Ndịk Amanam Ererimbot

ỌKPỌSỌN̄ uyom bọmb oro obomode, emi ẹkedịpde ke moto ama enyen̄e ufọkenyọn̄ World Trade Center emi edide enyọn̄ 110 ke New York City ke February 26, 1993. Ediwak tọsịn mme anamutom edi se emi okokụkde esịn ke n̄kpọ umen owo ndọk ufọkenyọn̄ mîdịghe ẹkenyene ndifehe nsụhọde ke udịghi ukot ufọkenyọn̄ oro nsụn̄ikan̄ okofụkde. Ndịk oro ọyọhọde ke ererimbot afai emi ama otụk mmọ.

Bọmb, emi akabarede edi ọsọ n̄kpọ ke mme utọ idụt nte Ireland ye Lebanon, esinam mme owo ke ediwak idụt ẹkop ndịk. Kamse, 13 ama obomo ke usen kiet kpọt​—⁠March 12, 1993⁠—​ke Bombay, India, owotde n̄kpọ nte owo 200! Andikokụt ama ọdọhọ ete: “Ndịk odu ke ofụri Bombay.” Nte ekemde ye magazine Newsweek, bọmb ẹsịnde ke moto “ndibomo ototịm anam ẹkop ndịk.”

Ndịk Nuclear Akaiso Ndidu

Ndịk odu nte ke bọmb esifịna mme ukwakutom usio odudu nuclear. Edikụt unen ke ndibiat ukwakutom nuclear ekeme ndikama akwa nsobo ye ufen. Edinịm ndịk emi ke akpanikọ ekedi ntak emi eren kiet okodomode ndiwat moto esie idat idat mbe ke inuaotop mbon ukpeme itie ukwakutom nuclear ke Three Mile Island ke United States.

Ediwak owo ẹkop ndịk nte ke mbon afai ye mme andikara oro ẹyomde ukara ke odudu ẹyenyene mme n̄kpọekọn̄ nuclear. Ndusụk owo ẹkop ndịk nte ke ediwak tọsịn ntaifiọk nuclear mbon Soviet oro mînyeneke utom ẹyedomo ndinyam mme usọ mmọ. N̄ko-n̄ko, okposụkedi ediomi START ye mme ediomi emem eken oyomde ọkpọsọn̄ edisụhọde ubọk ke ifiọk n̄kpọekọn̄ nuclear, ndinanam mme utọ ediomi oro ididaha itie ke ediwak isua. Kan̄a kemi, ndusụk mme enyene idiọk ifiopesịt mbon oro ẹyomde ukara ke odudu ẹnyene ndidu nte enyene-ndịk idiọkenyọn̄ emi ofụkde ubonowo.

Afai Edemede Ndịk

N̄kọri ke afai afai ubiatibet emi atarade asuana amanam mme owo ẹdu ke ndịk ke mme ufọkidụn̄ mmọ ye ke mme efak. Ẹma ẹwot n̄kpọ nte mbon America 23,200 ke 1990. Ke uwụtn̄kpọ, ke obio Chicago n̄kọri ke udomo edida cocaine ama etịp esịn ke ediwot n̄kpọ nte owo 700 ke isua kiet. Ndusụk ikpehe ke ndusụk obio amakabade edi an̄waekọn̄ emi ẹwotde mme andisan̄a mbe, esịnede nditọwọn̄, ke ikan̄ emi ẹtopde ke nsio nsio ebiet. Magazine kiet ọdọhọ ete: “Afai ke ọkọri usọp usọp ke ufọt ikpọ obio. . . . Owo ndomokiet ibọhọke sia mme obio ke ofụri [United States] ẹyọhọde ye n̄kpọsọn̄ ibọk ye n̄kparawa oro ẹnamde n̄kpọ afai afai. Kpukpru isua 1 ke otu ubon mbon America 4 ẹsisobo afai afai ubiatibet m̀mê uyịpinọ.”​—⁠U.S.News & World Report, October 7, 1991.

