Nte Afo Omotịm Etiene Jehovah?
“ETI owo ẹdaha uko nte lion.” (Mme N̄ke 28:1) Mmọ ẹwụt mbuọtidem, ye uko ẹberide edem ke Ikọ Abasi, ẹnyụn̄ ẹka iso ke utom Jehovah uko uko kpa ye n̄kpọndịk ekededi.
Ke adan̄aemi nditọ Israel ẹkedude ke Sinai ke Abasi ama akanyan̄a mmọ osio ke ufụn Egypt ke ọyọhọ isua ikie 16 M.E.N., iren iba ẹma ẹwụt akpan akpan ẹte ke mmimọ ikadaha uko nte lion. Mmọ n̄ko ẹma ẹnam akpanikọ ẹnọ Jehovah ke idak n̄kpọsọn̄ idaha. Kiet ke otu iren ẹmi ekedi Joshua owo Ephraim, oro ekedide asan̄autom Moses ndien ke ukperedem oro ẹkemekde nte andida itie esie. (Exodus 33:11; Numbers 13:8, 16; Deuteronomy 34:9; Joshua 1:1, 2) Enye eken ekedi Caleb, eyen Jephunneh eke esien Judah.—Numbers 13:6; 32:12.
Caleb ke edinam akpanikọ ye ifịk ama anam uduak Jehovah. Anyan uwem edinam akpanikọ esie ke utom Abasi ama an̄wam enye ndidọhọ nte ke imọ ima ‘itịm itiene Jehovah.’ (Joshua 14:8) The New American Bible ọdọhọ ete, “Mma nnam akpanikọ nnọ ỌBỌN̄, kpa Abasi mi.” Caleb “ke edinam akpanikọ ama osụk ibuot ọnọ,” m̀mê “ke edinam akpanikọ ama anam uduak,” Jehovah Abasi. (Today’s English Version; The New English Bible) Ke ndisịn enye ke usụn̄ efen, Caleb ọkọdọhọ ete: “Mma . . . ntiene ỌBỌN Abasi mi ke ofụri esịt.” (New International Version) Nso kaban̄a fi? Nte afo omotịm etiene Jehovah?
Ndiyep Isọn̄
Kere nte okpodude ke otu nditọ Israel ibio ini ke Jehovah ama okosio mmọ efep ke ufụn nditọ Egypt. Se nte prọfet Moses ke edinam akpanikọ etienede mme item oro Abasi ọnọde. Ih, nyụn̄ tịmfiọk ukọ Caleb nte ke Jehovah odu ye ikọt Esie.
Ọyọhọ isua iba edi emi ke Uwọrọidụn̄ ke Egypt ama ekebe, ndien nditọ Israel ẹnam nna ke Kadesh-barnea ke wilderness a-Paran. Mmọ ẹdu ke adan̄a Isọn̄ Un̄wọn̄ọ. Ke ewụhọ Abasi, Moses odu ke idaha ndisio mbon uyep 12 ndọn̄ ẹka Canaan. Enye ọdọhọ ete: “Mbufo ẹdọk ntem ke edem usụk [“Negeb,” NW], ẹnyụn̄ ẹdọk ke obot; ẹnyụn̄ ẹse isọn̄ nte etiede; ye mme andidụn̄ enye, m̀mê mmọ ẹdi n̄kpọsọn̄, m̀mê ẹdi mmeme, m̀mê iwakke, m̀mê ẹwak; ye isọn̄ emi mmọ ẹdụn̄de nte etiede, m̀mê ọfọn, m̀mê ifọnke; ye mme obio ẹmi ẹdụn̄de nte ẹtiede, m̀mê ke tent, m̀mê ke n̄kpọsọn̄ ebiet; ye isọn̄ n̄ko nte etiede, m̀mê edi nsek isọn̄, m̀mê edi idiọk, m̀mê akai ẹdu ke esịt, m̀mê idụhe. Mbufo ẹnyụn̄ ẹsọn̄ esịt, ẹnyụn̄ ẹda mfri isọn̄ oro ẹdi.”—Numbers 13:17-20.
Irenowo 12 oro ẹma ẹtọn̄ọ enyene-ndịk isan̄ mmọ. Isan̄ mmọ ekebịghi ke usen 40. Ke Hebron mmọ ẹkụt irenowo oro ẹkponide etieti. Ke itịghede Eshcol, mmọ ẹkụt nte isọn̄ oro on̄wụmde mbun̄wụm ẹnyụn̄ ẹbiere ndida ndusụk mbun̄wụm esie nnyọn̄. Etuek grape kiet odobi etieti tutu ana owo iba ẹkọn̄ enye ke eto ẹbiom!—Numbers 13:21-25.
