Un̄wana Amada Utịt Ọsọk Eyo Ekịm

ERERIMBOT oro Jesus Christ ye mme apostle esie ẹkedude ama enen̄ede enyene ukpụhọde ye enyeoro okodude ke ini ẹkewetde N̄wed Abasi Usem Hebrew. Mme andikot Bible oro mîfiọkke emi ẹkeme ndikere ke edinam n̄kaowo ye eke ido ukpono ẹma ẹkaiso tọn̄ọde ke ini prọfet Malachi tutu osịm Matthew andiwet Gospel, ẹnyenede sụk ukpọn̄ ukpọn̄ ifiọk ẹban̄a mme n̄kpọ oro ẹketịbede ke isua 400 ẹmi ẹkedude ke ufọt mmọ.

Malachi, akpatre n̄wed ke N̄wed Abasi Usem Hebrew ke ata ediwak Bible eyomfịn, eberi ye nsụhọ Israel emi ẹkefiakde ẹnyọn̄ obio emana mmọ ke ẹma ẹkesio mmọ ke ntan̄mfep ke Babylon. (Jeremiah 23:3) Ẹma ẹsịn udọn̄ ẹnọ mme Jew ẹmi ẹkenyenede ifiopesịt ẹte ẹbet usen ubiereikpe Abasi ndisio idiọkn̄kpọ mfep ke ererimbot nnyụn̄ nda Eyo Messiah ndi. (Malachi 4:1, 2) Kan̄a kemi, Persia akakara. Udịmekọn̄ Persia ẹmi ẹkedụn̄de ke Judah ẹma ẹkụt ẹte ke emem odu ẹnyụn̄ ẹda odudu ekọn̄ ndikụt nte ke ẹnịm mme ewụhọ edidem.—Men Ezra 4:23 domo.

Nte ededi, mme isọn̄ Bible ikanaha sụn̄ ke ofụri isua ikie inan̄ ẹmi ẹketienede. Ekịm eke spirit ye ndutịme ẹma ẹtọn̄ọ ndidụk ndi. N̄kpet N̄kpet Edem Usiahautịn ọkọyọhọ ye afai, edinam oyomonsia, ufịk, ebeubọk ekikere ido ukpono, akwaifiọk owo oro ẹkerede-kere, ye ndutịme ke ido edinam.

Ẹkewet Matthew, akpa n̄wed ke N̄wed Abasi Christian Usem Greek, ke isio isio emana. Udịmekọn̄ Rome ẹma ẹkụt ẹte ke ẹnam Pax Romana, m̀mê Emem Rome. Ye udọn̄ mme abak Abasi ẹma ẹbet edidi Messiah man edida utịt ọsọk ndutụhọ, ufịk, ye unana, onyụn̄ esịn un̄wana ke uwem, uforo, ye emem. (Men Luke 1:67-79; 24:21; 2 Timothy 1:10 domo.) Ẹyak nnyịn ifiak ise n̄kpọsọn̄ udịmekọn̄ ẹmi ẹkefiakde ẹkpụhọde n̄kaowo mme Jew ke ediwak isua ikie ẹmi ẹkebemde emana Jesus Christ iso.

Uwem Mme Jew ke Ini Mbon Persia

Ke etienede ewụhọ Cyrus emi akanamde mme Jew ẹwọrọ ke ntan̄mfep Babylon, ke 537 M.E.N. otu mme Jew ye mbon oro mîkedịghe mme Jew ẹma ẹkpọn̄ Babylon. Nsụhọ ẹmi ẹkeyerede ikot eke spirit mi ẹma ẹfiak ẹnyọn̄ ikpehe obio emi ẹkesobode ye eke isọn̄ emi akanade ndon. Mme esien mbon Edom, Phoenicia, Samaria, Arab, ye mmọ eken ẹma ẹdia ẹdụk Israel emi ke inikiet ekedide n̄kann̄kụk emi okokponde. Se ikosụhọde inọ Judah ye Benjamin ama akabade edi mbahade obio ukara Judah ke n̄kann̄kụk mbon Persia emi ẹkotde Abar Nahara (Edem Inyan̄).—Ezra 1:1-4; 2:64, 65.

