Inyeneke Ekikere Edikan̄ Mbuọtidem!
UBỌK Jehovah ama odu ye mme akpa anditiene Jesus Christ. (Utom 11:21) Ye un̄wam Abasi, mmọ ye unana edikan̄ mbuọtidem ẹma ẹbịne usụn̄ oro enende. Nte ke mmọ n̄ko ẹma ẹsobo usua ye idem ọkpọsọn̄ ukọbọ edi akpanikọ oro ẹtịmde ẹfiọk ke mbụk.
Nsọn̄ọnda mme akpa anam-akpanikọ anditiene Christ ekedi se ẹtịmde ẹfiọk. Kpa ye oro akatakde mmọ uwem mmọ, mmọ ẹma ẹsịn ndikan̄ mbuọtidem mmọ. Edi ntak ẹkenamde n̄kpọ ye mmọ nsọn̄ido nsọn̄ido ntre?
Ẹsua ye Unana Ntak
Ukem nte Jesus, mme ata Christian iketieneke ibuana ke ọkpọsọn̄ udọn̄ ye ekikere eke ererimbot emi. (1 John 4:4-6) Akan oro, n̄kọri oro Ido Ukpono Christ ekenyenede, nte ewetmbụk oro, Edmond de Pressensé ọdọhọde, “ama ọsọp etieti, ndien uforo esie ekedi n̄wọrọnda, tutu enyene-ndịk ntuaha oro okodude [ye ukara Rome] ikwe unen.”
Jesus ini kiet ama ada ntịn̄nnịm ikọ kiet ke psalm etịn̄ aban̄a idemesie, ọdọhọde ete: “Mmọ ẹkesua Mi ke unana ntak.” (John 15:25; Psalm 69:4) Mbemiso eketịn̄de emi ọnọ mme mbet esie, enye ama ododụri mmọ utọn̄ ete: “Asan̄autom ikponke ikan eteufọk. Edieke mmọ ẹkesịnde Mi enyịn, ẹyesịn mbufo enyịn n̄ko.” (John 15:20) Ididịghe mmemmem n̄kpọ ndisan̄a ke nde ikpat esie. N̄kpọ kiet edi, mme adaiso ido ukpono ke otu mme Jew ẹyenam n̄kpọ ye mme mbet Jesus oro ẹdide mme Jew nte mbon nsọn̄ibuot ke Ido Ukpono Mme Jew. Ke ini ẹkedọhọde mme mbet Jesus ẹte ẹkûtịn̄ ikọ aba ẹban̄a enye, nte ededi, mmọ ẹma ẹsịn ndinam nte ẹkedọhọde nnyụn̄ n̄kan̄ mbuọtidem mmọ ke ntre.—Utom 4:17-20; 5:27-32.
Ke ikọ ntiense oro ọkọnọde ke Sanhedrin mme Jew esisịt ini ke Pentecost eke 33 E.N. ama ekebe, ẹma ẹdori mbet Stephen ikọ nte ke enye ‘eketịn̄ ikọ esuene adian Moses ye Abasi.’ Okposụkedi oro ekedide ata idiọk edori ikọ, ẹma ẹtọn̄ọ enye ke itiat ẹwot. Nte utịp, “akwa isịnenyịn onyụn̄ otịbe ye ufọk Abasi emi odude ke Jerusalem,” ndien “kpukpru mmọ ẹnyụn̄ ẹsuana ke edem Judea ye Samaria, ke mîbọhọke mme apostle.” (Utom 6:11, 13; 8:1) Ẹma ẹsịn ediwak owo ke ufọk-n̄kpọkọbi.
N̄wed oro, Christianity and the Roman Empire ọdọhọ ete ke mme Jew ẹma ẹbịne mme anditiene Jesus “ye ọkpọsọn̄ usua.” Kamse, ukara Rome ekesinyene ndinam n̄kpọ ndikpeme mme Christian! Ke uwụtn̄kpọ, mbonekọn̄ Rome ẹma ẹnyan̄a apostle Paul ẹsio ke ubọk mme Jew ẹmi ẹkeduakde ndiwot enye. (Utom 21:26-36) Edi, itie ebuana oro okodude ke ufọt mme Christian ye mbon Rome ikedịghe enyeoro enyenede inem.