Ke ẹfiakde ẹnyọn̄ itienna nditọ Israel, mbon uyep oro ẹtọt ẹte: “Nnyịn ima isịm ke isọn̄ emi afo ọkọdọn̄de nnyịn ete ika, ndien ke akpanikọ enye ọfọfiọrọ mmọn̄eba ye aran ọkwọk; emi onyụn̄ edi mfri esie. Edi mme mmọemi ẹdụn̄de ke isọn̄ oro ẹdi n̄kpọsọn̄, mme obio ẹnyụn̄ ẹnyene ibibene, ẹnyụn̄ ẹkponi etieti: nnyịn ima inyụn̄ ikụt nditọ Anak do n̄ko-n̄ko. Amalek ẹdụn̄ ke edem usụk isọn̄ [“Negeb,” NW]; mme Hittite, ye mme Jebusite, ye mme Amorite, ẹnyụn̄ ẹdụn̄ ke ikpọ obot; mme Canaanite n̄ko ẹdụn̄ ke mben inyan̄, ye ke mben Jordan.” (Numbers 13:26-29) Mbon uyep 10 iben̄eke idem ndinyịme ewụhọ Abasi nnyụn̄ nnam isan̄ ndụk Isọn̄ Un̄wọn̄ọ.
“Jehovah Odu ye Nnyịn”
Nte ededi, ye mbuọtidem ke Jehovah Abasi, Caleb owo uyep oro mîkokopke ndịk akpak ete: “Yak nnyịn idọk inikiet, ikada enye inyene: koro nnyịn imetịm ikeme ubọk ye enye.” Edi mbon uyep duop ẹfan̄a, ẹdọhọde ẹte ke mme andidụn̄ Canaan ẹsọn̄ odudu ẹkan nditọ Israel. Mbon uyep oro ẹkopde ndịk ẹnyụn̄ ẹnanade mbuọtidem mi ẹse idemmọ nte n̄kuku ke ndimen ndomo.—Numbers 13:30-33.
Caleb ye Joshua ẹkpak ẹte, “Jehovah odu ye nnyịn; mbufo ẹkûfehe mmọ.” Mmọ ẹma ẹsịn ndikop ikọ mmọ. Ke ini mbio ẹmi ẹdọhọde ẹtọn̄ọ mmọ ke itiat, Abasi osịbe odụk onyụn̄ ebiere ikpe ọnọ mbon n̄kụni emi: “Mbufo ididụkke ke isọn̄ emi n̄kọn̄wọn̄ọde nte nyenam mbufo ẹdụn̄ ke esịt, ke mîbọhọke Caleb eyen Jephunneh, ye Joshua eyen Nun. Edi amaedi nditọwọn̄ mbufo . . . nyeda mmọ ndụk, ndien mmọ ẹyefiọk isọn̄ emi mbufo ẹsịnde ke ndek. . . . Ndien nditọ mbufo ẹyediyo ke wilderness ke isua aba, . . . tutu mme okpo mbufo ẹbu ke wilderness. Ke adan̄a ibat usen oro mbufo ẹkedade ẹyep isọn̄, kpa usen aba oro, usen kiet isua kiet, usen kiet isua kiet, ke mbufo ẹdibiom mme ukwan̄n̄kpọ mbufo, kpa isua aba.”—Numbers 14:9, 30-34.
Ẹsụk Ẹnanam Akpanikọ ke Mme Ukperedem Isua
Isua-40 ubiomikpe ebe, ndien n̄kpa ada ofụri emana mbon n̄kụni. Edi Caleb ye Joshua ẹsụk ẹnanam akpanikọ ẹnọ Abasi. Ke unaisọn̄ Moab, Moses ye Eleazar Akwa Oku ẹbat irenowo oro ẹsịmde isua un̄wanaekọn̄ oro ẹsọn̄de ke isua 20 kaiso. Abasi ama osio owo kiet ke esien Israel kiet kiet oro ẹdiyakde utom udeme Isọn̄ Un̄wọn̄ọ ẹsịn ke ubọk. Caleb, Joshua, ye Eleazar ẹdu ke otu mmọ. (Numbers 34:17-29) Okposụkedi edide isua 79 ke emana kemi, Caleb osụk okokop odudu, anam akpanikọ, onyụn̄ enyene uko.