Ke idak ukara mbon Persia, Judah ama ọtọn̄ọ ndikụt “ini editat ye n̄kọri ke ibatowo,” ntre ke The Cambridge History of Judaism ọdọhọ. Enye ama akaiso etịn̄ aban̄a Jerusalem ete: “Mme ọtọin̄wan̄ ye mme anam isan̄ ido ukpono ẹma ẹda mme enọ ẹdi, Temple ye obio ẹma ẹforo, ndien uforo mmọ ama odụri ntịn̄enyịn mbonurua ye mbonusọ.” Okposụkedi mbon Persia ẹkenyịmede ukara n̄kann̄kụk ye ido ukpono, tax ama okpon ndien ẹkekeme ndida mme ọsọn̄urua ukwak kpọt n̄kpe enye.—Men Nehemiah 5:1-5, 15; 9:36, 37; 13:15, 16, 20 domo.

Mme ukperedem isua Obio Ukara Persia ekedi ata ntịme ntịme ini, edide se mme en̄wan eke mme andikara mbahade obio ukara ẹnịmde idiọn̄ọ. Ediwak mme Jew ẹma ẹtiene ẹbuana ke en̄wan ke Mbenesụk Mediterranean ndien ẹma ẹbịn mmọ ẹka ata edem edere, ke Hyrcania ke Inyan̄ Caspian. Nte ededi, etie nte ufen emi Persia ọkọnọde ikotụkke ekese mbon Judah.

Eyo Mbon Greece

Akwa Alexander ama adaha ada nte ekpe ke Ufọt Ufọt Edem Usiahautịn ke 332 M.E.N., edi udọn̄ kaban̄a mme n̄kpọ ẹkebọde ẹto Greece ama ebebem enye iso. (Daniel 7:6) Ke ọfiọkde ete ke ido unam n̄kpọ mbon Greece ama enyene ufọn ke ukaraidem, enye ama okokoi odiomi ndinam obio ukara esie emi okosụk atarade ebiet Greece ke ido. Usem Greek ama akabade edi usem ofụri ererimbot. Ukara ibio ini Alexander ama esịn udọn̄ ọnọ abian̄a abian̄a ekikere, ifiopesịt kaban̄a mbre mbuba, ye ediwụt esịtekọm nnọ utomusọ. Ido edinam mme Jew ama akam ayak ufan̄ sụn̄sụn̄ ọnọ ido edinam Greece.

Ke Alexander ama akakpa ke 323 M.E.N., mme andida itie esie ke Syria ye Egypt ẹkedi akpa mbon oro ẹkenamde n̄kpọ nte mbon oro prọfet Daniel okokotde “edidem edere” ye “edidem usụk.” (Daniel 11:1-19) Ke ini emi Ptolemy II Philadelphus (285-246 M.E.N.), “edidem usụk” eke Egypt akakarade, ẹma ẹtọn̄ọ ndikabade N̄wed Abasi Usem Hebrew nsịn ke Koine, ọsọ usem Greek. Ẹkedikot edikabade emi Septuagint. Ẹma ẹsikot ediwak ufan̄ikọ ke n̄wed emi ẹsịn ke N̄wed Abasi Christian Usem Greek. Usem Greek ama ọfọn etieti ke ndida nnam ẹdiọn̄ọ nsio nsio usụn̄ emi ikọ ẹkemede ndin̄wan̄a owo ke usụn̄ emi esịnede ifiọk ke ererimbot emi okodude ke ndutịme ye ke ekịm ke n̄kan̄ eke spirit.

