Nsụhọdeidem—Edu Oro Enemde Jehovah Esịt
EDIBỌHỌ ntan̄idem m̀mê n̄wụtidem; nsụhọde esịt. Enye idịghe mmeme edi idaha ekikere emi enemde Jehovah esịt.
Ke N̄wed Abasi Usem Hebrew, ẹda “nsụhọdeidem” ẹto orụn̄ ikọ oro (ʽa·nahʹ) ọwọrọde “kụt ukụt; di se ẹsụhọrede; di se ẹfịkde.” Ẹkabade mme ikọ ẹmi ẹdade ẹto orụn̄ ikọ emi ke nsio nsio usụn̄ nte “nsụhọdeidem,” “sụn̄sụn̄ ido,” “ukụt,” ye ntre ntre. Mme ikọ edinam Hebrew iba efen ẹmi ẹbuanade “nsụhọdeidem” ẹdi ka·naʽʹ (ke ata ata usụn̄, sụhọde [idemfo]) ye sha·phelʹ (ke ata ata usụn̄, du ke mîdịghe kabade di usụhọde). Ke N̄wed Abasi Christian Usem Greek ẹkabade ikọ oro ta·pei·no·phro·syʹne nte “nsụhọdeidem” ye “nsụhọde esịt.” Ẹda enye ẹto mme ikọ oro ta·pei·noʹo, “nam osụhọde,” ye phren, “esịt.”
Owo ekeme ndisịm idaha nsụhọdeidem ebe ke nditie n̄kere mban̄a itie ebuana esie ye Abasi ye ekemmọ owo, nte ẹwetde ke Bible, ndien ekem ada mme edumbet oro enye ekpepde esịn ke edinam. Ikọ Hebrew kiet, hith·rap·pesʹ, ẹkabarede “sụhọde idemfo,” ke ata ata usụn̄, ọwọrọ, “fịk idemfo nịm.” Enye enen̄ede anam an̄wan̄a edinam emi enyene-ọniọn̄ andiwet Mme N̄ke eketịn̄de aban̄a ete: “Eyen mi, edieke afo etiede ubiọn̄ ọnọ ufan fo, . . . edieke ikọ inua fo esịnde fi ọduọ ke afia, . . . koro afo odụkde ke ubọk ufan fo; ka kọduọ enye ke ukot [kosụhọde idemfo], ndien kpe ufan fo ubọk. . . . Bọhọ.” (Mme N̄ke 6:1-5) Ke mme ikọ efen, top ntan̄idem fo duọk, nyịme ndudue fo, kpe emem, nyụn̄ ben̄e edifen nnọ. Jesus ama ọnọ item nte yak owo osụhọde idem esie ke iso Abasi nte ekpri eyen ndien, utu ke ndin̄wana ndiyom ndidi ọwọrọiso, enye anam utom ndin̄wam nditọete esie.—Matthew 18:4; 23:12.
Mîdịghe, owo ekeme ndikpep nsụhọdeidem ebe ke ndidi se ẹsụhọrede, se ifiọk n̄kpọntịbe anamde osụk idem. Jehovah ọkọdọhọ Israel ete ke imọ ikanam mmọ ẹsụk idem ke ndinam mmọ ẹsan̄a isua 40 ke wilderness man idomo mmọ ise man otodo ifiọk se ikodude mmọ ke esịt man inyụn̄ inam mmọ ẹfiọk ẹte ke “idịghe uyo ikpọn̄îkpọn̄ ke owo ada odu uwem, ke edi kpukpru se itode Jehovah ke inua ke owo ada odu uwem.” (Deuteronomy 8:2, 3) Ediwak ke otu nditọ Israel nte eyịghe mîdụhe ẹma ẹbọ ufọn ẹto ọkpọsọn̄ ifiọk n̄kpọntịbe emi ẹnyụn̄ ẹnyene nsụhọdeidem ẹto enye. (Men Leviticus 26:41; 2 Chronicles 7:14; 12:6, 7 domo.) Edieke owo m̀mê idụt esịnde ndisụhọde idem m̀mê ndinyịme ntụnọ nsụhọdeidem, enye ọyọbọ esuene nte ini akade.—Mme N̄ke 15:32, 33; Isaiah 2:11; 5:15.
