Mmanie Ẹkedi Mme Maccabee?

YE EDIWAK owo, iduọk ini mme Maccabee etie nte ndịben̄kpọ oro edịbede ke ufọt edikụre mme akpatre N̄wed Abasi Usem Hebrew ye edidi Jesus Christ. Kpa nte ẹsikụtde ndusụk ntọt ke ini ẹdụn̄ọrede n̄kpọ ubọ ntọt ke ini ubomofụm ọduọde, ẹkeme ndinyene ndusụk ikike ebe ke ndidụn̄ọde eyo mme Maccabee—eyo ukpụhọde ke idụt mme Jew.

Mmanie ẹkedi mme Maccabee? Didie ke mmọ ẹkenyene odudu ke Ido Ukpono Mme Jew mbemiso edidi Messiah oro ẹkebemde iso ẹtịn̄?—Daniel 9:25, 26.

Akwa Odudu Ido Greece

Akwa Alexander ama akan mme idụt ọtọn̄ọde ke Greece tutu esịm India (336-323 M.E.N.). Akwa obio ubọn̄ esie ekedi n̄kpọ un̄wam ke ndisuan ido mbon Greece—usem ye ntatenyịn mbon Greece. Ikpọ owo ukara ye mbonekọn̄ Alexander ẹma ẹdọ iban n̄kann̄kụk, anamde ẹbuak mme ido edinam Greece ye eke isenidụt. Ke Alexander ama akakpa, ẹma ẹbahade obio ubọn̄ esie ẹnọ mme etubom esie. Ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ ọyọhọ isua ikie iba M.E.N., Antiochus III eke udịm ubọn̄ Seleucus eke Greece ke Syria ama awamade Israel ọbọ mme Ptolemy eke Greece ẹmi ẹkekarade ke Egypt. Didie ke ukara mbon Greece okotụk mme Jew ke Israel?

Ewetmbụk kiet ewet ete: “Sia mme Jew mîkekemeke nditre ndisobo ye mme mbọhọidụn̄ mmọ ẹkedide mbon Greece, mîkonyụn̄ ikam inen̄ekede isobo ye nditọete mmọ ke isenidụt, mmọ ikekemeke ndifep editiene ido mbon Greece ye mme usụn̄ ukere n̄kpọ mbon Greece. . . . Ikpîkpu edidu uwem ke iduọk ini mbon Greece ama abuana editiene ido Greece!” Mme Jew ẹma ẹkere enyịn̄ mbon Greece. Ke nsio nsio udomo, mmọ ẹma ẹtiene mme ido edinam ye edisịnen̄kpọ mbon Greece. N̄kari n̄kari odudu edidụk otu ama ọkọri.

N̄wo Mme Oku

Mme oku ẹkedu ke otu mme Jew oro ẹkenen̄erede ẹyak idem ẹnọ odudu mbon Greece. Ye ediwak mmọ, ndinyịme ido mbon Greece ọkọwọrọ ndiyak Ido Ukpono Mme Jew ọkọri etiene idaha oro okodude. Kiet ke otu utọ Jew oro ekedi Jason (emi ẹkotde Joshua ke usem Hebrew), eyeneka akwa oku Onias III. Ke adan̄aemi Onias okodude ke Antioch, Jason ama ọnọ mbon ukara Greece ubọkedem. Ntak-a? Man ekpek mmọ ẹmek Jason nte akwa oku ke itie Onias. Antiochus Epiphanes (175-164 M.E.N.) andikara otode udịm Seleucus eke Greece ama ọsọsọp ọbọ enọ oro. Mme andikara Greece ke mbemiso ikesịnke idem ke itie akwa oku mme Jew, edi Antiochus okoyoyom okụk ndida nnam ubịnikọt ekọn̄. Enye ama enem esịt n̄ko ndinyene adausụn̄ mme Jew oro edisịnde udọn̄ ọnọ ido mbon Greece ata ifịk ifịk. Nte Jason ekeben̄ede, Antiochus ama anam Jerusalem enyene idaha akwa obio Greece (polis). Ndien Jason ama ọbọp ufọkmbre oro n̄kparawa Jew idem ye mme oku ẹkefehede mbuba.