Ke ini Moses ye Aaron ẹkebatde mme owo ke Sinai ibio ini mbemiso mmọ ke ntak ndịk ẹkesịnde ndidụk isọn̄ Canaan, mme an̄wanaekọn̄ Israel ẹkedi 603,550 ke ibat. Ke isua aba ama ekebe ke wilderness, udịmekọn̄ oro ekpride akan emi ekedide owo 601,730 okodu. (Numbers 1:44-46; 26:51) Edi, ye Joshua nte andida mmọ usụn̄ ye anam-akpanikọ Caleb ke udịm mmọ, nditọ Israel ẹma ẹdụk Isọn̄ Un̄wọn̄ọ ẹnyụn̄ ẹnyene ediwak edikan. Nte Joshua ye Caleb ẹkedoride enyịn kpukpru ini, Jehovah ekesikan ke ekọn̄ ke ibuot ikọt esie.
Ke ebede Akpa Jordan ye mme an̄wanaekọn̄ Israel, Joshua ye Caleb ẹmi ẹsọn̄de ke emana ẹbiom mbiomo mmọ ke mme en̄wan oro ẹtienede. Nte ededi, ke ekọn̄ isua itiokiet ebede, owo ikodụn̄ke ke ekese ikpehe isọn̄. Jehovah eyebịn mme andidụn̄ efep edi idahaemi owụk ete ẹdeme isọn̄ ebe ke edisịn afia ke mme otu esien Israel.—Joshua 13:1-7.
Enye ama Otịm Etiene Jehovah
Nte akani owo oro an̄wanade ediwak ekọn̄, Caleb ada Joshua ke iso onyụn̄ ọdọhọ ete: “Ami n̄kosịm isua aba ke ini Moses owo Jehovah etiede ke Kadesh-barnea ọdọn̄ mi ete n̄ka n̄keyep isọn̄ emi; ndien nda ikọ nte odude mi ke esịt mfiak n̄ketịn̄ nnọ enye. Edi nditọete mi oro ẹkesan̄ade ye ami ẹdọk, ẹnam nsia oyomo mbio ẹmi: edi ami ntịm ntiene Jehovah Abasi mi.” (Joshua 14:6-8) Ih, Caleb omotịm etiene Jehovah, anamde uduak Abasi ke edinam akpanikọ.
Caleb adian do ete, “Ndien Moses ọn̄wọn̄ọ ke usen oro, ete, Isọn̄ oro ikpat fo akasan̄ade do eyenyene fi ye nditọ fo ke nsinsi udeme: koro afo otịmde etiene Jehovah Abasi mi. Ndien, sese, Jehovah omonịm mi uwem, kpa nte enye ọkọdọhọde, ke ofụri isua aba ye ition emi, ọtọn̄ọde ke ini oro Jehovah eketịn̄de ikọ emi ọnọ Moses, emi nditọ Israel ẹsan̄ade ke wilderness: ndien, sese, ami nsịm isua anan̄ ye ition mfịn emi. Idem ke osụk ọsọsọn̄ mi mfịn emi kpa nte usen oro Moses ọkọdọn̄de mi utom: kpa nte odudu mi ekedide ke ini oro, ntre ke onyụn̄ edi kemi, ndin̄wana ekọn̄, nnyụn̄ n̄wọrọ, nnyụn̄ ndụk. Kam nọ mi, ndien, obot emi, nte Jehovah ọkọdọhọde ke usen oro: koro afo ama okop ke usen oro: koro mme Anakim ẹdudu do, mme obio ẹnyụn̄ ẹkponi, ẹnyụn̄ ẹnyene ibibene; Jehovah ama odu ye ami, ndien nyekeme ndibọ mmọ itie, kpa nte Jehovah ọkọdọhọde.” Caleb idahaemi ọbọ Hebron nte inyene.—Joshua 14:9-15.
Akanieren Caleb ọmọbọ utom oro ọsọn̄de akan—kpa ikpehe emi ata ikpọ owo ẹdụn̄de. Edi emi isọn̄ke ikaha inọ an̄wanaekọn̄ emi ọsọn̄de ke isua-85 mi. Nte ini akade ẹma ẹkan mbon ufịk oro ẹkedụn̄de ke Hebron. Othniel, eyen ekpri eyeneka Caleb ye ebiereikpe ke Israel, ama ada Debir. Nditọ Levi ẹkedụn̄ ke ikpọ obio iba ẹmi ke ukperedem, ndien Hebron akabade edi obio ubọhọ ọnọ owo oro mîkohokoi iwot owo.—Joshua 15:13-19; 21:3, 11-16; Judges 1:9-15, 20.
