Ndibọp Ndori ke Itiat Idakisọn̄ Mme Okpono Ndem
TEMPLE kpukpru abasi edi kiet ke otu ediwak n̄kpọ editi oro mme akaisan̄ ke Rome, Italy, ẹsikade ẹkese. N̄wọrọnda ifiọk ubọpn̄kpọ mbon Rome emi edi kiet ke otu ibat ibat ufọk oro ke akamba udomo ẹsụk ẹtiede nte mmọ ẹketiede ke eset. Agrippa ọkọtọn̄ọ enye ke n̄kpọ nte 27 M.E.N., ndien Hadrian ama afiak ọbọp enye ke n̄kpọ nte 120 E.N. Kiet ke otu n̄wọrọnda ikpehe eke ufọk emi edi n̄kokon̄ ekara ọkọm esie emi edide mita 43 ke ubara, emi ẹbọpde se ibarade ikan oro ke eyomfịn kpọt. Temple kpukpru abasi ke akpasarade ekedi temple mme okpono ndem, “ebiet kpukpru abasi,” emi edide se ikọ oro ọwọrọde ke akpasarade ikọ Greek. Mfịn, ẹsụk ẹdada enye nte ufọkabasi Roman Catholic. Didie ke ẹkekeme ndinam utọ akpa-owo-idem ukpụhọde oro?
Ke 609 E.N., Pope Boniface IV ama afiak ayak temple emi ẹma ẹketre ndida nnam n̄kpọ mi ke anyan ini ọnọ nte ufọkabasi “Christian.” Ke ini oro, ẹma ẹnọ enye enyịn̄ oro Ufọkabasi Santa Maria Rotunda. Nte ekemde ye ibuotikọ kiet oro ẹkemịn̄de ke 1900 ke magazine Jesuit eke Italy oro La Civiltà Cattolica, akpan n̄kpọ oro Boniface ekenyenede ke ekikere ndida enye nnam ekedi “ndinọ kpukpru mme Christian ẹdide mme akpan̄kpa usụn̄ Abasi, mîdịghe yak idọhọ, kpukpru ndisana owo, ubọn̄ ọtọkiet, edi akpa kan̄a ndikpono Edisana Eka Abasi.” Mme enyịn̄ oro Ufọkabasi Roman Catholic ọnọde Temple kpukpru abasi oro mfịn—Santa Maria ad Martyres m̀mê, ke usụn̄ efen, Santa Maria Rotunda—ẹwụt uduak oro mîkemke ye N̄wed Abasi.—Men Utom 14:8-15 domo.
Man ẹnam Temple kpukpru abasi ekekem ye obufa usụn̄ oro ẹkedade enye ẹnam n̄kpọ, “okoyom ẹnam ata esisịt utom,” ntem ke ibuotikọ oro aka iso etịn̄. “Boniface eketiene mmemmem ye eti ibet oro Akwa St. Gregory [Pope Gregory I], kpa andikebem enye iso ndu, ata ke usọ ye enịm uwụtn̄kpọ ke ndida mme temple mme okpono ndem nnam n̄kpọ ke utuakibuot Christian, ama ekenenịm.” Mme ibet ewe ẹkedi oro?
Ke leta oro ekewetde ọnọ ẹsọk isụn̄utom oro ẹkedọn̄de aka Britain ekedide obio ukpono ndem ke 601 E.N., Gregory ama ọnọ ndausụn̄ emi: “Inaha ẹbiat mme temple ndem ke idụt oro; edi sụk ndem kpọt ẹmi ẹdude ke mmọ . . . Edieke ẹketịmde ẹbọp mme temple oro, se ẹyomde edi ndikpụhọde mmọ n̄kpọn̄ utuakibuot nnọ mme devil nsịn ke utom ata Abasi.” Ekikere Gregory ekedi nte ke edieke mme okpono ndem ẹkụtde ke owo ikabiatke n̄kani temple mmimọ, mmọ ẹkeme ndinen̄ede nnyene udọn̄ ndika iso n̄ka do. Ke adan̄aemi mme okpono ndem “ẹkesiwotde ediwak nyara enan̄ ẹda ẹnam uwa ẹnọ mme devil,” ntem ke pope oro ekewet, ẹkedori enyịn idahaemi nte ke “mmọ iwaha aba mme unam inọ mme devil edi ẹwot mmọ ẹda ẹnọ idemmọ inemesịt emi adade itoro ọsọk Abasi.”
