhọde ye usọ nte enye okodụn̄ọrede mme usụn̄ oro owo mîkodụn̄ọkede ke mbemiso ke nditat mme ikọ ẹdade ndiwụt itie n̄kpọ, mme ikọ ẹdade ndiyịri ikọ, se mme ikọedinam ẹwọrọde, ye mme ikpehe eken ke nte ẹbonde ikọ ye nte ẹtịmde udịmikọ. Mme utọ editịn̄ mban̄a oro ẹma ẹtịp n̄kpọ oro enyenede ufọn ẹsịn ke ndinam nte ẹtịmde udịmikọ ye nte ẹbonde ikọ an̄wan̄a ke usem Hebrew.

Ke edide isio ye n̄wọrọnda edu ke uwetn̄kpọ Ido Ukpono Mme Jew, Rashi kpukpru ini okodomo ndiwụt se uwetn̄kpọ ọwọrọde ke mmemmem ye ata ata usụn̄. Edi owo ikemeke ndifụmi akpakịp n̄wed Midrash oro mme Jew ẹketịmde ẹmehe. N̄wọrọnda ikpehe ke n̄wed usiakikọ Rashi edi nte enye enyenede ebuana ye uwetn̄kpọ Midrash oro akawakde ndidịp se uwetn̄kpọ Bible ọwọrọde ke ata ata usụn̄.

Ke se enye ewetde nditat Genesis 3:8, Rashi anam an̄wan̄a ete: “Ediwak mbụk edinam an̄wan̄a ẹdu ẹmi mme Ọfiọkn̄kpọ Owo nnyịn ẹma ẹketetịm ediye ediye ke Bereshit Rabbah ye mme uwetn̄kpọ edinam an̄wan̄a eken. Nte ededi, udọn̄ mi enen̄ede edi ke (peshat) se ufan̄ikọ ọwọrọde nnennen nnennen, ye ke nte mme utọ mbụk oro ẹnamde udọn̄ikọ N̄wed Abasi an̄wan̄a.” Ebede ke ndisat nnyụn̄ mfiak n̄wet sụk mme edinam an̄wan̄a oro enye ekekerede nte ẹn̄wamde ndinam se ufan̄ikọ m̀mê udọn̄ikọ ẹwọrọde an̄wan̄a, Rashi ama osion̄o mme edinam an̄wan̄a oro ẹkesịnde ntuaha ye ndutịme efep. Nte utịp edifiak n̄wet emi, emana mme Jew eke ini iso ẹma ẹkabade ẹmehe akpan akpan ye ata eti Midrash oro Rashi eketịmde.

Ke adan̄aemi ekesisọpde nditoro mme andikpep enye, Rashi ikemen̄eke ndifan̄a ke ini enye ekekerede ete ke mme edinam an̄wan̄a oro mmọ ẹkenọde ẹtuaha ye in̄wan̄în̄wan̄ ekikere ke itien̄wed. Ke ini akpan ubak udịmikọ mîkan̄wan̄ake enye m̀mê ekekerede ke imọ ikanam enye an̄wan̄a ukwan̄ ukwan̄ ke mbemiso, ẹnye ama eben̄e idem ndinyịme emi, idem etịn̄de aban̄a mme idaha oro nditọ ufọkn̄wed esie ẹken̄wamde ndinen̄ede nte n̄kpọ ẹken̄wan̄ade enye.

Eyo Esie Akara

Rashi ekedi owo oro eketịmde ada ekekem ye eyo esie. Ewetn̄wed kiet etịn̄ enye ke ibio ibio usụn̄ ntem: “Akwa n̄kpọ oro [Rashi] eketịpde esịn ke uwem mme Jew ekedi enye ndifiak nnam mme akpan ubak udịmikọ ẹn̄wan̄a ke usem emana mmọ eke ini oro, ke utọ in̄wan̄în̄wan̄ usem oro ekemede ndin̄wan̄a owo, ye ufiop ye edikere mban̄a, ye n̄wọrọnda usọ ye ifiọk, tutu ẹkabade ẹkpono mme n̄wed usiakikọ esie nte edisana uwetn̄kpọ ẹnyụn̄ ẹma nte n̄wed ofụri ererimbot. Rashi ekewet usem Hebrew nte n̄kpọ eke edide French, esịn usọ ye udọn. Ke ebiet ekededi oro enye mîkenyeneke nnennen ikọ Hebrew, enye ama ada ikọ French ke itie esie, adade mme abisi usem Hebrew ọbọp.” Mme ikọ French ẹmi ẹkewetde mi nte ẹkotde ke usem Hebrew—emi Rashi akadade se iwakde ibe 3,500 ke otu mmọ—ẹmekabade ẹdi n̄kpọ oro ẹnyenede ufọn ẹnọ nditọ ukpepn̄kpọ ẹkpepde n̄kpọ ẹban̄a Akani French oro ẹkedade ẹwet n̄wed ye nte ẹkesikotde ikọ.