Ke Antiochus IV Epiphanes ama akakabade edi edidem ke Syria ye andikara Palestine (175-164 M.E.N.), ukọbọ oro ukara ọkọnọde ibetedem ama ekpere ndibiat Ido Ukpono Mme Jew mfep. Ẹma ẹnyịk mme Jew, ke idak ndịghe n̄kpa, ẹte ẹkan̄ Jehovah Abasi ẹnyụn̄ ẹwa uwa ẹnọ mme abasi mbon Greece ikpọn̄. Ke December 168 M.E.N., ẹma ẹbọp itieuwa ukpono ndem ẹdori ke enyọn̄ akwa itieuwa Jehovah ke temple Jerusalem, ẹnyụn̄ ẹfọp mme uwa do ẹnọ Zeus eke Olympia. Irenowo edem obio oro ẹmi ẹkekụtde edikpu edi ẹnyenede uko ẹma ẹdiana kiet ke idak ndausụn̄ Judas Maccabaeus ẹnyụn̄ ẹn̄wana ọkpọsọn̄ ekọn̄ tutu mmọ ẹbọ Jerusalem ẹnyene. Ẹma ẹfiak ẹyak temple oro ẹnọ Abasi, ndien ẹfiak ẹtọn̄ọ ndifọp uwa ke usen ke usen, ke isua ita ama ekebe toto nte ẹkesabade enye.

Ke ufan̄ ini mbon Greece ẹmi ẹkesụhọde, mbon obio Judah ẹma ẹn̄wana ẹyom nditat n̄kann̄kụk mmọ nsịm mme adan̄a ẹmi ẹkenyenede ke eset. Ẹma ẹda obufa ukeme un̄wana ekọn̄ emi mmọ ẹkenyenede mi ẹnam n̄kpọ ke idiọk usụn̄ ke ndinyịk mme mbọhọidụn̄ mmọ ẹmi ẹkedide mme okpono ndem ẹte ẹkabade esịt mîdịghe ntre ẹyewot mmọ. Kpa ye oro, ekikere ukaraidem mbon Greece ama akaiso ndikara ikpọ obio ye n̄kpri obio.

Ke ufan̄ ini emi, mme andin̄wana nyom itie akwa oku ẹkesiwak ndidi mbon n̄wo. Mme n̄kukan, uwotowo, ye edidọk ukaraidem ama abiat itieutom mmọ. Nte edu oro mme Jew ẹkenyenede ọkọdiọkde, ntre ke mbre mbuba mbon Greece ẹkewọrọ etop ẹkan. Ekedi n̄kpọ n̄kpaidem didie ntem ndikụt mme oku ẹmi ẹkedide n̄kparawa nte ẹfụmide utom mmọ man ẹtiene ẹbuana ke mbre! Mbon itọk ẹdide mme Jew ẹma ẹsikam ẹyak ẹnam mmọ ubiak ubiak usiakidem man ẹkabade ẹtie nte “mbon ẹmi mînaha mbobi” man otodo mmọ ẹbọhọ esuene ke ini mmọ ẹdisan̄ade iferi ẹmia mbuba ye mme Gentile.—Men 1 Corinth 7:18 domo.

Mme Ukpụhọde eke Ido Ukpono

Ke mme ntọn̄ọ ntọn̄ọ isua oro ke ẹma ẹkenyọn̄ ntan̄mfep ẹdi, mme anam-akpanikọ Jew ikonyịmeke ndida ekikere mme okpono ndem ye mme ukpepn̄kpọ akwaifiọk mbuak ye ata ido ukpono emi ẹyarade ke N̄wed Abasi Usem Hebrew. N̄wed Esther, emi ẹkewetde ke se ikande isua 60 ke ẹma ẹkenyene n̄kpet n̄kpet ebuana ye Persia, isịneke ndomo mben̄e n̄kpọ kiet emi aban̄ade Ido Ukpono Zoroaster. N̄ko-n̄ko, owo ikwe odudu ido ukpono Persia emi ke mme n̄wed Ezra, Nehemiah, m̀mê Malachi eke Bible, ẹmi ẹkewetde ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ ini mbon Persia (537-443 M.E.N.).