Rome Esịn Odudu ke Ukọbọ
N̄kpọ nte isua usụkkiet ke Stephen ama akakpa, andikara Rome oro, Herod Agrippa I, ama anam ẹwot apostle James man enyene uma mme Jew. (Utom 12:1-3) Ke ini oro, edinịm Christ ke akpanikọ ama atara osịm Rome. (Utom 2:10) Ke 64 E.N., ikan̄ ama abiat ekese ikpehe obio oro. Ibak ibak ukọbọ oro ẹkekọbọde mme Christian ama etiene ke Nero ama ọkọduọhọ mmọ aban̄a nsobo oro ke ukeme esie nditre étè étè ikọ oro nte ke enye ekedi ntak akama-nsobo ikan̄ oro. Ndi enye ekesịn ikan̄ ke akwa obio oro man afiak ọbọp enye ke usụn̄ oro eyede akan onyụn̄ okot enye adian idemesie nte Neropolis? Mîdịghe ndi n̄wan esie Poppaea, owo emi okponode Abasi ke ido mme Jew ye in̄wan̄în̄wan̄ idiọkesịt kaban̄a mme Christian, okonụk enye ebiere ndidori mmọ ikọ? Mme anam-ndụn̄ọde itịmke ifiọk, edi utịp ama enyene ndịk.
Ewetmbụk owo Rome oro, Tacitus, etịn̄ ete: “Ẹma ẹdian nsahi ke n̄kpa; ke ẹma ẹkesịne mmọ ikpa unam ke idem, mme ebua ẹma ẹwai [mme Christian] mbai mbai; ẹma ẹkọn̄ mmọ ke mme cross; ẹma ẹda mmọ ẹbara ikan̄, man ke ini eyo okụtde, mmọ ẹkpenọ un̄wana,” mme owo ẹmi ẹketie nte mme nsadan̄ikan̄ eke owo ndiyama ke mme in̄wan̄esa obio ukara oro. Tacitus, emi mîkedịghe ufan ye mme Christian, adian do ete: “Ke ẹnyenede ubiomikpe, ẹnyụn̄ ẹdotde ndibọ san̄asan̄a ufen, mmọ ẹma ẹnyene mbọm, nte ẹkewotde mmọ, idịghe ke ufọn mbio obio, edi ke ntak nsọn̄ido owo kiet,” Nero.
Ata In̄wan̄în̄wan̄ Ukpụhọde
Okposụkedi ekekemde ye uduak Nero ndidori mme Christian ikọ nte ke mmọ ẹkesobo Rome, akananam enye ikodorike mmọ ukpan m̀mê ndidọhọ ke Ido Ukpono Christ edi n̄kpọndịk ọnọ Idụt oro. Ndien ntak emi mbon Rome ẹkekade iso ke ukọbọ? Ewetmbụk oro, Will Durant, ọdọhọ ete koro “ekpri otu mme Christian ke ẹkenọ oyom-inemesịt ererimbot mme okpono ndem oro afanikọn̄ ebe ke mbak-Abasi mmọ ye edisana uwem mmọ.” Akwa ukpụhọde oro okodude ke ufọt Ido Ukpono Christ ye mme ebre mbre afai mbon Rome ama enen̄ede okpon. Ifet oro mbon Rome ẹkenyenede ndisọhi mme Christian mfep nnyụn̄ nnọ ubieresịt mmọ oro okokopde ndutụhọ ifụre ikedịghe se mmọ ẹkpetabade.
Nte odudu ukara ererimbot, Rome eketie nte se owo mîkemeke ndikan. Mbon Rome ẹkenịm ke akpanikọ ẹte ke ntak kiet oro anamde mmọ ẹnyene odudu un̄wana ekọn̄ ekedi utuakibuot mmọ nnọ kpukpru abasi. Mmọ ke ntre ẹma ẹkụt nte edide ọkpọsọn̄ n̄kpọ ndidiọn̄ọ nte edikpono Abasi kiet eke mme Christian ye edisịn oro mmọ ẹkesịnde kpukpru abasi eken, ọkọrọ ye utuakibuot nnọ andikara, edide san̄asan̄a n̄kpọ. Ikedịghe n̄kpọ n̄kpaidem nte ke Rome ekese Ido Ukpono Christ nte odudu oro abiatde ata itiat idakisọn̄ obio ukara.