Enem Abasi Esịt
Nsụhọdeidem enen̄ede ọsọn̄ urua ke enyịn Jehovah. Okposụkedi Abasi mîkamake ubonowo n̄kpọ ndomokiet, ke ima mfọnido oro owo mîdotke enye eben̄e idem ndiwụt mbọm nnyụn̄ mfọn mfọn ye mbon oro ẹsụhọrede idemmọ ke iso esie. Utọ mbon oro ẹwụt nte mmimọ mîbuọtke idem m̀mê ndinam inua ke idem mmimọ ẹdi ise Jehovah inyụn̄ iyom ndinam uduak esie. Nte mme ewetn̄wed Christian eke odudu spirit oro James ye Peter ẹdọhọde: “Abasi ọbiọn̄ọ mbon iseri, edi ọnọ mbon nsụhọdeidem mfọn.”—James 4:6; 1 Peter 5:5.
Enye oyokop mbon oro ẹkekam ẹnamde ata ndiọi n̄kpọ ke ini edem, edieke mmọ ẹnen̄erede ẹsụhọde idem mmọ ke iso Jehovah ẹnyụn̄ ẹben̄e enye mbọm. Ke ndisịn udọn̄ nnọ nsunsu utuakibuot ke idụt oro, Edidem Manasseh eke Judah ama atap mme andidụn̄ Judah ye Jerusalem “ẹnam idiọk ẹkan mme idụt oro Jehovah okosobode ke iso nditọ Israel efep.” Edi, ke Jehovah ama akayak enye aka ntan̄mfep ọnọ edidem Assyria, Manasseh ama “osụk idem etieti ke iso Jehovah Abasi mme ete esie, onyụn̄ ọbọn̄ akam ọnọ enye: ndien enye okop uyo esie, onyụn̄ akpan̄ utọn̄ ke eseme esie, ndien ada enye afiak ke Jerusalem ke itie ubọn̄ esie. Ndien Manasseh ọfiọk ete ke edi Jehovah edi Abasi.” Ntem Manasseh ama ekpep nsụhọdeidem.—2 Chronicles 33:9, 12, 13; men 1 Ndidem 21:27-29 domo.
Ọnọ Nnennen Ndausụn̄
Owo emi osụhọrede idem esie ke iso Abasi ekeme ndidori enyịn ndinyene ndausụn̄ Abasi. Ezra ama enyene ndodobi mbiomo ndida se iwakde ikan irenowo 1,500, ke ẹsiode mme oku, mme Nethinim, ye iban ye nditọwọn̄ ẹfep, usụn̄ nnyọn̄ n̄wọrọ n̄kpọn̄ Babylon n̄ka Jerusalem. Adianade do, mmọ ẹma ẹkama ata ediwak gold ye silver ndida nnam temple ke Jerusalem eye. Mmọ ẹma ẹyom ukpeme ke isan̄ oro, edi Ezra ikoyomke ndiben̄e edidem Persia udịmekọn̄ edida n̄kayak ndien ke ntre owụtde ibetedem ke ukeme owo. Ke ẹsiode oro ẹfep, enye ama ebem iso ọdọhọ edidem ete: “Ubọk Abasi nnyịn ada ke ufọn ọnọ kpukpru mme andiyom enye.” Ke ntre enye ama atan̄a utre udia, man mme owo oro ẹkpesụk idem mmọ ke iso Jehovah. Mmọ ẹma ẹkpe Abasi ubọk, ndien enye ama okop onyụn̄ ekpeme mmọ osio ke ubọk mme asua oro ẹkedịbede ke usụn̄ man mmọ ẹkpesịm utịt akama n̄kpọndịk isan̄ oro uforo uforo. (Ezra 8:1-14, 21-32) Prọfet Daniel, ke ntan̄mfep Babylon, ama ọbọ akwa mfọn ebe ke Abasi ndinọ angel n̄kukụt ọsọk enye, koro Daniel okosụhọrede idem esie ke iso Abasi ke ediyom ndausụn̄ ye ifiọk esie.—Daniel 10:12.