Abian̄a ama aman abian̄a. Isua ita ke ukperedem Menelaus, emi ekemede ndidi ikotoho udịm oku, ama ọnọ ubọkedem emi akawakde akan, ndien Jason ama efehe. Man ekpe Antiochus, Menelaus ama osio ediwak okụk ke usịnetịbe temple. Sia Onias III (emi okodude ke ntan̄mfep ke Antioch) okobiomde emi ikpe, Menelaus ama odiomi man ẹwot enye.

Ke ini ufụmikọ akasuanade nte ke Antiochus ama akpa, Jason ama afiak ọnyọn̄ Jerusalem asan̄ade ye tọsịn irenowo ke ukeme oro ekesịnde ndibọ Menelaus itie akwa oku. Edi Antiochus ikakpaha. Ke okopde aban̄a edinam Jason ye ndutịme ke otu mme Jew ke ndisọn̄ ibuot ye mme ibet ido Greece oro enye ekenịmde, Antiochus ama akpaha esịt.

Antiochus Anam N̄kpọ Aban̄a

Ke N̄wed esie oro The Maccabees, Moshe Pearlman ewet ete: “Okposụkedi mme n̄wetnnịm n̄kpọ mîdịghe in̄wan̄în̄wan̄, etie nte Antiochus ama ebiere ete ke ndinọ mme Jew ifụre ido ukpono ekedi ndudue eke ukaraidem. Ye enye, nsọn̄ibuot eke ndondo oro ke Jerusalem ikenen̄ekede ito mme ntak ido ukpono edi okoto ntatara ekikere edida nnọ Egypt ke Judea, ndien mme ekikere ukaraidem ẹmi ẹma ẹkama n̄kpọndịk akpan akpan koro mme Jew kpọt, ke otu kpukpru ikọt esie, ẹkeyom ẹkenyụn̄ ẹdi se ẹnọde akwa udomo nda-ke-idem eke ido ukpono. . . . Enye ama ebiere ke ẹyetre emi.”

Abba Eban edide owo ukara Israel ye eyen ukpepn̄kpọ etịn̄ se iketienede ibio ibio ete: “Ke n̄kpọntịbe oro eketịbede usọp usọp ke adiana ke adiana ke isua 168 ye 167 [M.E.N.], ẹma ẹsobo mme Jew, ẹma ẹwo Temple, ẹma ẹkpan ido ukpono mme Jew. Edina mbobi ọkọrọ ye edinịm Sabbath ẹma ẹkabade ẹkama ufen n̄kpa. Akakan emiom ekedi ke December 167, ke ini, ke ewụhọ Antiochus, ẹkebọpde itieuwa Zeus ke esịt Temple, ẹkenyụn̄ ẹyomde mme Jew ẹwa obụk edi—emi ke akpanikọ ekedide ndedehe n̄kpọ ke ibet mme Jew—ẹnọ abasi mbon Greece.” Ke iduọkini emi, Menelaus ye mme Jew eken oro ẹketienede ido mbon Greece ẹma ẹka iso ke mme itie mmọ, ẹnamde utom ke temple oro idahaemi ẹma ẹkesabade.

Ke adan̄aemi ediwak mme Jew ẹkenyịmede ido mbon Greece, obufa otu emi ẹkekotde idemmọ mme Hasid—mbon ifịk—ẹma ẹsịn udọn̄ ẹnọ edisọn̄ọ nnịm Ibet Moses. Idahaemi ke ẹkopde itekesịt ẹban̄a mme oku oro ẹtienede ido mbon Greece, mme ọsọ owo ẹma ẹka iso ndida ye mme Hasid. Iduọkini n̄kpa usụn̄ Abasi ama edemerede nte ẹkenyịkde mme Jew ke ofụri idụt oro ndida ekekem ye mme edinam ukpono ndem nnyụn̄ n̄wa mme uwa mîdịghe ẹkpan̄a. N̄wed mme Maccabee oro mînyeneke nsọn̄ọ ọnọ ediwak mbụk aban̄a ediwak iren, iban, ye nditọwọn̄ oro ẹkemade ndikpa utu ke ndikan̄ mbuọtidem.