Utịp Editie Ntiense
Ke ekperede utịt akpa isua ikie E.N., ẹma ẹbịn apostle John okodu ke isuo Patmos “ke ntak ikọ Abasi, ye ikọ ntiense [aban̄ade] Jesus.” (Ediyarade 1:9) Ẹnịm ke akpanikọ ete ke Domitian, andikara Rome, ekedi ntak edinam emi. Kpa ye mfịghe oro ẹkedade ẹtiene mme anditiene Jesus, nte ededi, etisịm utịt isua ikie oro, Ido Ukpono Christ ama atara ke ofụri Obio Ukara Rome. Didie ke emi ekedi ntre? A History of the Early Church ọdọhọ ete ke Ido Ukpono Christ “akadiana kiet ebe ke utom ukwọrọikọ esie.” Ukem nte John, mme akpa Christian oro ẹkekọbọde ikakan̄ke mbuọtidem mmọ edi ẹma ẹkọbọ ifịk ifịk ke nditịn̄ mban̄a Abasi ye editie ntiense mban̄a Jesus.—Utom 20:20, 21; 2 Timothy 4:2.
Ukọbọ oro ẹkekọbọde mme Christian ama okpụhọde ke 112 E.N., isua iba ke Andikara Trajan ama ekemek Pliny nte andikara Bithynia (idahaemi edide ufọt edem edere ye edem usoputịn Turkey). Akani ndutịm ukara emi okodude do ikọnọhọ ntịn̄enyịn, osụn̄ọde ke ndutịme. Ẹma ẹkpere ndikpọn̄ mme temple, ndien edinyam udia unam oro ẹkedade ẹdi ndinam uwa ama ọduọ idiọk idiọk. Mbonurua ẹma ẹduọhọ mmemmem edinam utuakibuot eke Christian, koro enye akananade mme edifọp uwa ye ndisọi n̄kpọ.
Pliny ama anam utom ọkpọsọn̄ man afiak owụk ukpono ndem, ke adan̄aemi mme Christian ẹkedade uwem mmọ ẹkpe utịp ke ndikesịn ndiduọk mmịn nnyụn̄ mfọp incense nnọ mme mbiet andikara. Prọfesọ Henry Chadwick ọdọhọ ete ke akpatre, ukara Rome ama onyịme nte ke mme Christian “ẹkedi mbon oro ẹdude eti uwem, edi ẹsua ido edinam akani ido ukpono ke usụn̄ oro owo mîkemeke nditịn̄.” Okposụkedi edidi Christian okosụk edide idiọkn̄kpọ oro ufen edide n̄kpa, mme ata anditiene Jesus ikenyeneke ekikere edikan̄ mbuọtidem.
Prọfesọ W. M. Ramsay ọdọhọ ete ke usua n̄ko ama osụn̄ọ oto “iyatesịt oro ubon mme okpono ndem ẹkenyenede ẹban̄a edinam mbonubon mmọ ẹkabade ẹsịt.” Dr. J. W. C. Wand ọdọhọ ete “ke uwem ebuana otuowo ama akabade edi ata ọkpọsọn̄ n̄kpọ ke ini mbọhọidụn̄ owo mîkekemeke ndidu uwem ekekem ye ata ndammana ido edinam ke usụn̄ oro owụtde ete ke owo ọdiọn̄ọ mme abasi ndem.” Eyịghe idụhe ediwak owo ẹkesede mme akpa Christian nte mme asua ubonowo mîdịghe ẹdade mmọ nte mbon oro mînịmke edidu Abasi ke akpanikọ.
N̄kọri Ada N̄kponn̄kan Ukọbọ Edi
Polycarp, emi ẹdọhọde nte ọkọbọde ukpep oto apostle John, ama akabade edi ebiowo oro ẹkponode ke obio Smyrna (idahaemi edide Izmir). Ke ntak mbuọtidem esie ẹma ẹbọp enye ke eto ẹfọp ke 155 E.N. Statius Quadratus, owo Rome oro akakarade mbahade ikpehe obio ama osop esop. An̄wambre ama ọyọhọ ye mme asua ẹkedide mme okpono ndem ẹmi ẹkesede Polycarp, akanieren isua 86 oro ke ndek ke ntak akakpande edituak ibuot nnọ mme abasi mmọ, ndien mme Jew mbon ifiopesịt ke unyịmesịt ẹma ẹtan̄ ifia, okposụkedi mmọ ẹkenyenede ndinam oro ke akwa usen Sabbath.