Ndịk idan̄ n̄kanubọk anam iban ẹdu ke editịmede esịt. Ke France ibat idan̄ n̄kanubọk oro ẹtọtde ẹnọ bodisi ọmọdọk okosịm mbahade 62 eke ikie ọtọn̄ọde ke 1985 osịm 1990. Ke ufọt isua itiokiet esuene esuene edinam idan̄ ọmọdọk utịm ikaba osịm 27,000 ke Canada. Germany ama ọtọt edidan̄ n̄wan ke esuene esuene usụn̄ ke kpukpru minit itiaba.

Nditọwọn̄ n̄ko ẹkop ndịk ẹban̄a mmọ ndinyene ukpeme. Newsweek ọtọt ete ke United States, “nditọwọn̄, idem mbon oro ẹdude ke ọyọhọ isua ufọkn̄wed praimari inan̄ ye ition, ẹsikama n̄kpọ en̄wan, ndien mme andikpep ye mme anamutom ufọkn̄wed ẹmekabade ẹkop ndịk.” Idaha emi enen̄ede ọsọn̄ ubọk tutu mbahade kiet ke itie inan̄ ke akamba ufọkn̄wed ke akwa obio n̄kann̄kụk ẹsikama ukwakutom oro ọnọde idiọn̄ọ ke ini enye okụtde ukwak, edi n̄kparawa oro ẹsọn̄de esịt ẹma ẹyom usụn̄ efen ebe ke ndisio ikan̄ ke window nnyan nnọ mbon efen.

Ndịk AIDS

Ata ekese owo ke ẹkop ndịk ẹban̄a edinyene AIDS. Mme andidọn̄ọ ẹwakde ebe owo 230,000 ẹdu ke United States ikpọn̄. AIDS amakabade edi ọyọhọ akpan ntak n̄kpan̄a itiokiet ke otu mbon oro ẹdude ke isua 15 osịm 24 ke emana. Newsweek ọdọhọ ete, “Enyene-ndịk idotenyịn kaban̄a ekese udọn̄ọ nditara nsuana odu aban̄a ini iso.”

N̄kpan̄a otode AIDS ke ọkọri usọp usọp ke otu mme ama unek, mbre kọnsat, ndise sịnema, mbre ikwọ, usịnen̄kpọ, television, utom usọ, ye mme n̄kpọ ntre. Ntọt kiet ọkọdọhọ ete ke mbahade n̄kpan̄a irenowo 60 eke ikie ẹdụn̄de ke Paris ẹnamde utom ukọ mbụk, utom usọ, ye unọ idem inemesịt ẹdide isua 25 osịm 44 okoto AIDS. WHO (World Health Organization) ọtọt nte ke mme owo ọtọn̄ọde ke miliọn 8 osịm miliọn 15 ke ofụri ererimbot ẹnyene HIV. Dr. Michael Merson, adausụn̄ ke WHO, ọdọhọ ete: “Ana in̄wan̄în̄wan̄ idahaemi nte ke ibat nsobo oro udọn̄ọ HIV adade edi ke ofụri ekondo ke ototịm ọdiọk akan usọp usọp, akpan akpan ke mme idụt ntatenyịn.”

Nte ededi, mme ndịk n̄kann̄kụk ye mmọ eken ẹdu n̄ko. Edi, mme ntọt eke enyọn̄ emi ikpọn̄ ẹnọ uyarade nte ke ndịk ke anam ererimbot. Nte odu n̄kpọ oro enen̄ede edi n̄wọrọnda aban̄a emi? Nte nnyịn imekeme ndidori enyịn ndibọhọ ndịk tutu amama?

[Ebiet Ẹdade Ndise Ẹto ke page 2]

Mme ndise ikpaedem: Tom Haley/Sipa Press; Isọn̄ isọn̄: Malanca/Sipa Press

[Ebiet Ẹdade Ndise Ẹto ke page 3]

Bob Strong/Sipa Press