Mme Maccabee Ẹnam N̄kpọ Ẹban̄a

Mme ebeubọk edinam Antiochus ẹma ẹnam ediwak mme Jew ẹn̄wana kaban̄a ido ukpono mmọ. Ke Modiʼin, ufọt edem edere ye edem usoputịn Jerusalem ekperede obio Lod eyomfịn, ẹma ẹkot oku emi ekekerede Mattathias edi ufọt obio. Sia mme owo n̄kann̄kụk ẹkekponode Mattathias, mbon oro ẹkedade ke ibuot edidem ẹma ẹdomo ndinam enye abuana ke uwa mme okpono ndem—man anyan̄a uwem esie man onyụn̄ enịm uwụtn̄kpọ ọnọ mme owo eken. Ke ini Mattathias ekesịnde, owo Jew efen ama ọwọrọ edi, eben̄ede idem ndikan̄ mbuọtidem. Ke esịt ofụtde, Mattathias ama awabade n̄kpọekọn̄ ọbọ onyụn̄ owot enye. Ke ẹkopde n̄kpaidem ẹban̄a afai afai edinam akanieren emi, mbonekọn̄ Greece ẹkenam n̄kpọ sụn̄sụn̄. Ẹtibọp enyịn itat, Mattathias ama owot akwa owo ukara Greece oro n̄ko. Nditọiren Mattathias ition ye mme andidụn̄ obio oro ẹma ẹkan udịmekọn̄ Greece ubọk mbemiso mmọ ẹkekemede ndinyan̄a idem.

Mattathias ama ofiori ete: ‘Yak kpukpru owo oro ẹnyenede ifịk kaban̄a Ibet ẹtiene mi.’ Man ẹbọhọ usiene, enye ye nditọ esie ẹma ẹfen̄e ẹka n̄kan̄ obot. Ndien nte mbụk edinam mmọ akasuanade, mme Jew (esịnede ediwak mme Hasid) ẹma ẹdiana ye enye.

Mattathias ama emek Judah eyen esie ese aban̄a mme edinam ekọn̄. Iso-ọfọn ẹkekot Judah enyịn̄ oro Maccabee ọwọrọde “ukọn̄n̄kpọ,” ke ntak mbufiọk ekọn̄ esie. Ẹkekot Mattathias ye nditọiren esie mbon Hasmon, enyịn̄ ẹdade ẹto obio oro Heshmon mîdịghe otode ete ete emi ekekerede ntre. (Joshua 15:27) Nte ededi, sia Judah Maccabee akakabarede edi ọwọrọiso owo ke ini nsọn̄ibuot oro, ẹkedikot ofụri ubon oro mme Maccabee.

Ẹfiak Ẹbọ Temple

Ke akpa isua nsọn̄ibuot oro, Mattathias ye nditọiren esie ẹma ẹkeme nditịm ekpri udịmekọn̄. Ke se ikande idaha kiet, udịmekọn̄ Greece ẹma ẹn̄wana ye otu mme Hasid ke Sabbath. Okposụkedi ẹkekemede ndinyan̄a idem, mmọ ikabiatke Sabbath. Ke ntre ediwot akpakịp owo ama ada itie. Mattathias—emi ẹkedade idahaemi nte andikara ido ukpono—ama enịm ibet emi akayakde mme Jew ẹnyan̄a idem ke Sabbath. Ibet emi ikesịnke obufa odudu ke nsọn̄ibuot oro kpọt edi n̄ko ama enịm uwụtn̄kpọ ke Ido Ukpono Mme Jew eke ediyak mme adaiso ido ukpono ẹkpụhọde ibet mme Jew ẹtiene nte mme idaha ẹkpụhọrede. Talmud owụt edu emi ke ikọ etịn̄de ke ukperedem: “Yak mmọ ẹsabade Sabbath kiet man mmọ ẹkpenam ediwak Sabbath ẹsana.”—Yoma 85b.

Ke akanieren ete esie ama akakpa, Judah Maccabee ama akabade edi adausụn̄ oro owo mîkafan̄ake ke nsọn̄ibuot oro. Ke ọfiọkde ete ke imọ inyeneke ukeme ndikan asua imọ ke an̄wan̄wa ekọn̄, enye ama osio mbufa usụn̄ edi, ẹbietde eke ekọn̄ n̄ka ukpụhọ ukara eyomfịn. Enye ama owot udịmekọn̄ Antiochus ke mme ikpehe ẹmi mmọ mîkekemeke ndinyan̄a idem nte mmọ ẹkam ẹsinamde. Ke udịm udịm ekọn̄, Judah ama okụt unen ke ndikan udịmekọn̄ ẹmi ẹkenen̄erede ẹwak ẹkan esiemmọ.