Ekem ọkpọsọn̄ ukọbọ ama osịm mme Christian ke ofụri obio ukara mbon Rome. Ke idak Andikara Marcus Aurelius, ẹma ẹkam ẹduọk iyịp mmọ ata ifụre ifụre. Edieke mmọ ẹkedide nditọisọn̄ Rome, mmọ ẹkekpan̄a ke ofụt; edieke mîkedịghe, ndiọi unam okowot mmọ ke efembre. Nso ikedi idiọkn̄kpọ mmọ? Sụk ndidi mme Christian ẹmi ẹkesịnde ndikan̄ mbuọtidem m̀mê ndibiat mbuọtidem mmọ.
Lyons kpa obio mbon France eyomfịn ọwọrọ oto akani obio ukara Rome oro Lugdunum, akpan ebiet ndutịm ukara ye n̄kukụre obio ukpeme mbon Rome emi okodude ke ufọt Rome ye Akpa Rhine. Etisịm 177 E.N., enye ama enyene okopodudu otu Christian emi mme okpono ndem ẹkekọbọde ke ifụtesịt. Emi ọkọtọn̄ọ ke ini ẹkekpande mme Christian ẹkûdụk mme itie mbio obio. Otuowo ẹma ẹtọn̄ọ ntịme, ndien ukọbọ oro eketienede ama ọsọn̄ tutu Christian ndomokiet ikedehede iwọrọ ke ufọk. Andikara Rome ama ọnọ uyo ete ẹdụk ẹyom mme Christian ẹnyụn̄ ẹwot mmọ.
Utịp
Ye n̄kpa mme apostle Jesus ye odudu ubiọn̄ọ mmọ ndibe mfep, nsọn̄ibuot ama ọtọn̄ọ ndikọri ke otu mbon oro ẹkedọhọde nte idide mme Christian. (2 Thessalonica 2:7) Ke utịt utịt ọyọhọ isua ikie inan̄ E.N., Ido Ukpono Christ eke mbon nsọn̄ibuot ama akabade edi ido ukpono Idụt. Ke ini oro, enye ama abiara onyụn̄ odu ke mben̄eidem ndikan̄ mbuọtidem nnyụn̄ n̄wụt idem nte idide ubak ererimbot—n̄kpọ oro Jesus ye mme akpa mbet esie akananam mîkanamke. (John 17:16) Ke ata edem edem, nte ededi, ẹma ẹkụre ndiwet mme n̄wed Bible, ye ntọt mmọ kaban̄a mbuọtidem Christian.
Ndi ufen ye n̄kpan̄a eke ediwak tọsịn mme akpa Christian ẹkedi ke ikpîkpu? Baba-o! Ye unana ekikere ndikan̄ mbuọtidem mmọ, ‘mmọ ẹma ẹnam akpanikọ tutu osịm n̄kpa ndien ẹma ẹnọ mmọ anyanya uwem.’ (Ediyarade 2:10) Mme asan̄autom Jehovah ẹsụk ẹsosobo ukọbọ, edi mbuọtidem ye nsọn̄ọnda eke mme akpa andinịm ke akpanikọ oro odu nte n̄kpọ akwa nsịnudọn̄ ọnọ mmọ. Ntre, mme Christian eyomfịn n̄ko inyeneke ekikere edikan̄ mbuọtidem ndomokiet.
[Mme ndise ke page 8, 9]
Nero
Nte obio ukara Rome eketiede
Itieuwa ẹkeyakde ẹnọ utuakibuot Caesar
[Ebiet Ẹdade N̄kpọ Ẹto]
Nero: Ẹbọ ẹto The British Museum
Museo della Civiltà Romana, Roma
[Ndise ke page 10]
Marcus Aurelius
[Ebiet Ẹdade N̄kpọ Ẹto]
The Bettmann Archive