Nsụhọdeidem ayada owo usụn̄ ke nnennen usụn̄ oyonyụn̄ ada enye odụk ubọn̄, koro edi Abasi osụhọde owo kiet onyụn̄ ofori owo enye eken. (Psalm 75:7) “Esịt owo okpon, ndien nsobo edi: edi nsụkesịt ebem ubọn̄ iso.” (Mme N̄ke 18:12; 22:4) Ntre, owo emi oyomde ubọn̄ ke ntan̄idem oyokpu, nte Edidem Uzziah eke Judah okokpude, emi akakabarede okohode idem onyụn̄ anamde utom itie oku ke idiọk usụn̄ nte mîkemke ye ibet: “Adan̄aemi enye ọsọn̄ọde ntre, esịt esie akabade okpon, esịn enye ọdiọk, ndien enye edue Jehovah Abasi esie, onyụn̄ odụk ke temple Jehovah ndifọp incense ke itie ufọp incense.” Ke ini enye akayatde esịt ye mme oku ke ndinen̄ede enye, ẹma ẹtọ enye akpamfia. (2 Chronicles 26:16-21) Unana nsụhọdeidem ama anam Uzziah otụn usụn̄, tutu enye ọduọ.
An̄wam Owo ke Ini Afanikọn̄
Nsụhọdeidem ekeme ndin̄wam owo akamba akamba ndikan n̄kpọ-ata afanikọn̄. Edieke afanikọn̄ edide, nsụhọdeidem anam owo omụm idem akama onyụn̄ ọyọ ọkọrọ ye edika iso ke ndinam utom esie nnọ Abasi. Edidem David ama osobo ekese afanikọn̄. Edidem Saul ama ebịne enye nte owo emi ẹsịnde. Edi enye ikokụnike n̄kụni ye Abasi m̀mê ndimenede idem esie ke enyọn̄ n̄kan enye emi Jehovah ekeyetde aran. (1 Samuel 26:9, 11, 23) Ke ini enye akanamde idiọkn̄kpọ ke iso Jehovah ke mbubehe Bath-sheba Nathan prọfet Abasi okonyụn̄ ọsọn̄ọde asua ọnọ enye, enye ama osụhọde idem esie ke iso Abasi. (2 Samuel 12:9-23) Ke oro ebede, ke ini eyen Benjamin kiet ekekerede Shimei ọkọtọn̄ọde ndisụn̄i David an̄wan̄wa, ndien Abishai isụn̄utom David okoyomde ndiwot owo oro ke ntak etrede ndiwụt ukpono nnọ edidem ntre, David ama owụt nsụhọdeidem. Enye ama ọbọrọ Abishai ete: “Sese, eyen mi, emi okotode mi ke idem, ke oyoyom uwem mi: n̄wan̄wadiso owo Benjamin emi? . . . Ndusụk Jehovah eyese idiọk ido mi, Jehovah oyonyụn̄ ọnọ mi se ifọnde ke ibuot isụn̄i esie mfịn emi.” (2 Samuel 16:5-13) Ekem, David ama abat mme owo, emi akatuahade ye uduak Jehovah. N̄wetnnịm n̄kpọ oro okot ete: “Ekem esịt ọtọ David, ke enye ama akabat mbio-obio ntre. David onyụn̄ ọdọhọ Jehovah, ete, Mmanam idiọk etieti ke se n̄kanamde . . . mmanam ndisịme ido etieti.” (2 Samuel 24:1, 10) Okposụkedi enye ọkọbọde ufen, owo ikodorokede David ifep nte edidem; nsụhọdeidem esie ama anam n̄kpọ akamba akamba ke enye ndifiak nnyene mfọn Jehovah.