Nte ededi, nditọ ukpepn̄kpọ ẹnịm ke akpanikọ ẹte ke utịt utịt ikpehe ini eke mbon Persia, ediwak mbon Jew ẹma ẹtọn̄ọ ndinyịme ndusụk ekikere mbon ẹmi ẹketuakde ibuot ẹnọ Ahura Mazda, etubom abasi Persia. Emi ama owụt idem ke mme ọwọrọetop nsunsu ekikere ye mme edinịm ke akpanikọ eke mbon Essene. Mme ọsọ ikọ Hebrew ẹmi ẹkedade ẹnọ ebua ikọt, ye mme edibotn̄kpọ eken ẹmi ẹdude ke desat, ye mme inuen okoneyo ẹma ẹkabade ẹdinyene ebuana ke ekikere mme Jew ye ndiọi spirit ye mme inuen ubi eke n̄ke mbon Babylon ye Persia.

Mme Jew ẹma ẹtọn̄ọ ndise ekikere mme okpono ndem ke usụn̄ en̄wen. Kpukpru mme ekikere ẹban̄ade heaven, hell, ukpọn̄, Ikọ (Logos), ye ọniọn̄ ẹma ẹnyene mbufa n̄kpọ ẹmi ẹwọrọde. Ndien edieke edide, nte ẹkekpepde ini oro, Abasi ama oyom usụn̄ tutu enye inyeneke aba nneme ye mme owo, enye ama oyom mme esịne ufọt. Mbon Greece ẹkekot mme spirit ẹmi ẹsịnede ufọt ẹnyụn̄ ẹdide mme andikpeme mi mme daimon. Ke ẹma ẹkenyịme ekikere oro nte ke mme daimon (mme demon) ẹkeme ndidi nti m̀mê ndiọi, mme Jew ẹma ẹkabade ẹyak idem usọp usọp ẹnọ mme demon.

Ukpụhọde emi enyenede ufọn ama abuana utuakibuot n̄kann̄kụk. Mme synagogue ẹma ẹwọrọ ẹdidu nte mme ebiet ẹmi esop mme Jew ẹmi ẹkedude ke mbọhọ oro ẹkesisopde idem kaban̄a ukpepn̄kpọ ye mme edinam ido ukpono. Owo ifiọkke nennnen ini, ebiet, ye usụn̄ nte synagogue mme Jew ẹketọn̄ọde. Sia mmọ ẹkeyụhọde udọn̄ utuakibuot mme Jew ẹmi ẹkedude ke esenidụt ke ini mmọ mîkekemeke ndika temple, ẹwak ndinịm ke akpanikọ nte ke ẹkesiak mme synagogue ke ini ntan̄mfep m̀mê ke ẹma ẹkenyọn̄ ntan̄mfep ẹdi. Ke edide akpan n̄kpọ, mmọ ẹma ẹkabade ẹdi ebiet nneme ọnọ Jesus ye mme mbet esie ‘nditan̄a mme utịbe edinam Abasi, emi okokotde mme owo osio ke ekịm, esịn ke utịbe un̄wana esie.’—1 Peter 2:9.

Ido Ukpono Mme Jew Ama Onyịme Nsio Nsio Ekikere

Ke ọyọhọ isua ikie iba M.E.N., nsio nsio ekikere ẹma ẹtọn̄ọ ndiwọrọ ndi. Mmọ ikedịghe nsio nsio esop ido ukpono. Utu ke oro, mmọ ẹkedi n̄kpri n̄ka mme ọkwọrọ ederi, mbon ukpepn̄kpọ akwaifiọk, ye mbon edinam ukaraidem mme Jew ẹmi ẹkeyomde ndinyene odudu ke idem mme owo nnyụn̄ n̄kara idụt oro, kpukpru ẹdude ke idak Ido Ukpono Mme Jew.