Ke ẹsobode mme ndomoidem esịtufọk ye ukara Rome oro ọkọkọride-kọri, mme andikara Obio Ukara Seleucus ẹma ẹnana udọn̄ ke ndisịn odudu ke mme ewụhọ ẹkpande mme Jew. Emi ama ebererede usụn̄ ọnọ Judah ndida en̄wan esie n̄kesịm ata inuaotop Jerusalem. Ke December 165 M.E.N. (mîdịghe ekeme ndidi ke 164 M.E.N.), enye ye udịmekọn̄ esie ẹma ẹbọ temple, ẹnam mme n̄kpoduoho esie ẹsana, ẹnyụn̄ ẹfiak ẹyak enye ẹnọ—isua ita ọtọn̄ọde ke usen oro ẹkesabarede enye. Mme Jew ẹma ẹsifiak ẹti edinam emi ke isua ke isua ke Hanukkah, kpa usọrọ ediyak nnọ.

Ukaraidem Ada Itie Edinam Ido Ukpono

Ẹma ẹsịm utịtmbuba nsọn̄ibuot oro. Ẹma ẹmenerede mme ukpan ke mme edinam Ido Ukpono Mme Jew ẹfep. Ẹma ẹfiak ẹtọn̄ọ utuakibuot ye mme uwa ke temple oro. Ke ẹkopde uyụhọ idahaemi, mme Hasid ẹma ẹkpọn̄ udịmekọn̄ Judah Maccabee ẹfiak ẹnyọn̄ọ mme obio mmọ. Edi Judah ama enyene mme ekikere efen. Enye ama enyene udịmekọn̄ oro ẹma ẹkenọ ukpep nte ọfọnde, ntre ntak emi mîdaha enye itọn̄ọ idụt mme Jew oro adade ke idem? Mme ekikere ukaraidem ke emi ẹma ẹda itie mme ntak ido ukpono oro ẹketọn̄ọde nsọn̄ibuot oro. Ntre en̄wan ama aka iso.

Ke oyomde un̄wam ke en̄wan oro enye akan̄wanade ye ukara Seleucus, Judah Maccabee ama odụk odu ye Rome. Okposụkedi ẹkewotde enye ke ekọn̄ ke 160 M.E.N., nditọeka esie ẹma ẹka iso ke en̄wan oro. Jonathan eyeneka Judah ama ọwọn̄ọde mme n̄kpọ tutu mme andikara ẹtode ubon Seleucus ẹnyịme edimek oro ẹkemekde enye nte akwa oku ye andikara ke Judea, okposụkedi okosụk odude ke idak ukara mmọ. Ke ini ẹkebian̄ade Jonathan, ẹmụmde, ẹnyụn̄ ẹwotde nte utịp odu Syria, Simeon eyeneka esie—akpatre ke otu nditọeka iren Maccabee—ama ada itie. Ke idak ukara Simeon, ẹma ẹsio akpatre idiọn̄ọ ukara ubon Seleucus ẹfep (ke 141 M.E.N.). Simeon ama afiak odụk odu ye Rome, ndien mme adausụn̄ mme Jew ẹma ẹnyịme enye nte andikara ye akwa oku. Ke ntem mme Maccabee ẹma ẹtọn̄ọ nda-ke-idem udịm ubọn̄ mbon Hasmon.

Mme Maccabee ẹma ẹfiak ẹwụk utuakibuot ke temple mbemiso edidi Messiah. (Men John 1:41, 42; 2:13-17 domo.) Edi kpa nte ẹkeduọkde mbuọtidem ke itie oku ke ntak edinam mme oku oro ẹketienede ido mbon Greece, ama akam ọdọdiọk akan ke idak mbon Hasmon. Ke akpanikọ, ukara mme oku oro ẹkemade ukaraidem utu ke eke edidem emi okotode udịm ubon David ikadaha mme ata edidiọn̄ isọk mme Jew.—2 Samuel 7:16; Psalm 89:3, 4, 35, 36.

[Ndise ke page 21]

Mattathias, ete Judah Maccabee, ama ofiori ete: ‘Yak kpukpru owo oro ẹnyenede ifịk kaban̄a Ibet ẹtiene mi’

[Ebiet Ẹdade N̄kpọ Ẹto]

Mattathias ekpede ye mme Jew ẹdide mbon ntan̄mfep/The Doré Bible Illustrations/Mme N̄wed Dover