Ido Ukpono Roman Catholic “ama akan” utuakibuot mme okpono ndem ubọk n̄ko ebe ke ndisiak mme ufọkabasi oro ẹkeyakde ẹnọ mme imọ owo ẹdide mme “Christian,” n̄kpere n̄kani temple oro. Ẹma ẹda mme usọrọ eset ẹnyene ẹnyụn̄ ẹnọ mmọ idaha “Christian.” Ke nditịn̄ ke mme ikọ La Civiltà Cattolica: “Kpukpru nditọ ukpepn̄kpọ ẹfiọk idahaemi nte ke ndusụk ido edinam ye mme usọrọ ido ukpono eke mme akpa Christian ẹma ẹnyene n̄kpet n̄kpet ebuana ye ndusụk edinam ye mme ido mme okpono ndem. Mmọ ẹkedi mme edinam oro mme owo ẹkenen̄erede ẹma, mme ido edinam oro ẹkemehede ata ntotụn̄ọ ntotụn̄ọ ẹnyụn̄ ẹdide ubak uwem mbio obio ye ọkpọkpọ uwem eke ererimbot eset. Akpa ufọkabasi, oro ọkọfọnde ido onyụn̄ enyenede ọniọn̄, ikenịmke ke akana imọ ibiat mmọ ifep; utu ke oro, ebede ke ndikabade mmọ nsịn ke usụn̄ Christian, ndimenede mmọ nnọ n̄kokon̄ idaha ye obufa uwem, enye ama akan mmọ ubọk ebe ke okopodudu usụn̄ oro edide sụn̄sụn̄, man enye akpada ukpọn̄ mbio obio ye eke mme ọfiọkn̄wed enyene ye unana edisịn ndutịme.”
Nte ededi, uwụtn̄kpọ kiet oro ẹtịmde ẹdiọn̄ọ kaban̄a edida usọrọ mme okpono ndem ndisịn edi eke Christmas. December 25 ekedi usenọfiọn̄ oro mbon Rome eset ẹkesinịmde dies natalis Solis Invicti, oro edi, “usen emana utịn emi owo mîkemeke ndikan.”
Ke enyenede udọn̄ ndidep esịt mme okpono ndem, ufọkabasi ke ntre ikọsọn̄ọke imụm akpanikọ ikama. Enye ama ọdọhọ ke enen ndibuak nsio nsio orụk edinịm ke akpanikọ ye edinam, edinyịme mme edinịm ke akpanikọ ye mme edinam mme okpono ndem “oro mbio obio ẹmade.” Utịp ekedi mbuaha uduot, ọsọn̄ibuot ufọkabasi, edide ata isio ye mme ukpepn̄kpọ ata Ido Ukpono Christ. Ke ikerede iban̄a emi, eyedi inen̄ekede ikpa owo idem nte ke akani temple Rome oro ẹkeyakde ẹnọ “kpukpru abasi” akpakabade edi ufọkabasi Roman Catholic oro ẹyakde ẹnọ Mary ye kpukpru “ndisana owo.”
Nte ededi, ekpenyene ndin̄wan̄a nte ke ndikpụhọde se ẹyakde temple ẹnọ m̀mê enyịn̄ usọrọ idịghe se ikemde ndikpụhọde ‘utuakibuot mme devil nsịn ke utom ata Abasi.’ “Nso ediomi ke temple Abasi odiomi ye ndem?” ntem ke apostle Paul okobụp. “Jehovah ọnọ uyo ete, Ẹwọn̄ọ ke otu mmọ, ẹnyụn̄ ẹdianade ẹda. Ẹkûnyụn̄ ẹtụk n̄kpọ ndek baba kiet; ndien nyadara mbufo, nnyụn̄ ndi Ete mbufo. Ndien mbufo ẹyedi nditọ iren Mi ye nditọ Mi iban. Ntem ke Jehovah Ata Ọkpọsọn̄ ọdọhọ.”—2 Corinth 6:16-18.