Mme Sadducee ẹmi ẹkedide mbon ukaraidem ẹkewak ndidi mme ọwọrọiso owo, ẹmi ẹkediọn̄ọde ke ntak ọniọn̄ ọniọn̄ usụn̄ unam n̄kpọ toto ke ini nsọn̄ibuot mbon Maccabee ke ufọt ufọt ọyọhọ isua ikie iba M.E.N. Ekese mmọ ẹkedi mme oku, okposụkedi ndusụk mmọ ẹkedide mme anam mbubehe ye mme enyene isọn̄. Etisịm ini oro Jesus akamanade, ata ediwak mme Sadducee ẹma ẹma ukara mbon Rome eke Palestine ke ntak emi mmọ ẹkekerede ke emi ama ọfọn akan onyụn̄ etie nte eyenam mme n̄kpọ ẹtie nte ẹkpedide. (Men John 11:47, 48 domo.) Ekpri ibatowo (ubon Herod) ẹkenịm ke akpanikọ ẹte ke ufọk Herod ndikara eyenam n̄kpọ ekekem ye udọn̄ idụt. Nte ededi, mme Sadducee ikoyomke idụt oro odu ke ubọk mme enyene ukwan̄ ifiopesịt mme Jew m̀mê ndinyene owo ekededi ke ẹsiode mme oku ẹfep ndikara temple. Edinịm ke akpanikọ mme Sadducee ekedi akani ido, ọkọn̄ọde akpan akpan ke nte mmọ ẹkekabarede mme uwetn̄kpọ Moses, ẹnyụn̄ ẹwụt nte mmọ ẹbiọn̄ọde mme okopodudu n̄ka mme Pharisee. (Utom 23:6-8) Mme Sadducee ẹkeda mme prọfesi eke N̄wed Abasi Usem Hebrew nte n̄kpọ emi ẹkerede-kere. Mmọ ẹkekpep nte ke owo ikadaha odudu spirit iwet mme n̄wed Bible ẹmi ẹdọn̄ọde mbụkeset, uto, ye n̄ke ndien ke mmọ ikedịghe akpan n̄kpọ.

Mme Pharisee ẹkewọrọ ẹdi ke ini mbon Greece nte ọkpọsọn̄ ubiọn̄ọ ẹnọ n̄ka oro akan̄wanade ye mme Jew oro ẹkenyịmede ido unam n̄kpọ mbon Greece. Nte ededi, etisịm eyo Jesus, mmọ ẹkedi mme andikabade owo esịt nsịn ke Ido Ukpono mme Jew ye mme andikpep ẹmi ẹkesọn̄de ido, ẹyịrede ke item owo, ẹyịrede ke ibet, ẹtan̄de idem, ẹkụtde idem ke edinen ẹmi ẹkedomode ndikara idụt ebe ke ndinọ item ke synagogue. Mmọ akpan akpan ẹketo otu mme ukeuke owo ẹnyụn̄ ẹse mme usụhọde owo ke ndek. Jesus ekese ediwak mme Pharisee nte ibụk ibụk, anana esịtmbọm mme ama okụk ẹmi ẹdide mbubịk. (Matthew, ibuot 23) Mmọ ẹkenyịme ofụri N̄wed Abasi Usem Hebrew etiene nte mmọ ẹnamde enye an̄wan̄a edi ẹda item mmọ nte edide ukem m̀mê edide akpan n̄kpọ akan. Mmọ ẹkedọhọ ẹte ke item mmọ ẹketie nte “ọkọ oro akande Ibet oro okụk.” Utu ke ndikedi ọkọ, nte ededi, mme item mmọ ẹma ẹnam Ikọ Abasi akabade edi ikpîkpu ẹnyụn̄ ẹtịmede mbon obio.—Matthew 23:2-4; Mark 7:1, 9-13.

Mbon Essene ẹkedi mme andinyene ndedịbe odudu emi nte an̄wan̄ade ẹkedụn̄de ke mme obio ẹmi ẹkedude nsannsan. Mmọ ẹkeda idemmọ nte ata nsụhọ Israel, ẹbetde ke ofụri esịt ndidara Messiah oro ẹken̄wọn̄ọde. Mbon Essene ẹkeyak idemmọ ofụri ofụri ẹsịn ke ata uwem ntụkidem ke ukpono Abasi, ndien ekese edinịm ke akpanikọ mmọ ẹkebiet mme ekikere mbon Persia ye eke Greece.