Ẹtịm Ẹtiene Jehovah Kpukpru Ini
Caleb ye Joshua ẹkedi mme anana mfọnmma owo. Edi, mmọ ke edinam akpanikọ ẹma ẹnam uduak Jehovah. Mbuọtidem mmọ ikememke ke isua nsọn̄ọn̄kpọ 40 oro ke wilderness oro okotode ntak edikpu oro Israel okokpude ndikop uyo Abasi. Ukem ntre, mme asan̄autom Jehovah eyomfịn iyakke n̄kpọ ndomokiet ọbiọn̄ọ utom oro mmọ ẹnyenede nditoro Abasi. Ke ẹfiọkde ẹte ke ekọn̄ ke akaiso ke ufọt esop Abasi ye eke Satan kpa Devil, mmọ ẹsọn̄ọ ẹda, ye iwụk ẹyomde ndinem Ete mmọ eke heaven esịt ke kpukpru n̄kpọ.
Ke uwụtn̄kpọ, ediwak ikọt Jehovah ẹma ẹsio idem ẹnyan ẹnọ ibak ibak ufen ye idem n̄kpa ke ndinịm usọrọ Udia Mbubịteyo Ọbọn̄, m̀mê Editi n̄kpa Jesus Christ. (1 Corinth 11:23-26) Kaban̄a emi n̄wan Christian kiet oro ẹkesịnde ke itienna ekikere Nazi ke ini Ekọn̄ Ererimbot II ọkọtọt ete:
“Ẹma ẹdọhọ kpukpru owo ẹdu ke itie uyetọfọn̄ ke n̄kanika 11 okoneyo. Ke nnennen n̄kanika 11 okoneyo nnyịn ima isop idem, owo 105 ke ibat. Nnyịn ima ida ke ekara ikpere kiet eken, ke ufọt mme n̄kpọ idiọn̄ọ ẹmi ẹfụkde afia ọfọn̄ ẹdori ke ifịm [ẹma ẹdu]. Ikodomo tiande ke ubet oro, sia ikan̄ ilektrik akpakanam ẹkụt nnyịn. Nnyịn ikebiet mme akpa Christian ke mme usụn̄ idakisọn̄. Enye ekedi akwa usọrọ. Nnyịn ima ifiak idemede un̄wọn̄ọ esịt akpanikọ nnyịn inọ Ete nnyịn ndida ofụri odudu nnyịn nnam n̄kpọ ke ndiwụt unen edisana enyịn̄ Esie, ndisọn̄ọ nda nnam akpanikọ nnọ Ukara Abasi.”
Kpa ye mme idomo oro nnyịn isobode nte mme asan̄autom Jehovah oro ẹkọbọde, nnyịn imekeme ndiberi edem ke ukeme oro Abasi ọnọde man inam n̄kpọ esie uko uko inyụn̄ ida ukpono isọk edisana enyịn̄ esie. (Philippi 4:13) Nte nnyịn idomode ndinem Jehovah esịt, eyefọn nnyịn nditi Caleb. Uwụtn̄kpọ esie ke nditịm ntiene Jehovah ama otụk akparawa kiet oro okodụkde utom ukwọrọikọ uyọhọ-ini ko ke edem ke 1921. Enye ekewet ete:
“Okposụkedi edidi asiakusụn̄ ọkọwọrọde ndikpọn̄ inem inem utom mi ke itieutom umịn̄n̄wed eyomfịn ke Coventry [England], editua n̄kpọfiọk ikodụhe. Uyakidem oro n̄kanamde ama ebebiere n̄kpọ oro; n̄kayak uwem mi nnọ Abasi. Mma nti Caleb, oro okodụkde Isọn̄ Un̄wọn̄ọ ye Joshua emi ẹkenyụn̄ ẹtịn̄de ẹban̄a ẹte, ‘Enye ama otịm etiene Jehovah.’ (Josh. 14:8) Oro ekedi edu oro ami n̄koyomde ndinyene. Mma mfiọk nte ke ‘nditịm’ nnam n̄kpọ Abasi eyenam uwem mi oro n̄kayakde nnọ otịm edi akpan n̄kpọ; enye eyenọ mi akwa ifet ndision̄o mbun̄wụm oro onịmde Christian idiọn̄ọ.”
Ẹma ẹnen̄ede ẹdiọn̄ Caleb ke ntak editịm ntiene Jehovah ke edinam akpanikọ, oyomde ndinam uduak Abasi kpukpru ini. Ukem nte enye, mbon en̄wen ẹma ẹkop akwa idatesịt ẹnyụn̄ ẹbọ ediwak edidiọn̄ ke utom Abasi. Oro akpakam edi ifiọkutom fo nte owo oro akade-kaiso otịm etiene Jehovah.
[Ndise ke page 26]
Caleb ye Joshua ẹma ẹnam akpanikọ ẹnọ Jehovah ke idak udomo. Nte afo ke anam?