Okposụkedi uwem Rashi ọkọtọn̄ọde ke idaha oro ekenyenede ukeuke ifụre, enye ama okụt nsịn̄ede oro akakade-ka iso ndikọri ke ufọt mme Jew ye mbon oro ẹkedọhọde nte idide mme Christian. Ke 1096 Akpa Ekọn̄ Ido Ukpono ama ada nsobo ọsọk mme Jew oro ẹkedude ke Rhineland, emi Rashi ọkọbọde ukpep. Ẹma ẹwot ediwak tọsịn mme Jew. Etie nte mbụk aban̄ade uwotowo emi ama otụk nsọn̄idem Rashi (oro akakade-ka iso ọdiọk tutu esịm n̄kpa esie ke 1105). Ọtọn̄ọde ke ini oro ka iso, n̄wọrọnda ukpụhọde ama odu ke mme n̄wed usiakikọ esie oro ẹketatde N̄wed Abasi. N̄wọrọnda uwụtn̄kpọ kiet edi Isaiah ibuot 53, emi etịn̄de aban̄a asan̄autom Jehovah oro okụtde ndutụhọ. Ke mbemiso, Rashi akabuan itien̄wed emi ye Messiah, nte Talmud anamde. Edi etie nte ke Ekọn̄ Ido Ukpono oro ama okokụre, enye ekekere ke mme ufan̄ikọ ẹmi ẹkeban̄a mme Jew, oro ẹkekụtde ndutụhọ nte mîdotke. Emi ekedi ntọn̄ọ ini ukpụhọde ke nte mme Jew ẹkesiakde mme itien̄wed ẹmi.c Ntem, edu Christendom oro mîbietke eke mme Christian ama ọwọn̄ọde ediwak owo, esịnede mme Jew, ọkpọn̄ akpanikọ aban̄ade Jesus.—Matthew 7:16-20; 2 Peter 2:1, 2.

Didie ke Enye Ekenyene Odudu ke Edikabade Bible?

Ikebịghike odudu Rashi ama atara ebe Ido Ukpono Mme Jew. Owo France odude ke n̄ka Franciscan oro edide andiwet n̄kpọ mban̄a Bible, Nicholas eke Lyra (1270-1349), ama esitịn̄ ndien ndien aban̄a mme ekikere “Rabbi Solomon [Rashi]” tutu ẹnọ enye nditịk enyịn̄ oro “Andikpebe Solomon.” Nte utịp, Lyra ama enyene odudu ke idem ediwak mme etịn̄ikọ mban̄a n̄kpọ ye mme akabade n̄wed, esịnede mme andikabade King James Version Ikọmbakara ye anam ukpụhọde oro Martin Luther, emi okokpụhọrede edikabade Bible ke Germany. Luther ama enen̄ede eberi edem ke Lyra tutu ọwọrọetop uto kiet ọdọhọ ete: “Ke ekpedide Lyra ikebreke ndido urụk, Luther ikpekenekke unek.”

Ekikere mme rabbi oro mîkemke ye akpanikọ Christian ama enen̄ede akara Rashi. Edi, ye ntotụn̄ọ ikike oro enye ekenyenede aban̄a mme ikọ Bible eke usem Hebrew, nte ẹtịmde udịmikọ, ye nte ẹbonde ikọ ye n̄kaiso ukeme esie ndifiọk se uwetn̄kpọ ọwọrọde ke in̄wan̄în̄wan̄ ye ata ata usụn̄, Rashi ọnọ mme anam ndụn̄ọde ye mme akabade Bible n̄kpọ oro enyenede ufọn ndida nnam ndụn̄ọde.

[Mme Ikọ idakisọn̄]

[Ebiet Ẹdade Ndise Ẹto ke page 26]

Uwetn̄kpọ: Per gentile concessione del Ministero dei Beni Culturali e Ambientali