Ediwak nsio nsio mbon ukwan̄ ifiopesịt n̄ka Zealot ẹmi ẹnyenede udọn̄ ke ido ukpono ẹkese kpukpru owo ẹmi ẹkebiọn̄ọde idaha oro mme Jew ẹkenyenede nte idụt ukaraidem nte ẹdide mme asua ẹmi ẹdotde n̄kpa. Ẹkemen mmọ ẹdomo ye mbon Maccabee ndien n̄kparawa iren ẹmi ẹsimade n̄kpọ emi ẹkerede-kere ye edidomo n̄kpọ nse ẹma ẹma mmọ akpan akpan. Ke ẹsede mmọ nte mbon n̄wo ẹmi ẹsikpede ẹsịn ẹwot owo m̀mê nte mme an̄wana en̄wan ubiọn̄ọ, mmọ ẹkesikama mme usụn̄ en̄wan ukpụhọ ukara emi akanamde usụn̄ idụt oro ye mme an̄wa obio ẹdi n̄kpọndịk ndien adianade ye nsịn̄ede eke eyo oro.

Ke Egypt, ukpepn̄kpọ akwaifiọk mbon Greece ama enyene uforo ke otu mme Jew ẹmi ẹketode Alexandria. Ọtọn̄ọde do enye ama atara osịm Palestine onyụn̄ osịm mme Jew ẹmi ẹkesuanade ẹdụn̄ ntatara ntatara ke Diaspora. Mme ekpepn̄kpọ mme Jew ẹmi ẹkewetde Apocrypha ye Pseudepigrapha ẹtịn̄ ẹban̄a mme uwetn̄kpọ Moses nte n̄kpọ oro mîn̄wan̄ake, mînyụn̄ inyeneke uwem.

Etisịm ini emi eyo mbon Rome ekedide edisịm, Ido Mbon Greece ama okpụhọde Palestine ofụri ofụri ke n̄kan̄ n̄kaowo, ukaraidem, ye ke ukpepn̄kpọ akwaifiọk. Ẹma ẹda Ido Ukpono Mme Jew ẹkpụhọ ye ido ukpono mme Jew eke Bible, kpa mbuaha ekikere mbon Babylon, mbon Persia, ye eke mbon Greece ẹmi ẹdade ndusụk udomo akpanikọ N̄wed Abasi ẹbuak. Nte ededi, ke ofụri ofụri, mme Sadducee, mme Pharisee, ye mme Essene ẹma ẹsụhọde ẹkan mbahade 7 eke ikie ke idụt oro. Ndutịme mbon en̄wan emi ọkọnọmọ mme Jew, ‘emi ẹkedude ke nnanenyịn ẹnyụn̄ ẹsuanade, nte erọn̄ eke mînyeneke andikpeme.’—Matthew 9:36.

Ke ererimbot ekịm oro ke Jesus Christ okodụk edi. Ikot nsinudọn̄ esie emi ama ọnọ ndọn̄esịt: “Ẹtiene Mi, kpukpru mbufo ẹmi ẹkpade mba ẹnyụn̄ ẹbiomde edidobi mbiomo, ndien Ami nyenọ mbufo nduọkodudu.” (Matthew 11:28) Ekedi n̄kpọ nduaidem didie ntem ndikop enye ọdọhọde ete: “Ami ndi un̄wana ererimbot”! (John 8:12) Ndien ke akpanikọ, akama ndọn̄esịt un̄wọn̄ọ esie emi ekedi n̄kpọ inemesịt: “Owo eke etienede Mi idisan̄ake ke ekịm, edi eyenyene un̄wana uwem.”—John 8:12.

[Ndise ke page 26]

Jesus ama owụt nte ke mme adaiso ido ukpono mme Jew ẹkedu ke ekịm eke spirit

[Ndise ke page 28]

Okụk oro enyenede mbiet Antiochus IV (Epiphanes)

[Ebiet Ẹdade N̄kpọ Ẹto]

Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.